Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́zgeris ne úshin qajet?
Bilim uıymdaryndaǵy bul bastama «merzimsiz basshylyq» tájirıbesinen arylyp, mektepti basqarý modeliniń ashyqtyǵyn arttyrýdy kózdeıdi. Sondaı-aq usynys kásibı básekelestikti damytyp, jas mamandarǵa da jol ashady. Mınıstrlik usynysyndaǵy merzimge qatysty qoǵam pikiri bir arnada qabyspaıdy. Sebebi eldiń ár azamatyn qamtıtyn salada – sapaly bilimdi qalyptastyrýǵa «2+2» ýaqyt aralyǵy jetkilikti me, basqarýdaǵy turaqsyzdyq bilim sapasyn turalatpaı ma degen saýal týyndaýy zańdy.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jylǵy attestasııada dırektor laýazymyna úmitkerlerdiń 79%-y testileýden óte almaı, daıyndyq deńgeıiniń tómendigin kórsetken. Al 8 048 mekteptiń 490-ynda dırektor orny bos bolsa, 810 mektepti ýaqytsha atqarýshylar basqaryp otyr. Sondaı-aq mektep tizginin ustaǵan tulǵalardyń aıtarlyqtaı bóligi bilim ordasynda 10-20 jyldan asa turaqtap qalǵan. Mundaı úrdis bilim salasyndaǵy jańashyldyqqa pedagogterdiń enjar qaraýyna túrtki bolýy da yqtımal.
Joǵary bilim berýdi damytý ulttyq ortalyǵynyń aqparattyq-taldaý ofısiniń jetekshisi, bilim berý isiniń sarapshysy Qaısar Tursynǵoja reformanyń maqsaty – esep berýdi júıeleý, basqarý korpýsyn jańartý, talantty pedagogterge mansaptyq jol ashý ekeni aıqyn, baǵyt durys bolǵanmen, másele merzimde ekenin alǵa tartty. Sarapshy halyqaralyq ǵylymı tájirıbe men bedeldi zertteýler 4 jyl mektepti transformasııalaýǵa tym qysqa merzim ekenin meńzeıtinin jetkizdi.
«Halyqaralyq sarapshylar mekteptiń ishki mádenıeti men bilim sapasyn túbegeıli ózgertýge keminde 5-7 jyl qajet ekenine nazar aýdartady. Mıllerdiń Soltústik Karolına derekterin taldaǵan zertteýine saı, jańa basshy kelgen alǵashqy 2 jylda oqýshylardyń úlgerimi tómendep, tek besinshi jyldyń aıaǵynda ǵana bastapqy deńgeıine qaıta oralady. Reddıng pen Ngýenniń 35 zertteýge negizdelgen meta-taldaýy mektep transformasııasynyń alǵashqy nyshandary tek 2-4 jyl aralyǵynda ǵana baıqala bastaıtynyn kórsetti. О́zgeris negizinde «dırektordyń ketýin kútý» fenomeni qalyptasý da yqtımal. Eger muǵalimder ujymy basshynyń 2-4 jylda ketetinin bilse, olar reformalarǵa únsiz qarsylyq tanytyp, «bul da keter, bastamasy da óler» degen enjar kúıge túsedi. Dırektorlardyń jıi aýysýy muǵalimderdiń de ketýin údetip, uzaqmerzimdi kezeńde oqýshylar úlgerimine keri áserin tıgizbeı qoımaıdy», deıdi ol.
Álem elderindegi tájirıbe qandaı?
Bilim salasyndaǵy reformalaryn nátıjeli sanaıtyn Sıngapýrda mektep dırektorlaryn rotasııalaý merzimi – 5-7 jyl. Eskereri, atalǵan elde bilim uıasynyń basshylaryn taǵaıyndamas buryn 6 aılyq LEP daıyndyq baǵdarlamasy júrgiziledi. Al PISA nátıjeleri turaqty túrde joǵary deńgeıdegi Fınlıandııada mindetti rotasııa merzimi belgilenbegen. Bilim men ulttyq tárbıe toǵysqan Japonııa memlekettik mektepter arasyndaǵy teńdikti saqtaý maqsatynda 3-5 jyldyq merzimdi aıqyndaǵan. Ońtústik Koreıa myqty dırektorlardyń elıtalyq mektepterde shoǵyrlanýyn shekteýge 4+4 jyldy naqtylaǵan. Alyp AQSh-ta merzim shektelmegen. Dese de, mundaǵy úrdis dırektorlardyń bir mekteptegi ortasha merzimdik qyzmeti – 4 jylǵa ulasatynyn kórsetip otyr. Bilim salasyndaǵy kóshbasshy júıeler bilim berý uıymdaryn basqarýda naqty merzim men nátıjedegi ońtaıly ýaqyt – 5-7 jyl ekenin ańǵartady.
