Degenmen Qurmanǵazy týraly derekter, kúıshiniń shyǵarmashylyǵy Ahmet Jubanovqa deıin de, odan keıin de baspa betinde shyqty. Máselen, 1868 jyly «Ýralskıe voıskovye vedomostı» gazetinde N.F.Savıchev Qurmanǵazynyń kúıshiligine tamsanyp, mýzykalyq qabileti sırek ushyrasatyn jan ekenin aıtyp, eger de onyń eýropalyq bilimi bolǵan jaǵdaıda, mýzykalyq álemde alyp juldyz bolatyndyǵy týraly pikir bildirgen.
Qurmanǵazynyń muraǵatta saqtalǵan materıaldaryna nazar aýdarǵanymyzda da jańa derekterdiń shyǵa beretindigine kóz jetkizdik. Máselen, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń muraǵatynda Qurmanǵazynyń shyǵarmashylyǵyna qatysty qoljazbalar men aýdıojazbalar tabyldy. Atap aıtsaq, Gýrev oblysy Shevchenko aýdanyna ekspedısııadan ákelingen Ábish Baıbosynovtyń qoljazbasy (1957); Toqysh Qılanbekov degen kisiniń qoljazbasy (1988); fılologııa ǵylymdarynyń doktory M.Tileýjanov 1954–1984 jyldar aralyǵynda jazǵan qoljazbasy (1988); tóte jazýda saqtalǵan óleńder «Qurmanǵazynyń túrmede aıtqany», «Qurmanǵazynyń Maqashtyń aldynda aıtqan óleńi» (1952); kırıll jazýynda saqtalǵan óleńder «Qurmanǵazynyń bir tolǵamy» (jyly kórsetilmegen); T.Bekhojınanyń 1965 jyly qarasha-jeltoqsan aılarynda barǵan Astrahan jáne Orynbor materıaldary (1965) qyzyǵýshylyqty tanytady. Bul materıaldar keleshekte arnaıy tarıhı-teorııalyq turǵydan zertteýdi talap etedi. Ásirese tekstologııalyq jáne aksıologııalyq taraptardan naqtylaý jumystaryn júrgizýdiń ózektiligin arttyryp otyr.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń muraǵattyq korynda Qurmanǵazy týraly aýyzsha jazylǵan úntaspalar da jeterlik. Bul aýdıo jazbalar 2012–2014 jyldary «Shetel qazaqtarynyń ádebıeti, folklory jáne óneri» atty joba aıasynda atqarylǵan issapar kezinde Astrahan, Samara, Saratov jerlerin mekendegen qazaq dıasporasynan jazylyp alynǵan materıaldardan irikteldi. Osy issaparda ınstıtýt ǵalymdary Qurmanǵazy týraly áńgimelerdi jazyp alǵan.
Instıtýt muraǵatynda saqtalǵan sırek úntaspalardy zertteý barysynda qazaq kúı óneriniń klassıgi Qurmanǵazynyń buryn-sońdy jarııalanbaǵan kúıleri men olardyń ózgeshe nusqalary anyqtaldy. Bul jazbalar HH ǵasyrdyń ortasynda júrgizilgen ǵylymı ekspedısııalar nátıjesinde taspaǵa túsirilgen.
Muraǵat qorynda saqtalǵan jazbalar arasynda kúıshi Ǵafýr Qusaıynov oryndaǵan «Kishkentaı» kúıiniń ekinshi nusqasy men «Jas Naýaıy» kúıi kezdesedi. Al Sapar Orazovtyń oryndaýynda jazylyp alynǵan «Syrym sazy», «Qyz nazym», «Kórkem hanym», «Saryarqa» sııaqty kúıler onyń Qurmanǵazy murasyn ózindik mánerde jetkizgenin kórsetedi. Sondaı-aq Saparǵalı Jumaǵalıevten jazylǵan «Qos alqa» kúıiniń alǵashqy nusqasy, Nurbaı Qydyrǵalıev oryndaǵan «Eski bulbul», Muqas Qusaıynov jetkizgen «Aqsaq qulan» sııaqty týyndylar kúı murasynyń taralý aıasyn keńeıte túsedi.
2020 jyly iske asyrylǵan «Uly dalanyń kóne saryndary» antologııasynyń 2-tomyna Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly shyǵarmashylyǵy qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde, tańdaýly kúıleriniń notalyq jazbasy aýdıoversııasymen sáıkestikte tuńǵysh ret aımaqtyq júıe aıasynda kúıshilik dástúrdiń mańyzdy bóligin quraıtyn rýhanı qundylyq turǵysynan usynyldy. Jańa basylym zııatkerlik ónim retinde «Uly dalanyń kóne saryndary» antologııasy tek qazaq jerinde ǵana emes, búkil álemniń qaı túkpirinen bolsyn qoldanýǵa qolaıly jasaqtaldy. Kitap ónimi retinde daıyndalǵan antologııanyń eki tomy QR-kodpen sıfrlyq formatta, SD úntaspasymen jaryqqa shyǵaryldy. Ázirlengen audiobook pen ebook basylymdary arnaıy jasaqtalǵan onlaın platformaǵa júkteldi. Zamanaýı sıfrlyq formattaǵy basylymdy tomnyń muqabasynda kórsetilgen QR kod arqyly ashyp, tanysýǵa bolady. Sondaı-aq 10 000 dana bolyp jaryq kórgen antologııanyń ekeýi de elimizdiń barlyq aımaqtaryndaǵy oqý oryndary men kitaphanalaryna, jobaǵa qatysqan oryndaýshylarǵa tegin taratyldy.
Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń shyǵarmashylyǵyn zertteý máselesine kelgende akademık Ahmet Jubanov bastap kiriskennen keıin aıtylatyn da, jazylatyn da dúnıe qalmaǵan sııaqty kórinedi. Degenmen muraǵattaǵy muralar Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń shyǵarmashylyǵyn jańa talaptarǵa sáıkes zertteýdi talap etedi. Onyń ishinde týǵan jáne qaıtys bolǵan jylyna baılanysty mýzykalyq qoǵamnyń, ıaǵnı jurtshylyqtyń bir mámilege kele almaı jatqan máselesi, tarıhı turǵydan aıtylmaǵan jáne ashylmaǵan qyrlarynyń dáleldenýi, qoljazbalar mátintaný tarapynan salystyrylyp saralanýy, shedevr kúıleriniń kásibı sheberlikpen nasıhattalýy – álemdik óredegi alyp kúıshiniń tulǵasyna laıyqty deńgeıde atqarylýǵa tıis.
Sol sekildi Nurǵısa Tilendıevtiń shyǵarmashylyǵynyń zerttelý máselesine keletin bolsaq, bul baǵyttaǵy eńbekterdiń moldyǵyna qaramastan, kompozıtor murasynyń tolyq ári jan-jaqty ǵylymı júıelenýi áli de ózekti kúıinde qalyp otyr. Árıne, jaryq kórgen eńbekterge, qorǵalǵan dıssertasııalarǵa, túsirilgen beınebaıandar men derekti fılmderge, olardyń avtorlaryna qarap, Nurǵısa Tilendıevtiń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń qyr-syrlary tolyq ashylǵandaı áser qaldyrady. Sebebi barlyǵynyń kóz aldynda Nurǵısanyń sońǵy jyldaryndaǵy baqytty beınesi qalǵan. Osyǵan qarap, bul baqytqa ol esh qıyndyqsyz jetken sııaqty kórinedi. Degenmen 1930–1940 jyldardaǵy qýǵyn-súrgin zamanynda onyń ómiri qalaı ótkeni, surapyl soǵys jyldarynda maıdanǵa attanǵan kezi men aýyr jaraqattanyp, ólim aýzynan qalaı aman qalǵany, sondaı-aq soǵystan keıingi repressııanyń ekinshi tolqyny tusyndaǵy kezeńi tolyq zerttelip, ǵylymı turǵydan saraptalǵan deýge kelmeıdi. Osy turǵydan alǵanda, Nurǵısa Tilendıev shyǵarmashylyǵyn zertteý tek mýzykalyq murasyn taldaýmen shektelmeı, onyń ómir jolyn tarıhı-áleýmettik kontekste qarastyrýdy, arhıvtik derekterdi júıeli túrde aınalymǵa engizýdi, tulǵanyń qalyptasýyna yqpal etken faktorlardy keshendi túrde zerdeleýdi talap etedi.
Akademık S.Qırabaev «Ult rýhyn kótergen uly sazger» atty maqalasynda: «Nurǵısany aıtý, shyǵarmalaryn nasıhattaý, zertteý keıingi urpaqtyń enshisinde. Ol keıingi urpaqtyń mýzykalyq shyǵarmashylyǵynyń damýyna áser etýi kerek. Qazirgi bizdiń jas órkenderimizdiń óleńderiniń sózi qazaqsha bolǵanymenen, uıqasy, yrǵaǵy, sarynynda qazaqylyq jetpeıdi ǵoı. Bularǵa Nurǵısa úlken mektep bolady dep oılaımyn. Nurǵısa eshqashan ólmeıdi, ony zertteý, baǵalaý – bizdiń aldymyzda turǵan mindet», dep Nurǵısanyń ánderi týraly jazyp, qazaqı bolmysty saqtap qalý maqsatynda búgingi estrada ánshilerine jol kórseter baǵyt retinde Nurǵısanyń ánderine súıený kerektigin jazǵan. Osy joldardan qazaq óneriniń damý, nasıhattalý, baǵalaný turǵysynan N.Tilendıevtiń úlesin zertteýdiń ózektiligi tereńdeı túsedi.
Aınur QAZTÝǴANOVA,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Mýzykataný bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty
