«Dalany saqtaý jabaıy qyzǵaldaq oshaqtaryn qorǵaýdan bastalýǵa tıis», deıdi jarty ǵasyrdan beri elimizdegi ekojúıelerdiń turaqtylyǵyn zerttep kele jatqan Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń dosenti, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqyljan Teleýov. О́ıtkeni qýańshylyqqa tózimdi seleý, betege, tyrsaq (erkekshóp), jońyshqa, burshaqtuqymdas sekildi kópjyldyqtarmen qaýymdasa tirshilik keshetin qyzǵaldaq taza jerde ósedi, lastanǵan, tozǵan jerge shyqpaıdy, janyna aramshóp jolamaıdy. Alaıda tabıǵat pen aýa raıynyń qubylýy, jaıylymdardy jyrtý, beı-bereket qurylys, jol jóndeý jumysy sezimtal ósimdiktiń ósý aıasyn tarylta tústi. Dáninen kóktep, jándikter arqyly taralatyn, dalamyzdyń sáni – jabaıy qyzǵaldaq joıylsa, tutas jaıylym tozady. Sol turǵyda qyzǵaldaqtyń búlinbegen tabıǵı oshaqtaryn saqtaý kerek.
Qyzǵaldaqtyń ejelgi tabıǵı oshaqtary Tıan-Shan taýlarynyń bókteri, Alataý, Qarataý, Syr boıy, Torǵaı ústirti aınalasy. Kóktemde dalany qulpyrtatyn ósimdiktiń Greıg, Kaýfman, Shrenk túrleri elimizde keńinen tanymal. Aqtóbe oblysynda Shrenk (Gesner) qyzǵaldaǵynyń tabıǵı oshaǵy Áıteke bı aýdanynyń Sarat aýyldyq okrýgine qarasty Qamqa degen jerde, 60 gektar aýmaqta ósip jatyr. Jýashyqtary men gúlderi iri Shrenk qyzǵaldaǵynyń aq, qyzyl, sary túrleriniń arasynan alqyzyl, alashubar, qyzyl sary tústeri de ushyrasady. Osy alqapqa 2018 jyldan beri zertteý júrgizip kele jatqan Aqyljan Nurhaıyruly osy mańda jer qazý jumysyna tyıym salýdy usynady. О́ıtkeni karerler qazylyp, qum men qıyrshyq tas alynyp jatyr.
«Qamqa – mal tuıaǵy sırek basatyn, aýyl men jol boıynan óte alys ornalasqan jer. Sáýirdiń aıaǵynda osy alqapta ár 100 sharshy metr aýmaqta 50-65 túpke deıin qyzǵaldaq ósip turdy. Bir ósimdiktiń bıiktigi 23-27 santımetr, jýashyqtary men kúlteleri óte iri bolyp keledi. Bul arjaǵy Arqa, Torǵaı ústirtinen taralǵan jabaıy qyzǵaldaqtyń ejelden qalyptasqan taralym oshaǵy», deıdi ǵalym.
Dala ósimdigi jer qoınaýyn paıdalanýshylar áreketinen zııan shegetini jurtqa málim. Munaı, hımııalyq reagentter qaldyqtary tógilgen, aýyr kólikter taptaǵan alqapta artynan ósimdik jamylǵysy sıreıdi. Mundaǵy topyraq jamylǵysyn qalpyna keltirýge 15-20 jyl kerek. Qyzyl kitapqa engen ósimdik alqabynda jer qazý jumysyn júrgizýge qyzǵaldaq gúldep, sabaǵy qýrap qalǵan mezgilde ǵana ruqsat berilip júr. Munyń zardaby aýyr. Uńǵy ornatý, qazý kezinde ósimdiktiń jer astynda jatqan jýashyǵyna zııan kelgendikten, óspeı qalady. Tamyrynan emes, dáninen kóbeıetin ósimdiktiń ereksheligi osynda. Dáni topyraqqa túsken soń aınalasyna qurttar, bakterııalar men sańyraýqulaq shoǵyrlanyp, mıneraldy zattar túzip, jýashyǵy ósedi. Odan keıin jer betine sabaǵy shyǵady. Bes jyl ótkende ǵana gúldeıdi. Sondyqtan ony julýǵa bolmaıdy.