Osy tusta Qaısar Bolatbaıuly reformanyń eń qaýipti tusy – nátıje kórsetip jatqan tájirıbeli basshylardy «merzimi toldy» degen syltaýmen májbúrli túrde ornynan qozǵaý ekenine toqtaldy.
«Joǵaryda mysal etken Grıssom, Bartanen jáne Mıtanıdiń zertteýleri kórsetkendeı, tıimdi dırektorlarǵa tańdaý berilse, olar ádette bedeli joǵary, jaǵdaıy jaqsy mektepterge ketýge beıim bolady. Olaı bolsa, myqty mamandy «qıyn» mektepten rotasııa arqyly alyp tastaǵanda, onyń ornyna keletin kadrdyń deńgeıi qandaı bolmaq? Eń mańyzdysy – dırektordyń tıimdiligi jumys istegen alǵashqy 3 jylda turaqty túrde ósip otyrady. Demek, basshy óz áleýetiniń shyńyna endi shyqqanda, ıaǵnı tórtinshi jyly ony aýystyrý – mekteptiń eń jemisti kezeńin baltalaýmen birdeı», deıdi sarapshy.
«Taıaqtyń eki ushy bolatyny» sekildi – usynysqa kózqaras ta san alýan. «Bilim berýdegi ózgeristiń 1000 kóshbasshysy» jobasy aıasynda iriktelip, Astanadaǵy Barlybek Syrttanov atyndaǵy №34 orta mektepti tizgindegen Amangeldi Bodanov bilgir basshy merzimge baılanbaıdy, nátıje naqty áleýetke baılanysty tirkeletinin atap ótti.
«Keń paıymdasaq, ózgerissiz órleý de joq. Basshy tek menedjer, baǵyt naqty aıqyndalsa, qaı basshy bolsa da sol baǵytty ustanady. Bilim men tártipti júıeleýdi bilim berýdi uıymdastyrý, tárbıelik is-sharalar keshenin qabyldaý dep qabyldaǵan durys. Damý baǵdarlamasy 5 jylǵa jasalatyn bolsa, basshynyń laýazymǵa taǵaıyndalýy osy kezeńniń jartysyn qurap, jartysyn kelesi basshy júzege asyrǵany tyń jańalyq bolar edi», deıdi Amangeldi Bodanov.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń jobasy keń talqylanyp jatqan tusta, sarapshy Qaısar Tursynǵoja formýlany «3+3» nemese «4+3» formatyna (jalpy 6-7 jyl) kóshirýdi jón sanaıtynyn jetkizdi.
«Sıngapýrdyń LEP tájirıbesindeı, jańa mektepke baratyn dırektorlarǵa keminde 3-6 aılyq arnaıy daıyndyq kýrsyn engizý qajet. Eger 4 jylda naqty ilgerileý bolsa, merzimdi avtomatty uzartý tetigin qarastyrý da tıimdi bolmaq. 5 200-den astam aýyldyq mekteptiń basym kópshiliginde rotasııa jasaý fızıkalyq turǵydan múmkin emestigin eskerý de mańyzdy. Rotasııa jyldamdyǵyn arttyrmastan buryn, attestasııadan óte almaı jatqan 79% úmitkerdiń sapasyn kóterýge de kóńil bólý – quptarlyq is», dep sózin túıindedi Qaısar Tursynǵoja.
Tujyrymdap aıtqanda, mektep dırektoryn «2+2» (3+3) qaǵıdatymen taǵaıyndaý – bilim júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan batyl qadam. Bul bastama basqarýdaǵy ashyqtyqty arttyryp, kadrlyq toqyraýdy joıýǵa, jańa býyn basshylaryna jol ashady. Alaıda bilim – jedel nátıje kútetin emes, júıeli ári uzaqmerzimdi eńbekti talap etetin sala. Sondyqtan basqarý tıimdiligin tek qysqa ýaqyt aralyǵymen ólsheý – reformanyń túpki maqsatyna qaıshy kelýi múmkin.
Sarapshylar atap ótkendeı, mektepti sapaly transformasııalaýǵa ýaqyt, turaqtylyq pen sabaqtastyq qajet. Eń mańyzdysy – reformany engizýde asyǵystyqqa jol bermeı, halyqaralyq tájirıbe men ulttyq erekshelikti ushtastyra otyryp, tıimdi ári turaqty basqarý modelin qalyptastyrý.
