Halyqaralyq baıqaýshylardyń baǵasy

Tıisti talapqa saı

Ulttyq aka­­demııa­lyq ki­tap­hanadaǵy re­­feren­dým­nyń №129 ýchas­ke­sine barǵan Tá­jikstan Res­pýb­lıkasy Or­talyq saılaý jáne refe­rendým ko­mıs­­sııasynyń tóraǵasy Bahtııor Hýdoıorzoda eldegi saıa­sı is-sha­raǵa daıyn­dyq barysy jáne ótki­zý kezeńi halyqaralyq talapqa saı bol­ǵanyn aıtady.

– Biz Qazaqstan Respýblıkasy Orta­lyq referendým komıssııasynyń shaqy­rýymen Konstıtýsııany qabyldaý jónindegi referendýmǵa daıyndyq jáne ony ótkizý barysyn baqylaýǵa keldik. Baıqaǵanymyzdaı, Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq referen­dým komıssııasy saıası is-sharaǵa joǵa­ry deńgeıde daıyndalǵan jáne jaýap­kershilikpen qaraǵan. Daýys berý quqy­ǵyna ıe el azamattary referendým ýchas­ke­lerine óz erkimen kelip, eshqandaı keder­gisiz tańdaýlaryn jasady. Bul referendým ótkizýdiń negizgi qaǵıdattary – azamattardyń quqyǵyn erkin bildirýi men ashyqtyq qaǵıdattarynyń saqtalyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy, – dedi Bahtııor Hýdoıorzoda.

Referendýmdaǵy oń úrdis

Reseı Fe­de­­ra­sııasy Or­t­a­lyq saılaý ko­mıs­sııasynyń hatshysy Na­talıa Bý­­da­rı­na da Asta­­nadaǵy bir­­­qa­tar re­fe­ren­dým ýchas­­kesi­niń ju­my­symen tanysyp, daýys berý ba­rysyn baqy­lap shyqty.

– Saıası mańyzdy oqıǵany baqylaý maqsatynda kóptegen ýchaskege aldyn ala eskertýsiz bardyq. Eshqandaı artyq áreket baıqalmady. Ýchaskelerde qoǵamdyq baıqaýshylar da otyr. Taǵy bir erekshe atap ótkim keletini – birqatar azamattyń ýchaskelerge otbasymen, tipti kishkentaı balalarymen birge kelip daýys berip jatqany qýantty. Menińshe, bul – oń úrdis. О́ıtkeni osyndaı mańyz­dy qoǵamdyq-saıası oqıǵalarǵa búkil otbasynyń qatysýy – bolashaq urpaq úshin de ónege ekenin esten shyǵarmaǵan abzal, – dedi Natalıa Býdarına.

Barshaǵa teń múmkindik

«Astana Opera» teatryn­da­ǵy referen­dým ýchas­kesinde Ázer­baı­jan Orta­lyq saı­laý ko­m­ıs­­sııa­synyń tór­aǵa­sy Mazahır Panahov naý­qanǵa qatysty pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, ár saılaý saıyn qazaq eli oń ózgeristerge nyq qadam basyp keledi.

– Qazaqstanǵa birneshe márte baıqaý­shy retinde keldim. Osy joly delegasııa quramynda 20-dan asa baıqaýshy bar. Olardyń árqaısysy referendým ýchas­kelerine baryp, komıssııa múshe­lerimen tildesip, jalpy ahýaldy baǵala­dy. Halyq óz eliniń bolashaǵyna degen jaýapkershiligin tolyq sezinetinin baıqadyq. Qazaqstannyń Ortalyq referendým komıssııasy damyǵan Eýropa men AQSh elderinde qoldanylyp júr­gen barlyq zamanaýı ádisterdi erkin paıdalanǵan. Sonymen qatar múmkindigi shekteýli, nashar kóretin, estimeıtin jáne júrip-turýynda qıyndyǵy bar azamattarǵa qajetti jaǵdaıdyń bárin jasap otyr, – dedi Mazahır Panahov.

Halyqtyń birligine tántimin

Armenııa Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Vaagn Ovakımıan Qazaqstandaǵy refe­ren­dým­nyń uıym­das­ty­rylýyna oń baǵa berip, aza­mattardyń tań­daý jasaýy­na tolyq múm­kindik jasal­ǵa­nyn atap ótti. Ol mundaı mańyz­dy saıası naý­qan­darǵa ha­lyq­aralyq baı­qaýshy­lar­dyń qaty­sýy referen­dýmnyń ashyq­tyǵy men se­nimdiligin artty­rýǵa yqpal etetinin atap ótti.

– Ortalyq referendým komıssııa­synyń músheleri óz kásibı deńgeılerin kórsetip, óte aýqymdy jáne aýyr jumys­ty qulshynyspen atqardy. Bizdiń maq­satymyz – Qazaqstandaǵy referen­dýmnyń uıymdastyrylý barysymen tany­syp, tájirıbe almasý. Birneshe referendým ýchaskelerinen baıqaǵanym, saıa­sı naýqan óte tynysh, beıbit jaǵdaıda ótti. Qarsylyq tanytyp jatqandardy kórmedik. El halqynyń aýyzbirligine tántimin. Negizinen azamattardyń refe­rendýmǵa belsendi qatysýy eldiń saıası júıesiniń odan ári damýyna yqpal etedi, – dedi Vaagn Ovakımıan.

Túrki elderiniń tájirıbesi uqsas

Túrkııa Res­pýb­lıkasy Jo­­ǵarǵy saılaý ke­ńesiniń tór­­aǵasy Ah­met Ie­ner Astana qala­syn­­daǵy №149 re­ferendým ýchas­kesinde bo­­lyp, el halqyn Amal merekesimen qut­tyqtady. Son­daı-aq ol eki memle­kettiń saılaý júıele­rin sa­lystyra kele, olardyń tájirı­be­sinde ortaq tustary kóp ekenin jetkizdi.

