Qazaqstannyń Eńbek Eri Ákim Tarazıdy qalamger retinde atyn shyǵarǵan shyǵarmalardyń biri – «Quıryqty juldyz» povesi. Shyǵarma bir jaǵynan lırıkalyq sıpatta jazylsa da, realıstik sýretterimen, áserli shtrıhtarymen oqyrman esinde saqtalyp qalady. Oqyrmannyń jadynda qalýǵa tıisti kórkemdik kilttiń negizgisi – shyǵarmanyń bas keıipkeri Kirpishbaı. Osy adamnyń óz ortasyndaǵy orny realıstik boıaýlarmen berile otyryp, ıýmorlyq reńkke aýysa salatyn tustary da joq emes.
Á.Tarazı – ózin roman janrynda kórsete bilgen qalamgerlerdiń biri. Onyń «Úlken aýyl», «Asý-asý», «Qııan-soqpaq», «Bultqa salǵan uıasyn», «Tasjarǵan», «Qyz mahabbaty», «Gnezdo na oblakah», «Jýravlı-jýravýshkı», «Basynan Qarataýdyń...», «Ken», «Táj» tárizdi jınaqtaryna engen povest, áńgimeleri men romandary zamana tynysyn kórsete bildi. Bul atalǵan shyǵarmalarynyń mazmunynda óz kezeńiniń shynaıy sýretteri basym.
О́z ýaqytynda oqyrman nazaryn aýdarǵan romandarynyń kólemdisi – «Ken» dep atalady. Bir qaraǵanda, óndiris taqyrybyna arnalǵan sııaqty kóringenimen, bul shyǵarmany túbirleı oqyǵan oqyrman turmystyq romanǵa jatqyzýy da ábden yqtımal.
О́ıtkeni munda Qaraspanovtardyń otbasylyq tirshiligi sýrettele otyryp, qazaqı salt-dástúr men minez-qulyqtyń jaqsy qyrlary beınelenedi. Romanda bir áýletten taraǵan urpaqtardyń ár túrli tirshiligi kórinis taýyp, túrli oqıǵalar osy kisilerdiń qarym-qatynasynan tarmaqtalyp shyǵyp jatady. Bir áýlettiń músheleri bolǵanymen, keıipkerlerdiń minez-qulyqtary árqıly. Bireýleri ómirdegi keleli máselelerge ústirtteý baǵa berip jatsa, endi bireýleri olardyń osyndaı jeńil-jelpi qarym-qatynastaryn synap jiberýge beıim. Piráli, Saǵat, Aqlıma, Botabaı, Jan jáne t.b. keıipkerler qazaqı salt-dástúrdi baǵalaýda, týystyq qarym-qatynastyń bolashaǵyna kóńil bólýde ózara pikir qaǵystyryp jatady.
Týysqanshylyq baılanystyń astarynan kelip shyǵatyn áleýmettik máseleler romannyń salmaǵyn arttyryp, oqyrmandy belgili bir oı túıýge jeteleıtini sózsiz. Osy másele Piráli men Aqlımanyń úılengenderine elý jyl tolýyna arnalǵan toı ústinde kórinip, kózqarastar arasyndaǵy qaıshylyqtar odan árman jelilenip, damı túsedi. Altyn toı jaı toı bolyp qalmaı, oblys basshylary da qatysqan, el aýzynda júretin dúbirli basqosýlardyń birine aınalady.
Jazýshynyń «Bultqa salǵan uıasyn» dep atalatyn romanynda da jeke adamnyń taǵdyryna qatysty áleýmettik máseleler boı kórsetip, onyń sheshim tabýy realıstik sıpatta kórinedi. Jas adamnyń kúrdeli ómir soqpaqtarynan óziniń jolyn taba bilýi, adasqan sátteri, jańsaq qadamdary, aqyr sońynda qordalanǵan túıindi máselelerdi sheshý jolyndaǵy izdenisteri oqyrmandy beıjaı qaldyrmasa kerek. Bas keıipker Omardyń aınalasyndaǵy ártúrli juǵymsyz jandardan zardap shegýi ishinara drmalyq tartystardyń shıryǵýyna ákelip soǵyp otyrady.
Jazýshy óziniń kóptegen shyǵarmalarynda adam balasynyń boıyndaǵy kúnshildik, paryqsyzdyq, ishtarlyq, dórekilik, toǵysharlyq, boıkúıezdik, bezbúırektik tárizdi jaǵymsyz minezderdi synaı otyryp, oqyrmandy jamannan jırenýge jeteleıdi.
Á.Tarazıdyń «Tas jarǵan» romanynyń keıipkeri de Omar shyndyq úshin kúresýshi, belsendi, prınsıpti adam retinde kóringen. Onyń ómirden qıyndyq tartýy osyndaı myǵym kózqarasyna baılanysty bolyp keledi. Áıel bolsa da, Ulmeken beınesinen de er adamdarǵa tán bolyp keletin osyndaı tabandylyq qasıetteri kórinedi. Bulardyń rýhanı damý joldaryn kórsetý barysynda avtor psıhologııalyq shıelenister men paıymdaýlardy jıi qoldanatynyn atap aıtý kerek. Bularda sýretteletin adam taǵdyrlary oqyrmandy beıjaı qaldyra qoımasa kerek.
