Ekranda – Qunanbaı

 Kópten kútken kórkem fılm ulylar mekeninde kórermenimen qaýyshty

Jeńis merekesinen keıingi apta qazaq kınosynyń jeńisimen bastaldy. Qalyń kórermen, kınosúıer qaýym kópten kútken «Qunanbaı» kórkem fılmi Abaı aýdanynyń ortalyǵy – Qaraýyl aýyly men Semeı qalasynda saltanatty túrde tusaýyn kesti. Almatydan atalǵan fılmdi túsirgen rejısser ári basty rólde oınaǵan akter Doshan Joljaqsynov bastaǵan bir top óner qaıratkerleri Shyńǵystaý bókterine arnaıy keldi. Esterińizde bolsa, byltyr bas basylym betinde «Qunanbaı» fılmi túsirile bastady» dep súıinshi surap jazǵan bolatynbyz. Endi súıinshimizden súıinishimiz alǵa ozdy. Fılmdi kópshilikpen birge biz de taǵatsyzdana tostyq. Ulttyq boıaýǵa qanyq «Birjan sal» fılminiń rejısserinen súbeli dúnıe kútkenimiz anyq. Bizdi redaksııa basshylyǵy Semeı óńirine ádeıi issaparǵa jiberip, «Qunanbaı» fılmine Qunanbaı eliniń pikirin jurtshylyqqa aldymen jetkizýdi tapsyrǵan bolatyn.

Kórkem týyndyny kópshilikpen birge tamashaladyq. Tamashaladyq ta tamsandyq. О́ner ólmegen eken. Shynaıy shyǵarmashylyq bıiginde eken. Kartına shyn máninde ulttyq týyndyǵa aınalypty. Álbette, áli Astana men Almatyda premerasy bolar, elimizdiń barlyq óńirlerinde kórermen nazaryna usynylar fılm týraly kıno mamandary, synshylar pikiri aıtyla jatar... Biraq fılm jelisine arqaý bolǵan Shyńǵystaý baýraıyndaǵy keshegi Qunanbaı eliniń, ulylar mekenindegi búgingi el-jurttyń, Semeıdegi bir qaýym zııalylardyń pikirinen jańa týyndynyń jalpy, halyqtyń kóńilinen shyqqanyn, shyǵatynyn ańdadyq.