– El tarıhyndaǵy mańyzdy kezeń aıtýly merekemen tuspa-tus kelip otyr. Naýryzdyń bastaýy sanalatyn Amal kúnine oraı túrik halqynyń da ystyq sálemin joldaımyn. Referendým nátıjeleri Qazaqstan halqy men eldegi demokratııalyq úderister úshin paıdaly bolady degen senimdemin. Ár eldiń saılaý júıesi óz ereksheligine qaraı qalyptasady. Degenmen eki eldegi saılaý tájirıbesi shamamen 70 paıyz uqsas. Mysaly, munda múmkindigi shekteýli jandarǵa belgili bir ýaqyttan keıin úılerine baryp, daýys berý múmkindigi jasalady. Túrkııada da osyndaı táji­rı­be bar, bizde jyljymaly saılaý jáshikteri qoldanylady. Sonymen qatar kórý qabileti nashar azamattarǵa arnaıy traferet eki elde de bar, – dedi Ahmet Iener.

Jastar jáne jaýapkershilik

Referendým­­­­da ınklıý­zıv­tilik qaǵı­da­tyna mańy­z­dy ekpin beril­gen. О́zbek­stan Res­­pýb­lı­kasy Or­ta­lyq saı­­laý ko­mı­s­­­sııa­sy­nyń tór­aǵa­sy Zaı­nıd­dın Nızam­hod­jaev osylaı deıdi.

– Referendým komıssııasynyń músheleri men qoǵamdyq baıqaýshylar­ arasynda jastardyń kóp bolǵa­ny qýantady. Bul azamattyq jaýapker­shiliktiń joǵary ekenin ańǵartady. Biz úshin saılaýshylardyń sany, olardy habardar etý jumysynyń qalaı júr­gizilgeni, sondaı-aq múmkindigi shekteýli azamattarǵa, densaýlyǵyna baılanysty úıden shyǵa almaıtyn adamdarǵa qan­daı jaǵdaı jasalǵany mańyzdy. Mysa­ly, Astana qalasy Prezıdent orta­lyǵyndaǵy №176 referendým ýchaskesin­de túske deıin úsh azamat úıinde daýys bergen. Olar aldyn ala ótinish beripti. Keıbir ýchaskelerde – 7, taǵy bireýinde 12 adamnyń úıinde daýys berý týraly ótinish bildirgeninen habardarmyn. Iаǵnı Qazaqstan zańnamasyna sáıkes referendýmdy ótkizýge barlyq qajetti jaǵdaı jasalǵan, – dedi Zaınıddın Nızamhodjaev.

Naýqanda zańbuzýshylyq tirkelmedi

Astanaǵa alǵash ret aıaq basqan Qyrǵyz Respýblıkasy Ortalyq saılaý jáne referendým komıssııasynyń tóraǵasy Tynchtyk Shaınazarov ýchas­kelerde zańbuzýshylyq tirkelmegenin málimdedi.

– Qyrǵyzstannan jalpyhalyqtyq naýqandy baqylaý úshin 18 baıqaýshy keldi. Onyń altaýy Asta­naǵa kelse, qalǵan 12-si Qyr­ǵyz­stanmen shek­tesetin Qa­zaq­stan óńir­le­rindegi ýchaskelerde baqylaý júrgizdi. Ár mem­­­lekettiń óz tá­sili bar. Teh­nıkalyq jab­dyqtalý da ártúrli bolýy múmkin. Biraq eń mańyzdysy – azamattardyń erkin daýys be­rýi­ne múmkindik jasaý. Ýchas­­kelerde qupııa daýys berý tolyq qam­tamasyz etilgenin kórdik. Adam­dardyń shoǵyr­lanýy, retsizdik joq, bári jaqsy uıymdastyrylǵan. Eshqandaı zań buzýshylyq tirkelgen joq, – dedi Tynchtyk Shaınazarov.

Medıanyń da ózindik róli bar

Alba­nııa Mem­­­­lekettik saı­laý komıssary Ilırd­jan Che­lı­bashı Asta­na qa­lasy ákim­diginiń «№119 jalpy bi­lim beretin mek­tebi» kommý­nal­dyq memlekettik mekemesinde ornalas­qan referendým ýchaskesine bar­dy. Ha­lyqaralyq baıqaýshy mun­daı naýqan­darda BAQ pen azamattyq qoǵamnyń róli óte mańyzdy ekenin eske saldy.

– Jýrnalıster men azamattyq qoǵam ókilderi bul úderiske oń jáne teris jaǵynan da áser ete alady. Biz árqa­shan medıanyń óz mindetine saı áreket etýin qalaımyz. Iаǵnı halyqty aqparat­tandyrýda ashyqtyq bolýy kerek. Jalpy, Qazaqstan halqynyń qabyldaǵan sheshiminiń durys ne burysyn baǵalaı almaımyz. О́ıtkeni bolashaqta ne bola­tynyn nemese referendýmnyń nátıje­si qandaı bolatynyn aıtý áli erte. Me­nińshe, jańa Konstıtýsııa eldegi demo­kratııalyq standartty jaqsartýǵa yqpal etýi múmkin, – dedi Ilırdjan Chelıbashı.

Osylaısha, sheteldik baıqaýshylar el tarıhyndaǵy mańyzdy referendýmnyń ádil ótkenin, daýys berý úderisiniń ashyqtyǵyn rastady. Eske salsaq, naý­qanǵa 38 el men 11 halyqaralyq uıymnan 359 baıqaýshy qatysty.