– Taıaý Shyǵysta qol jetkizilgen atysty toqtatý kelisimin jáne onyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz?
– Árıne, qol qoıylǵan kelisim – sózsiz oń qubylys. Degenmen, onyń birqatar máseleleri bar. Eń bastysy – bul qaqtyǵystyń aldaǵy ýaqytta qalaı retteletini tolyq túsinikti emes. Álbette, taraptardyń bir-birine zymyranmen soqqy jasaýdy toqtatqany jaqsy, biraq AQSh pen Iran arasyndaǵy jaýlyq, ózara senimsizdik jáne birin-biri resmı túrde qarsylas retinde qabyldaý jaǵdaıy saqtalyp otyr. Sonymen qatar Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty – áskerı de, azamattyq ta – mańyzdy suraqtar áli de ózekti. Bul máseleler bolashaqta mindetti túrde sheshimin tabýy tıis, sonda ǵana Taıaý Shyǵystaǵy beıbitshilik ýaqytsha emes, turaqty sıpatqa ıe bolady.
Budan bólek, Irannyń ártúrli proksı-toptarǵa yqpaly da kúmán týdyrady. Atap aıtqanda, Iemendegi hýsıtter, Lıvan men Sırııadaǵy «Hezbolla», sondaı-aq Palestınadaǵy HAMAS uıymdaryna áseri saqtalyp otyr. Sondyqtan taraptar áli de kóptegen máseleni talqylaýy qajet. Degenmen, bul kelisim – eń alǵashqy ári eń mańyzdy qadam ekeni sózsiz.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bitimdi qoldap, onyń jahandyq turaqtylyq úshin mańyzyn atap ótti. Bul ustanymdy qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstannyń reaksııasy tolyqtaı kútilgen jaǵdaı boldy. Sebebi elimiz árdaıym qaqtyǵystardy dıplomatııalyq jolmen retteýdi qoldaıdy. Osy qaqtyǵys barysynda Qazaqstan zardap shekken barlyq memleketterge qoldaý bildirip, beıbit turǵyndar arasyndaǵy shyǵyndarǵa alańdaýshylyq tanytyp, azamattyq ınfraqurylymǵa jasalǵan soqqylardy qatań aıyptady. Qazaqstan ózin beıbitshilik pen dıplomatııany qoldaıtyn memleket retinde kórsetip keledi, sondyqtan mundaı ustanym – zańdy ári boljamdy. Jalpy, kóptegen qaqtyǵystyń túp-tamyry – ózara senimsizdik pen elderdiń bir-biriniń áreketin boljaı almaýynda. Al Qazaqstannyń aıqyn ári turaqty syrtqy saıasaty – senim men turaqtylyqtyń kepili.
– Aımaqtaǵy turaqtandyrý jahandyq ekonomıkaǵa qanshalyqty áser etedi?
– Aımaqtaǵy turaqtandyrýdyń jahandyq ekonomıkaǵa áseri óte zor. Birinshiden, arab elderi – munaı men gazdyń negizgi eksporttaýshylary. Mysaly, Qatar gaz jetkizýde mańyzdy ról atqarady. Bul resýrstardyń negizgi tutynýshylary – Eýropa elderi, sondaı-aq Pákistan, Úndistan, Ońtústik Koreıa, Qytaı jáne Japonııa. Bul memleketterdiń barlyǵy álemdik ekonomıkada jetekshi oryn alady. Sondyqtan energııa resýrstary jetkizilimindegi kez kelgen kedergi jahandyq ekonomıkany álsiretýi múmkin. Sońǵy jyldary arab elderi óz ekonomıkalaryn ártaraptandyrýǵa umtylyp, ınvestısııalyq belsendiligin arttyrdy. Olar tek ınvestısııa tartýmen shektelmeı, shetelge de qarjy quıýda. Qazaqstan da bul úrdisten tys emes. Bizdiń el Birikken Arab Ámirlikteri, Qatar jáne Iordanııamen tyǵyz ınvestısııalyq baılanys ornatqan. Sondyqtan bul qaqtyǵystyń yqtımal saldary bizge de áser etýi múmkin.
– Qazaqstan sııaqty óńirden tys elder úshin Taıaý Shyǵystaǵy turaqtylyq qanshalyqty mańyzdy?
– Árıne, munaı baǵasynyń joǵary bolýy belgili bir deńgeıde bizge tıimdi, tipti teńgeniń nyǵaıýyn da baıqadyq. Biraq ekonomıkalyq belgisizdik, ınvestısııa aǵyndarynyń turaqsyzdyǵy jáne jahandyq ekonomıkanyń baıaýlaýy Qazaqstanǵa keri áser etýi múmkin. Sonymen qatar, Qazaqstan Taıaý Shyǵysta turaqty, ortalyqtandyrylǵan jáne boljamdy memleketterdiń bolǵanyna múddeli. Sırııa, Irak jáne Aýǵanstan mysaldary kórsetkendeı, ortalyq bılik álsiregen elderde turaqsyzdyq oshaqtary paıda bolyp, olar terrorıstik toptardyń panasyna aınalady. О́kinishke qaraı, mundaı toptardyń qatarynda buryn Qazaqstannan shyqqan adamdar da bolǵan. Bul – elimizdiń qaýipsizdigine tikeleı qaýip. Taıaý Shyǵys geografııalyq turǵydan bizge jaqyn ornalasqan, sondyqtan ondaǵy turaqsyzdyq Ortalyq Azııaǵa da áser etýi múmkin.
– Qazaqstannyń kelissóz alańy bolý bastamasyna qalaı qaraısyz?
– Qazaqstan ózin kelissóz alańy retinde belsendi túrde usynbaıdy, biraq taraptar nıet bildirse, mundaı múmkindik berýge daıyn.
Bizde mundaı tájirıbe bar: elimizde Armenııa men Ázerbaıjan ókilderiniń kezdesýleri ótti, sondaı-aq Sırııa boıynsha Astana prosesi uıymdastyryldy. Deldaldyq belgili bir artyqshylyqtar beredi, alaıda úlken jaýapkershilikti de talap etedi. Kelissózder sátti ótse – bul halyqaralyq arenada bedeldi arttyrady. Al sátsizdik bolǵan jaǵdaıda belgili bir teris áser bolýy múmkin. Sondyqtan Qazaqstan bul máselede ustamdy pozısııa ustanady.
– Izraılde Qazaqstannyń ustanymy qalaı qabyldanady?
– Bul jerde eshteńe oılap tabýdyń qajeti joq. Jaqynda Izraıldiń Qazaqstandaǵy elshisi suhbat berip, elimizdiń ustanymy Izraıl úshin túsinikti ári aıqyn ekenin atap ótti. Jalpy, Qazaqstan men Izraıl arasyndaǵy qarym-qatynas oń sıpatta. Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy qaǵıdattary naqty. Mysaly, elimiz HAMAS-tyń shabýylyn terrorlyq akt retinde baǵalap, Izraılge qoldaý bildirdi. Sonymen qatar Izraıldiń Qatar aýmaǵyna jasaǵan soqqylaryn da synǵa aldy. Sońǵy jyldary Qazaqstan Iranmen de qarym-qatynasty damytyp keledi. Jalpy alǵanda, elimizdiń ustanymy – beıbit, pragmatıkalyq jáne eshbir tarappen qaqtyǵysqa túspeıtin saıasat. Bul saıasat túsinikti ári boljamdy bolǵandyqtan, Qazaqstan tipti bir-birimen qarsylas memlekettermen de (Iran, AQSh, Izraıl) teńgerimdi qarym-qatynas ornata alady.