Kartınadan qos shyǵarmashylyq odaqtyń – fılm rejısseri Doshan Joljaqsynov pen ssenarıı avtory Talasbek Ásemqulovtyń ózara úılesimi, bir-biriniń ishki ıirimderin túsinýi Ertis pen Edil qosylyp aqqandaı tegeýrindi kúshke aınalǵanyn baıqadyq. Qunanbaı – kúrdeli tulǵa. Zańǵar bıigimiz Muhtar Áýezovtiń zamanynda yqtııarsyz, kerenaý saıasattyń yqpyl-jyqpylynan alyp ótý úshin somdaǵan qasań da qatparly obrazy turǵanda, onyń kúreskerlik bolmys-bitimin shynaıy ashýǵa birshama izdenis, sheberlik qajet. Fılmdegi sátti rejısserlik sheshimder sol eńbektiń nátıjesi ispetti. Ilkide T.Ásemqulovtyń otuken.kz saıtynda jarııalanǵan «Qunanbaı» kınohıkaıatynyń úzindisimen tanysqan bolatynbyz. Kınokartına – jibin sabaqtaǵan ssenarııden alshaq emes. Basty erekshelik – qunarly til. Qısynyn tapqan sóz týyndynyń óne boıynda kóp, orynsyz shashyp-tógilip qoldanǵany joq. Ekinshiden, dástúr. Bul turǵyda «Qunanbaıdy» etnografııalyq fılm deýge de bolady. О́skenbaıǵa berilgen astaǵy joqtaý, arýaq razylyǵyn aıtyp, qaraly týdy otqa tastaý, án men bı, báıge, kúres, jyr qazaqtyń tunyǵy shaıqalmaǵan turmysynan kórinis beredi. Tipti, áıeldiń omyraýyn jalańashtap ortaǵa shyǵyp, buıdany sheship, jabýly túıeni jetektep ketýi de qaıran qaldyrarlyq umytylǵan dástúrdiń biri. Zere ájeniń bala Abaıdy Janaq aqynnyń jyryn tyńdaýǵa shaqyrtýy tektilik tárbıesiniń bir ushqyny ispetti. Kartınanyń kóp bóligi Qodar men Qamqa oqıǵasyna qurylǵan. Osy arqyly aǵa sultannyń ádildigi, sheshim qabyldaýdaǵy jan kúızelisi, sondaı-aq, Túsip sııaqty obrazdar arqyly dúnıeqońyzdylyq jaıy óriledi. Qunanbaıdyń Qońyráýlıe úńgirindegi kólge shomylyp, sanasyn sarsyltqan, boıyn dendegen oı syrqatynan arylýy utymdy shyqqan. Árıne, tizbelesek, Qunanbaı men Baraqtyń sharpysýy men baqtalastyǵy da, patsha ulyqtaryna jaqpaı ıtjekkenge aıdalyp bara jatqan Qunanbaıǵa Baraqtyń ara túsýi – tar jerde tabysatyn dalanyń dara tulǵalarynyń qaıtalanbas qasıetterin sıpattaıtyn jan tebirenterlik epızodtar. Qunanbaıdyń Kenesary hanmen aradaǵy baılanysyna da bul týyndy birshama sáýle túsirgendeı. Biri patsha ulyǵy, biri oǵan qarsy qol jınap kúresýshi bolsa da, eki tulǵanyń bir múdde – qazaqtyń azattyǵy jolynda toqaılasqanyna kózińiz jete túsedi. Rıfqat Ibragımovtyń jetekshiligimen jasalǵan operatorlyq jumys ýaqyttyń dońǵalaǵyn keri aınaldyrady. Ásirese, dalanyń apshysyn qýyra shapqan jylqy tuıaǵynyń dúsiri, qazaq aýyldarynyń jarasymdy sán-saltanaty júrekke rýhpen birge shýaq quıady. Sheshilmes daýda samaıdan aqqan ashy terdiń saptama etikke tamǵan tamshysy da operatordyń shıelenisti kórsete bilgen nátıjeli jumysy. Tusaýkeser sátinde fılm rejısseri ári basty rólde oınaǵan Doshan Jol­jaqsynovpen áńgimelesken edik. Dos­a­ǵanyń aıtýynsha, kez kelgen kınony alańsyz, eshkimniń kómegine bas urmaı túsirý úshin tolyqqandy qarjy bolýy kerek. Qajetti qarjy bolmaǵannan keıin únemdeýge týra keledi. Bul rette fılm rejısseri Abaı jerindegi túsirilim jumystary kezinde burynǵy Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi, qazirgi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevtyń aıtarlyqtaı qoldaý kórsetkenin, azamattyq kórsetken basshynyń qazaqy kóńili men paıymyna, ónerge degen talǵam-tarazysyna rızashylyǵyn jetkizdi. Nátıjesinde, byltyr Abaı aýdanyna kelgen túsirý toby esh qıyndyqsyz iske kirisip, óz jumystaryn bastap ketken bolatyn. Qarashoqyda 500-ge tarta kıiz úı tigildi. Tipti, qara daýyl soǵyp, 200-ge jýyq kıiz úıdi jel kóterip ketken kezder de bolǵan eken. Yrymshyl halyq emespiz be?! Túsirý toby jumysty bastamas buryn Qunanbaıdyń basyna baryp, as beredi. Abaı aýdanynyń ortalyǵynda Qunekeńniń arýaǵyna arnap báıge ótkizedi. Tarıhı kınoda kıim túri, kópshilik qatysatyn sahnalary kóp bolsa da, «Qunanbaı» 1 aı 18 kúnde túsirildi. Fılm ekranda 1 saǵat 40 mınýtqa jýyq ýaqyt júredi. Rejısser munyń uıymdastyrý jumystarynyń jemisi ekenin aıtty. О́ıtkeni, akterler quramy aldyn ala pysyqtalyp, daıyndaldy. Kınotýyndyǵa 3 mln. AQSh dollarynan astam qarajat jumsaldy. «Kıno degenimiz – sýret. Kınonyń órisi, tereńdigi ómirge jaqyndyǵymen ólshenbeıdi. Deı turǵanmen, onyń kezeńin kútetin, dál taqyrybyn tańdaıtyn kezi bolady. Osy turǵydan qazaqtyń birtýar azamaty, marqum Talasbek Ásemqulov ekeýmiz «Birjan saldan» keıin qaı taqyrypqa barsaq eken dep kóp oılandyq. Janymyzǵa jaqyny qazaqtyń tarıhy ekeni haq. Oılana kele Qunekeńe toqtadyq. Árıne, «Qunanbaıǵa» birden bet burý