Aıtýly tulǵa 1926 jyly el eńsesin ezgen aýyr kezeńde Gýrev qalasynda dúnıege kelgen. O.Isaev atyndaǵy qazaq orta mektebinde hat tanydy. Orta bilimdi Almaty qalasynda bitirgen ol jerasty qupııasyn ashyp, resýrsyn adamzat ıgiligine jaratatyn mamandyqty tańdady. Sol jyly Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń munaı fakýltetine oqýǵa túsedi. 1945 jyly munaı fakýlteti jabylyp, Sáken Shaqabaev I.M.Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı ınstıtýtynyń «Munaı jáne gaz ken oryndarynyń geologııasy jáne barlaý» mamandyǵyna aýysady.
Munaı-gaz salasy boıynsha odaqqa tanylǵan tulǵalar bilim alǵan oqý ordasynda Sáken Erjanulynyń ómir jolynyń sátti qadamy bastaldy desek, qatelespeımiz. О́ıtkeni onyń salaǵa sińirgen eńbegi ólsheýsiz.
Tarıhtyń altyn kómbesi – arhıvterde Sáken Shaqabaevtyń tegine qatysty qujattary saqtalǵan. Atyraý oblysy memlekettik arhıv qoryndaǵy qujattardy sóıletsek, 1949 jyly Máskeý munaı ınstıtýtynda «Uńǵymalardy karotajdaý derekteri men qosymsha barlaý jobasy negizinde Ońtústik Qoshqar ken ornynyń geologııalyq qurylysyn jáne munaılylyq perspektıvalaryn zertteý» taqyrybymen dıplom jumysyn úzdik qorǵaǵan. Izdenimpazdyǵyna kóz jetkizgen memlekettik emtıhan komıssııasy ony biraýyzdan KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespondent – múshesi M.F.Mırchınk jetekshilik etetin kafedra janyndaǵy aspırantýraǵa bilimin jetildirýge qaldyrady. Memlekettik komıssııa Sáken Shaqabaevtyń dıplom jumysyn óndiriste paıdalaný týraly usynys beredi. Al jas ǵalymnyń ózi aspırantýrada oqı júrip kafedrada assıstent jáne oǵan qosymsha KSRO Ǵylym akademııasynyń Geologııa ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker bolyp eńbek jolyn bastady.
Sáken Shaqabaevtyń ómirbaıanynda tórt jylǵa jýyq ýaqyt Saratov Povolje munaı-gaz aýdandarynda dalalyq jáne taqyryptyq zertteý júrgizip, sol izdenisterdiń qorytyndysy negizinde 1953 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, senim artqan ǵalymdardyń úmitin aqtaǵany jazylǵan. Ol dıssertasııasyn qorǵaǵan soń da Máskeý qalasyndaǵy KSRO ǵylym akademııasyndaǵy jumysyn jalǵastyra berdi.
Bilim men qyzmetti qatar alyp júrgen bilikti jas mamanǵa 1957 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Prezıdıýmy sheshimimen «Munaı geologııasy» mamandyǵy boıynsha aǵa ǵylymı qyzmetker ataǵy beriledi. Ult maqtanyshy, geolog-ǵalym, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi Qanysh Sátbaevtyń usynysy boıynsha Sáken Shaqabaev Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Geologııa ınstıtýtyna qyzmetke jiberiledi. Elimizdiń ońtústik-shyǵys aımaqtarynyń munaı-gaz salasyndaǵy bolashaǵyn baǵalaý taqyryby boıynsha zertteý bastaǵan S.Shaqabaev osylaısha ǵylymdaǵy dańǵyl jolǵa nyq qadam jasady.
Atyraý oblystyq memlekettik arhıviniń kitap qorynda qalamger Jumabaı Qulıevtiń «Munaıshy» qoǵamdyq qorynyń serııasymen 2011 jyly shyqqan eńbeginde Sáken Shaqabaevtyń muraǵatynan alǵan derekter kórkem baıandalypty. Stýdent kezinen-aq ǵylymǵa degen qabiletimen máskeýlik ustazdaryn tańǵaldyryp, Qanysh Sátbaevtyń nazaryna jıi túsken Sáken Shaqabaev 1960 jyly týǵan jeri Gýrevke (qazirgi Atyraý) basshylyq qyzmetke taǵaıyndaldy.
«Osy jyly Gýrevtegi munaı zertteý ınstıtýty: Geologııa jáne geofızıka; Munaı hımııasy men tabıǵı tuzdar ınstıtýty bolyp ekige bólindi. Qanysh aǵamyz taǵy da qolqa salyp, meni Geologııa jáne geofızıka ınstıtýtyna dırektor etip jiberdi. Sonda júrip, ǵylymı jaǵynan kómek retinde kartalar jasap, ekspedısııadaǵy jigitterimen qoıan-qoltyq jumys istedik. Alaıda qara jumystaǵy jigitterdiń kóbi qalam-qaǵaz ustap júrgen bizge mensinbeı qaraıdy. Ekspedısııa bastyǵy H. О́zbekqalıev, bas ınjeneri S. Balǵymbaev ǵylymdy jaqsy túsinetin. Ǵylymsyz qıyn bolatynyn biledi. Olardan qoldaý taptyq. Uńǵyny qaıdan qazamyz, qandaı geofızıkalyq jumystardy kúsheıtý kerek, onyń metodıkasy, tehnologııasy sııaqty máselelerdi qozǵaıtyn birneshe ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar uıymdastyrdyq. Oǵan sol kezdegi odaqtyń bilimdi degen ǵalymdary shaqyrylyp, Kaspıı oıpaty tuz asty munaıynyń jaǵdaıy sekildi iri-iri máseleler talqylanyp otyrdy. Munyń jańa jumys bastaýda mańyzy zor. 1972 jyly mınıstrdiń munaı jónindegi orynbasary, 1978 jyly mınıstr bolyp taǵaıyndaldym. Munaı jónindegi orynbasar laýazymyna H.О́zbekqalıevti shaqyrdym. Ol kelgen soń munaı salasy kúsheıe tústi. Keıingi 35 jyl kóleminde elimiz jer júzindegi munaıly elderdiń qataryna qosyldy. Munaımen shuǵyldanyp júrgen jigitterdiń aıtýynsha, qazir 2 mlrd 200 mln tonna munaı qorymyz belgili bolsa, ol 8-10 mlrd tonnadaı munaı, gaz 8 trıllıondaı bolýy múmkin deıdi. Sıfrdan sál qatelik ketse, keter. Degenmen munaıdyń mol qory bary ras qoı. Biraq geologııa qazir qıyn jaǵdaıda. Búıte berse barlaý jumysy ondaǵan jylǵa keri ketip, keleshek talabyna jaýap bere almaı qalady. Sondyqtan meniń tilegim, ǵylymdy sýaltyp almaıyq», degen esteligi qazirgi kezde de ótkir ózekti másele ekeni sózsiz.