О́ńirdegi tanymal tabıǵı oshaqtardyń biri – Tamdy ózeniniń Temireı dep atalatyn saǵasyndaǵy qar sýymen tolyǵatyn bulaq kózinde ósken qandyaǵash (olha) toǵaıy. Temireı Tamdyǵa, al Tamdy Elek ózenine quıady. Temireı bulaǵyn qandyaǵash toǵaıy ustap tur. Qyzyl kitapqa engizilgen aǵash tóńirektegi ekojúıege osylaısha jaǵymdy áser etedi. Eger Temireı sýalsa, Tamdyǵa sý kelmeıdi. Tamdy sýalsa, Elekke qaýip. Ekojúıeni qalypty jaǵdaıda ustaımyz desek, aldymen dalany saýyqtyrýymyz kerek. Ol topyraqty saqtaý, jaıylymdyq sharýashylyqty damytýmen sabaqtasa júrgizilýge tıis. Osy jumys arqasynda aýyldarda tirshilik jandanady. Jaıylymdardy qalpyna keltirip, dástúrli sharýashylyqtardy órkendetý arqyly azyq-túlik máselesin de sheshemiz. Adamdar taza tabıǵı ónimdi tutynady, tabıǵat jańarady. Búginde aýrý túrleriniń kóbeıip ketýine sapasyz azyq-túlik tutynatynymyz da sebep bolyp otyr. Aýyldarda sý tapshylyǵynan mal baǵý qolaısyz, jaıylym tozdy, shóp te sıregen. Tozǵan jaıylymdardy saýyqtyrý tabıǵı ósimdikter qaýymdastyǵyn qalpyna keltirýden bastalady. Tabıǵı qaýymdastyq buzylǵanda, olardyń ornyn aramshóp basady.
Aqtóbe oblysynyń tabıǵı jaǵdaıynda shólge tózimdi, qurǵaq kontınentaldy klımatta ósetin aǵash-butalardy ósirgen jón. Sýdy, erekshe kútimdi qajet etetin aǵashty otyrǵyzý bul jaqta orasan shyǵynǵa túsedi. Jergilikti klımatqa tózimdi aǵash-butalardy otyrǵyzýdy orman sharýashylyǵy mekemeleri qolǵa alǵan jón.
Aqyljan Nurhaıyruly kóp jylǵy zertteýi negizinde aıaz ben qurǵaqshylyqqa tózimdi 45 túrli aǵash pen butanyń tizimin jasaqtaǵan. Bıolog ǵalym ósimdik kóshetterin kóbeıtip, dalalyqtaǵy ózender men jol boıyna otyrǵyzýǵa arnaıy memlekettik baǵdarlama qajet deıdi. Túptep kelgende, tabıǵatqa qarym-qatynas mádenıetin ózgertýimiz kerek. Dalany qur topyraq jamylǵysy emes, ózindik tabıǵaty qalyptasqan, saı-salasy, ózen-kóli, jerasty sýymen jalǵasqan bulaq kózderi bar, ósimdigi men jan-janýarlary tirshiligi qyzyp jatqan tiri tabıǵı keshen dep qaraý kerek.
Erigen qar sýyn kóktemde ósimdik tamyrymen boıyna sińiredi, sodan jerasty sýyna qosylady. О́simdigi joq bos jerde erigen sý jınalady da, ekpindete topyraq jamylǵysyn aǵyzyp alyp, ózenge quıady. Keıingi jyldary kóktemde qar burynǵydaı uzaq erimeıdi, dalaǵa sińbeıdi, birden saı-salany qýalap, ózenge quıylady. О́ıtkeni jolda tamyrlarymen sýdy ustaıtyn ósimdik jamylǵysy sıregen. Jaıdaq jerde sý kóp turmaıdy, ne tez býlanady. Telegeı teńiz sý birden aǵyp ketedi de, jaz shyqqan boıy sý tapshylyǵyna ushyraımyz. Tabıǵattaǵy tepe-teńdiktiń buzylýy, dala ósimdikteriniń taralý aıasynyń kemýi, jer qazý jumysynyń kúsheıýi qorshaǵan ortaǵa osyndaı orasan zııan tıgizip otyr. Sondyqtan da dalany qalpyna keltirýge salmaqty kózqaraspen qarap, tabıǵatqa janashyrlyq mádenıetin qalyptastyrý óte mańyzdy. Eń bastysy – ǵalymdardyń qatysýymen ósimdik jamylǵysynyń jaǵdaıyn taldaý men janýarlar dúnıesin saqtaýǵa qatysty ǵylymı taldaý júrgizý kún tártibindegi másele.
Aqtóbe oblysy