qıyn. О́ıtkeni, aldymyzda jartastaı bolyp uly Muhań tur. Muhtar Áýezov somdaǵan Qunanbaıdan kınodaǵy Qunanbaıdy bólip alyp, kórsetý ońaı emes. Sondyqtan Qunanbaıdyń pendeýı jaǵyn tańdadyq. Meılinshe qarapaıym, kózine jas ala biletin, oılanatyn, qamyǵatyn, zekıtin, ursatyn, sheshim qabyldaıtyn, keıde toqyrap qalatyn kezderin kórsetkimiz keldi. Bul taqyrypqa bes jylǵa jýyq daıyndaldyq. Biraz dúnıeni aqtardyq. Súbeli úles – marqum Talasbek baýy­rymdiki. Tarıhty Talasbekteı zer­deleıtin, qaǵazǵa túsire biletin qa­­lam­ger bizde kóp emes. Baıqasańyz, bul kınoda óz zamanynyń sóz saptaýy bar. Adamı tebirenisterinen bólek betke alǵanymyz – Qunekeńniń óz zamanyndaǵy memleketshil, jańashyl, kemeńger tulǵa ekendigi. Kemeńgerdiń artynda halyq turady. Ol sol elge zań nızamymen bereke-birlik ornatqysy keledi. Qodar men Qamqa oqıǵasy – ulttyń ary men namysyn saqtaý jolyndaǵy sheshim. Bul – uly sharýa. Ol zamanynda osyndaı dúnıelerdi arqalap ótti. Qunanbaıdy qaradan shyǵyp han bolǵan deımiz. Bul – adamnyń tulǵalyǵynda. Yrǵyzbaıdan taraǵandardyń bári daralanyp, kebenek ishinen tanylyp, Qunanbaı da alǵa shyqty, minezimen, alǵyrlyǵymen ozyq boldy. Qunanbaıdaı sharıǵatty bilgen, zerdesi myqty, orystyń búkil qarar-jarlyqtaryn jatqa bilgen adam kemde-kem. Polıak jıhankezi Adolf Iаnýshkevıch Qunanbaıǵa jol boıy kún, saǵat sýytpaı, jasy, orta býyny, kárisi bar aǵylǵan halyqtyń óz muqtajymen keletinin, olardyń bárin rıza qylyp, basynan sıpaǵandaı shyǵaryp salatynyn jazady. Bireýler Qunekeńdi batyr tulǵaly, boıy bıik adam dep jatqanyn estidim. Qunanbaı delinip júrgen sýretterge qarasaq asa boıly emes sııaqty. Al Tóken Ibragımov aǵamyz Qunekeńniń sýreti bolmaǵanyn aıtady. Sondyqtan keıipkerdi oınaǵan akterǵa antropologııalyq syrtqy pishinge qaraǵanda, akterdiń ishki tegeýrindi mehanızmi kerek», – dedi Doshan Joljaqsynov. Al «Qazaqfılm» AQ bas redaktory Dıdar Amantaı sońǵy kezde Qazaqstan prokatynda ǵana emes, halyqaralyq prokatta janrlyq fılmder ústem alyp bara jatqanyn, bul fılm kerisinshe qazaqtyń HIH ǵasyrda qalǵan qamyryqqa, jantalasqa toly tynys-tirshiligin beıneleıtinin atap ótti. «Bul fılm el tizginin ustaǵan Qunanbaıdyń alasapyran ómirin beredi. Attan túspegen Qunanbaı qandaı sharýany sheshse de qazaqtyń muratyn oılaǵan adam retinde kórsetiledi. Tarıhı shyndyq ta osy. Bul fılmdi saǵynyshqa qurylǵan rekvıem dep aıtar edim. О́ıtkeni, munda el úshin jan alysyp, jan berisken Qunanbaıdyń dalany qalaı bıleý jolyn izdegen ómiri beınelenedi. Onyń ishinde orystyń nızamyn, dalanyń tártibin, sharıǵattyń jolyn, ıaǵnı úshtaǵandy qatar ustaǵan Qunanbaıdyń qandaı sheshimge kelse de bıler keńesimen aqyldasa sheship, ár isti jany aýyryp, baltyry syzdap qabyldaǵanyn kóremiz. Sol zamandaǵy oqıǵalardyń birazy tizbektelip ótedi. Onyń birazy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda jazyldy. Doshan aǵamyz ony kıno tilimen jańa turǵyda, jańa formada jáne jańa kózqaraspen bere bildi. Bul fılmdegi Qunanbaı biz oqyp, estip ósken Qunanbaıdan basqa. Munda ozbyr, feodal emes, el úshin kúresken tulǵanyń obrazy ashylady. Qazaqtyń qunarly tili, mol leksıkalyq sózdik qory tógilip tur. Bılerdiń sóz saptaýy, Qunanbaıdyń qaıǵy-qamyryqtan shyqqan oıy baı tilimizben kestelenip otyrady. Fılmniń ár sózi qazaqtyń qanatty, parasatty sózine aınalatynyna senemin. Sonymen qatar, qazaqtyń «ókpege qısa da, ólimge qımaıtyn» uly maqalyn, dala tártibin kórsetetin kórinister bar. Bul kórkem dúnıe bolǵandyqtan odan derekti shyndyqty emes, kórkem shyndyqty izdeýimiz kerek. Biraq fılm tarıhtan tym alystaǵan joq. «Abaı jolynda» júretin oqıǵalar, Qunanbaı men Abaı týraly derekter men shejireler fabýla bolyp qalandy. Keıbir emosııany kúsheıtý, kórermenge áser ete otyryp, dittegen oıdy jetkizý maqsatyndaǵy shyǵarmashylyqtan týǵan kórinister bar. Bul aıypqa buıyrmaıtyn, qajet ssenalar. Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev negizin salǵan qazaqqa qyzmet etý dás­­túrin Doshan Joljaqsynov aǵamyz óz re­jıs­serligimen odan ári jalǵastyryp keledi. Búginde qazaqtyń rýhanı keńis­tigine, tabıǵatyna ústirt qaraıtyn, kóńil ból­meıtin kınolar kóbeıip barady. Osy­lardyń ishinde «Birjan sal» men «Qunanbaı» fılmderiniń orny erek­she. Sońǵy kezde «Qazaqfılm» kıno­stýdııasy «Elbasy joly» atty kınoepopeıa jasaýda. Sondyqtan bul týyn­dyny da Elbasynyń «Máńgilik El» tu­j­y­rymdamasy aıasynda jasalǵan fılm deýimiz kerek», – dedi D.Amantaı.