Jańa iri munaı men gaz ıgerýdiń bastapqy kezeńinde Qazaq KSR Geologııa mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan Sáken Shaqabaev kásibı geolog-munaıshy retinde izdeý jáne barlaý jumysyn tıimdi basqardy. Ol Kaspıı mańy oıpatynyń tuzasty qabattaryna erekshe nazar aýdardy. Qarashyǵanaq, Jańajol, Ýrıhtaý, Kenqııaq, Qojasaı, Álibekmola sııaqty iri jáne alyp ken oryndaryn ashý, barlaý jáne qorlaryn baǵalaý KSRO men Qazaq KSR-diń kóptegen óndiristik jáne ǵylymı zertteý uıymdarynyń kúshin biriktirýdi, olardyń ózara is-qımylyn naqty úılestirýdi talap etti. Jańa álemdik deńgeıdegi ken oryndaryn ıgerýdiń kúrdeli mindetterin tabysty sheshý senimdi ǵylymı zertteýdi qamtamasyz etýdiń arqasynda múmkin boldy. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan munaı men gaz qory boıynsha odaqtaǵy jetekshi respýblıkalardyń qataryna kirdi. Sol kezeńdegi mańyzdy oqıǵalardyń biri – Torǵaı oıpatynda jańa munaı jáne gaz-munaı ken oryndarynyń ashylýy boldy. Olardyń ishinde munaı qory boıynsha eń irisi – Qumkól ken orny. Bul S.Shaqabaev eńbek jolynyń basynda zerttegen Shyǵys Qazaqstannyń shógindi basseınderinde ónerkásiptik munaı men gazdyń bar ekeni týraly boljamynyń durystyǵyn dáleldedi. Bul kezeńde geologııalyq barlaý uıymdary qatty paıdaly qazbalardy jáne jerasty sýlaryn izdeý men barlaýda da, ásirese Ortalyq, Ońtústik jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy taý-ken kásiporyndary ornalasqan aımaqtarda zor jetistikke jetti. Qara, tústi, sırek jáne baǵaly metaldardyń, tehnıkalyq almazdardyń, flıýorıttiń, barıttiń, taǵy basqa beımetall shıkizattardyń, energetıkalyq kómir men jerasty sýlarynyń iri ken oryndary ashylyp, barlaý júrgizilgen.
Sáken Shaqabaev – munaı-gaz geologııasy salasyndaǵy kórnekti ǵalym. О́mirbaıanynda qazaq tili men orys tilin erkin meńgergenin, al aǵylshyn tilinde oqı alatyny jazylǵan. Sáken Erjanuly seksennen astam ǵylymı eńbek, onyń ishinde bes monografııa jazǵan.
Munaı-geologııa salasynda qyzmet etetin mamandar ózin onyń shákirti sanap, maqtanysh etedi. Memleket onyń elimizdiń ekonomıkalyq qýatyn damytýǵa, salanyń qalyptasýyna qosqan úlesin joǵary baǵalady. «Parasat», Oktıabr revolıýsııasy ordenderiniń, eki márte Eńbek Qyzyl Tý ordenderiniń ıegeri, sondaı-aq respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń medaldary men gramotalary da bar KSRO-nyń Qurmetti jer qoınaýyn barlaýshysy, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen geolog-barlaýshysy Sáken Shaqabaev – KSRO jáne Qazaq KSR Memlekettik syılyqtarynyń laýreaty. Ol jemisti eńbek qyzmetin qoǵamdyq jumystarmen ushtastyra bildi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp eki ret saılandy, Qazaqstan – Bolgarııa dostyq qoǵamyn basqardy, Geologterdiń ulttyq komıtetiniń jáne basqa da uıymdardyń quramynda boldy.
Onyń eńbek joly men el múddesi úshin qyzmet etken azamattyq tulǵasy jyl ótken saıyn sanamyzda máńgi jańǵyryp turý maqsatynda Sáken Shaqabaevtyń arhıvimizdegi jeke tektik qoryndaǵy qujattardy ǵasyr jasynda «sóıletip» oqyrmanǵa usyndyq. Saıyp kelgende, S.Shaqabaevtyń geologııalyq tereń zertteý eńbekteri qashanda ózekti.
Tursyn Qalımova,
Atyraý oblysy memlekettik arhıvi basshysynyń orynbasary
