Qarjyny tıimdi basqarý jospary bekitildi

Osyǵan oraı oblys ákimi Qumar Aqsaqalov arnaıy keńes ótkizip, aýdıtorlar synǵa alǵan sala basshylarynyń esebin tyńdady. Jıynda atalǵan tekseris nátıjeleri talqylanyp, revızııa kórset­ken kemshilikterdi jedel joıý jóninde is-sharalar jospary bekitildi. 

Aýdıtorlyq tekseris qo­rytyndysy nátıjesinde óńirde kólemi 51 mlrd teńge bolatyn qarjylyq buzýshylyq anyq­talǵan. Son­daı-aq 50 mlrd teńge bıýdjet qarajaty tıimsiz jos­parlanyp, paıdalanylǵan. Revızorlar 52 derek boıynsha ákimshilik is qozǵaý kerek dep uıǵarǵan. 

Negizi mundaı qarjyny bas­qarý, ony josparlaýdaǵy olqylyqtar tıisti organdar deń­geıinde ǵana qaralyp, oǵan tájirıbesi mol, qarjylyq bilimi bar kásibı mamandardyń baǵa bergeni durys sııaqty. Áıtpese Joǵary aýdıtorlyq palata jarııa etken tekseris qorytyndysy qamysqa tıgen órtteı áser etip, áleýmettik jelide esh nárseniń baıybyna barmastan baıbalamǵa basatyndar kóbeıdi. Qara aspandy tóndirip, tóbeden qara tas jaýdyrtyp jatqandar da az emes. Búgingideı myń qubylǵan naryq jaǵdaıynda mol ınves­tısııa tartylyp, júzdegen iri joba iske asyrylyp jatqan qýatty óńirde el ıgiligine jumsalatyn qyrýar qarjyny qaltqysyz basqarýdyń ońaı emes ekenin túsindirip, baıypty pikir bildirip, kópke basý aıtyp jatqan baısaldy azamattar da barshylyq.  

Aýdıtorlar kórsetken 51 mlrd teńge qarjylyq buzý­shy­lyqtyń 45 mlrd teń­gesi ob­lystyq aýyl sharýashylyǵy bas­qar­ma­syna tıesili. Jergilikti sharýa­shy­lyqtar 2023 jyldan beri ózderine tıesili memlekettik sýbsıdııaǵa qol jetkize almaı keledi. Atalǵan somanyń eleýli bóligi osy bereshekten paıda bolyp otyr.

Oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqar­masynyń basshysy Ibragım Bekmu­hamedovtiń aıtýynsha, tekseris barysynda tyńaıtqyshtardy sýbsıdııa­laý baǵdarlamasy boıynsha qarjyny tıimsiz josparlaý anyqtalǵan. Sondaı-aq otandyq tyńaıtqysh óndirýshilerdiń shottaryna avanstyq tólemder aýdarý derekteri tirkelgen.

«Máselen, 2024 jyly otandyq óndi­rý­shilerge 6,7 mlrd teńge aýdaryl­dy, onyń ishinde 5,2 mlrd teńge ıgeri­lse, 1,4 mlrd teńge bıýdjetke qaıtaryl­dy. 2025 jyly 6,5 mlrd teńge baǵyttal­dy, onyń  3,1 mlrd teńgesi ǵana ıgeri­lgen. Biz bıýd­jetti aýylsharýashylyq taýar ón­dirýshileri jasaǵan sharttarmen ras­talǵan qajettilik­ke súıenip jospar­laımyz. Alaıda tyńaıt­qysh satyp alýda aýyl­sharýashylyq qurylym­da­rynyń belsendiligi tómen boldy. Sonyń saldarynan qarajatty ıgerý deń­geıi jospardaǵydaı bolmaı shyq­ty da, ıgerilmegen qaldyq paıda bol­dy. Bul qarjy keıinnen ózge de sýbsı­dııalaý baǵdarlamalaryna bóli­nip, res­pýblıkalyq bıýdjetke qaıta­ryl­dy. Sondaı-aq tekseris barysynda  sýbsıdııalanǵan mal basynyń saqta­lýy­na qatysty mindettemelerdiń buzylǵa­ny anyqtaldy. Mal basyn kóbeı­týge, asyl­dandyrýǵa sýbsıdııa alǵan 54 sharýa­shylyq jalpy kólemi 52,6 mln teńgeni quraıtyn buzýshylyqqa jol bergen. Atalǵan sharýashylyqtarǵa 2026 jylǵy 30 naýryzǵa deıin qarajatty erikti túrde qaıtarý týraly habarlamalar joldandy. Búginde 27 sharýashy­lyq 8,5 mln teńge kólemindegi qarajatty qaı­tardy. Qalǵan 27 sharýashylyqqa qatysty 44,1 mln teńge somasyna talap-aryz da­­ıyndap qoıdyq. Investısııalyq sýbsıdııalaý baǵyty boıynsha da 31,4 mln teńge qarjylyq buzý­­shylyq anyqtaldy. «Sary­aǵash», «Terra», «Semeıkın» táriz­di sharýashylyqtar aýdıt ba­rysynda tolyq qalpyna kel­tirildi. Jalpy alǵanda, anyq­talǵan faktiler salada olqy­lyqtar bar ekenin kórsetedi. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy atal­ǵan eskertýlermen kelisedi. Qazir kemshilikterdi joıý boıynsha tıisti jumysty júrgizip jatyrmyz», dedi basqarma basshysy.

Oblystyq kásipkerlik jáne ın­dýs­­trıaldyq-ınno­va­­sııalyqdamý basqar­masy basshysynyń mindetin atqarýshy Talǵat Salamatovtyń aıtýynsha, Joǵa­ry aýdı­torlyq palatanyń esebin­de óńirdiń ınves­tısııalyq belsen­diligi  tómen ekeni, ót­ken jyly josparlanǵan 8 ınvestı­sııalyq jobanyń altaýy júzege aspaı qalǵany anyqtalǵan. 

«Bul másele boıynsha myna jaıtty eskergen jón: óńirde negizgi kapıtalǵa tar­tylyp jatqan ınvestısııalar jyl­dan-jylǵa  eselenip keledi. 2025 jyly oblysqa 792,9 mlrd teńge ınves­tısııa tartyldy, bul 2024 jylmen salystyr­ǵanda 23,8%-ǵa joǵary. Byltyr tikeleı shetel­dik ınvestısııalar aǵyny 570 mln dol­lardy qurady, bul da 2024 jylǵy kór­setkishten 37,6% joǵary. О́ńirde kóptegen ınvestısııalyq joba iske asyrylyp jatyr. Máselen, 2025 jyly jalpy somasy 304,3 mlrd teńgeni quraıtyn 6 ınvestısııalyq joba josparlandy. Nátıjesinde, 3,2 myń jańa jumys ornyn ashý kózdelgen. Onyń ishinde mashına jasaý salasynda 294,3 mlrd teńgege 4 joba, jeńil ónerkásipte quny 6,5 mlrd teńge bola­tyn bir joba, týrızm salasynda 3,5 mlrd teńge bolatyn 1 joba bar. О́tken jyly eki joba iske qosyldy», dedi Talǵat Salamatov.

Jıynda tekserý qorytyndysy bo­ıyn­sha naqty is-sharalar jos­pary tal­qylanyp, bekitildi. Qa­zir­diń ózinde aý­dıtorlar tarapynan aıtylǵan árbir es­kertýmen jumys júrgizilip, biraz kem­­shilik túzetilgen. Oblys ákimi Qumar Aq­saqa­lovtyń aıtýynsha, aýdıt aıaqtal­maı turyp-aq oblys 4,6 mlrd teńge kólemin­degi paıdalanylmaǵan qarajatty qaıtarǵan. 

«Aýdıtorlar bizge oblys bıýd­jetinde 19 mlrd teńge ıgerilmegen qarjy bola tura, respýblıkadan 30 mlrd teńge qaryz alǵan dep otyr. Bul jerde «qaryz» dege­nimiz respýblıkalyq bıýdjetten naqty maqsattarǵa qaıtarymdy negizde bólingen qarajat ekenin eskerý kerek. Iаǵnı bul – jaı ǵana jetpeı turǵan qarjyny jabý emes, belgili bir baǵdarlamalardy iske asyrýǵa beriletin maqsatty qarajat. Atalǵan 30 mlrd teńgeniń shamamen 20 mlrd teńgesi – nesıe­lik turǵyn úı salýǵa, sa­typ alýǵa, 8,7 mlrd teńge –  agro­óner­­ká­sip keshenin damytýǵa, 1,6 mlrd teńge aýyldaǵy mamandar­dy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttal­ǵan. Al respýblıkalyq qaryz – iri áleýmettik jáne ekonomı­ka­lyq jobalardy júzege asyrý­ǵa ­qol­danylatyn qalypty bıýd­jet­aralyq tásil», dedi oblys ákimi.

Aýdıt barysynda 352 shaǵyn jáne orta bıznes nysany tıimdi nátıje kórsete almaı otyrǵany anyqtalǵan. Alaıda bul – jumys istep turǵan 4 316 kásipkerlik nysannyń 8 paıyzy ǵana eken. Bul jerde keıbir kásipker­ler qyzmetin zańdy túrde erte toqtatqan, memlekettik qoldaý kórsetilgen keıbir kásipkerlerge jaýapkershilik artylyp, min­dettemeler júktelmegen, birqa­tary nesıelerin merziminen bu­ryn ótegen. Jıynda mundaı máseleler tek Qostanaı oblysyna ǵana emes,  jalpy el kóleminde qalyptasqan jaǵdaı ekeni aıtyldy.