Ákim aǵamyz – tek prozashy ǵana emes, dramatýrg jáne kınossenarıst retinde de jaqsy tanymal bolǵan qalam ıesi. Onyń jastaı jazǵan dramatýrgııalyq shyǵarmalary óz kezinde ádebıet pen teatr álemine jańa bir talant ıesiniń kelgenin áıgiledi.
Onyń prozalyq týyndylarynda tilge tıek bolyp kele jatqan adaldyq, ádildik úshin kúres tárizdi adamı-áleýmettik faktorlar pesalarynan da kórinis taýyp otyrdy. Atap aıtqanda, «Kúlmeıtin komedııa», «Jaqsy kisi» , «Joly bolǵysh jigit», «Qos bozdaq» jáne taǵy basqa dramalarynda osyndaı áleýmettik mańyzdy máselelerdi qozǵaıdy. Keıipkerlerdi tyǵyryqqa ákelip tireıtin utymdy sıtýasııalar arqyly olardyń adamı bolmystarynyń da qosa ashylýy kóńilge qonymdy.
Kezinde onyń pesalary negizinde oryndalǵan sahnalyq qoıylymdar Almatydaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda jıi qoıylyp júrdi. Sonyń ózi-aq avtordyń dramatýrg retindegi deńgeıiniń qandaı bolǵandyǵyn kórsetse kerek.
Qalamgerdiń úshinshi qyry dep onyń kıno salasyndaǵy eńbekterin aıtar edik. Ákim Tarazı – «Tulpardyń izi» (1984, rej. M.Begalın), «Arman ataman» (1965, rej. Sh.Beısenbaev), «Qarash-Qarash oqıǵasy» (1972, rej. B.Shámshıev), «Mustafa Shoqaı», t.b. kınofılm ssenarııleriniń avtory. Bulardyń basym bóligi respýblıka ekrandarynda tabyspen júrdi, keıbireýleri búkilodaqtyq keńistikti de sharlap ketti.
Qalamgerdiń birqatar kitaptary shetel tilderine de aýdarylǵan.
Men óz basym Ákim aǵamen tyǵyz aralastym dep aıta almaımyn. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵımaratyndaǵy ártúrli jıynda kezdesip, amandasyp turatynbyz. Ishinara shaǵyn dastarqan ústinde de toqaılasýdyń reti kelip qalatyn.
Ákim aǵa aqyryn ǵana aıańdap kele jatqan júrisiniń ózinen bir keńpeıildilik seziletin, alǵash kórgen adamynyń ózine jaǵymdy áser etetin jan edi. Menińshe, ol kisiniń boıynda ashý degen sezim bolmaǵan sııaqty. Jaıdary qalypta jyly jymıyp kele jatatynyn kóretinbiz. Jasyratyny joq, keıde bazbireýler oǵan syn pikir aıtyp, tipti shamyna tıgen jaǵdaılar da boldy. Sondaıda shybyn shaqqan qurly shytynamaǵanyn, qyńq etpesten, keńkildeı kúlgenin kórip, tańǵalýshy edik.
Sol zamandarda qalamgerler arasynda «Bes tapal» degen ıýmorlyq ataý jıi aıtylyp júretin. Bul – juptary jazyla bermeıtin, kózarastary úılesip, pikirleri toǵysyp jatatyn bes dostyń ortaq ataýy. Olardyń qaı-qaısysy da qazaq oqyrmandaryna jaqsy tanymal qalamgerler edi. Umytpasam, bul «Bes tapalǵa jatatyndar» – Ákim Tarazı, Ramazan Toqtarov, Qabdesh Jumadilov, Saıyn Muratbekov jáne Qalıhan Ysqaqov syndy aǵalarymyz. Osylardyń qaı-qaısysy da qaljyń sózge júırik, aldary keń, mańdaılary jazyq marqasqalar edi desek, jaraspaq. Beseýiniń de qalamdary qarymdy jazýshylar ekendigi oqyrman halqyna jaqsy málim bolatyn.
Bir-eki ret osylardyń ortasyna túsip qalyp, ózara adamı qarym-qatynastaryna kýá bolǵanym bar. Sonyń biri – «Aqsý – jer jannaty» degen romany úshin Memlekettik syılyqtyń ıegeri atanǵan Qalıhan Ysqaqovtyń dastarqanynyń basynda. Qarqyldaı kúlisip, qaljyń qaǵysýlary, bir-birinen syr jasyrmaı, ishterin keńite, áńgime-dúken qura bilýi beseýiniń bes saýsaqtaı jaqyn ekendigin, dostyqtarynyń shymyrlyǵyn sezdirip turdy.
Mysaly, Ramazan Toqtarov erke baladaı sóz kúrmeýin tiginen tilip tússe, Ákim aǵanyń ózindeı jaıly ázili artyq aýsarlyqqa jibermeı, rýhanı jaqyndyqqa qaraı eppen janastyryp jiberetin.
Nurdáýlet AQYSh,
jazýshy, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