******************Kórermender kózimen******************

Manataı BALTAQAIULY, Qu­nan­baıdyń týysy, О́skenbaıdyń tikeleı urpaǵy:

– Buryn Qunanbaı babamyzdy ústem tap ókili, qııanatshyl, zorlyqshyl dep sanamyzǵa sińirdi. Biz de solaı uǵyp keldik. Qarapaıym halyq Abaıdyń ákesi retinde ǵana tanyp, baǵalap júrdi. Shyn máninde Qunanbaıdyń kim ekendigine zamanynda ult zııalylary baǵasyn berip ketken. Bul kıno babamyzdyń qandaı tulǵa ekendigin halyqqa kórsetip, qazaq tarıhyndaǵy alar laıyqty ornyn belgileýge úles qosady degen oıdamyn. О́te jaqsy áser aldyq. Árıne, kıno bar­lyq oqıǵany qamtı almaıdy. Biraq avtor negizgisin alyp, óziniń oıymen Qunanbaı babamyzdyń keıpin somdaı bildi.

Beken IMAHANOV, Qazaqstannyń halyq ártisi, akter:

– Alǵan áserim óte joǵary. «Qazaq­fılmniń» keıingi ónimderiniń ishindegi shoqtyǵy bıik fılm deýge bolady. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda tusaýy kesilgen tamasha shyǵarma. Bul – Qunanbaıdyń zamany. Sol ýaqyttyń qyzyǵy men qýanyshy qatar qamtylǵan. Abaıǵa deıingi zamandy, qazaqtyń ishinde bolyp jatqan talas-tartysty óte qanyq, tartymdy sýrettegen. Kóńil tolqytar tustary jeterlik. Kózimizge jas alǵan sátterimiz boldy. Qunanbaı zamanyn búgingi urpaqqa jetkizýimen de qundy.

Amantaı ISIN, Shákárim atyn­daǵy Semeı memlekettik ýnıver­sıtetiniń professory, tarıhshy:

– «Qunanbaı» – qazirgi zamanǵa saı týyndy. Munda rejısser, akterlerdiń jumysymen birge operatorlardyń eńbegin baǵalaý qajet. Barlyǵy birigip kınony óz deńgeıinde jasap shyqty. Bastysy, zamannyń beınesi bar. Sondaı-aq, shuraıly tili unady. Bul elimizde bı týraly túsirilgen tuńǵysh fılm. Bılerdiń sheshendigi, sóz tapqyshtyǵy nanymdy shyqqan. Mýzykamen de sátti kórkemdelgen eken. Qazaq kıno ónerine qosylǵan olja dep esepteımin.

*************************************************************************

Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan».

SEMEI. Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS.