Qýat Esimhanuly aıaýly qos anadan tárbıe kórgenin jıi aıtatyn. Dúnıege kelgende Kamesh ájesi qyrqynan shyqqannan baýyryna basyp, tárbıelegen. Betin qaıtarmaı erke qylyp ósirgen. Bala kezinde úırekteri kóp jıren shashty kórshileri ózennen balyq aýlatpaıdy eken. Bir kúni salǵan qarmaǵyna úırek ilinip, kórshi áıel úırekti qarmaǵymen birge Qýattyń ájesine ákelip janjal shyǵarǵysy kelgende, ájesi úıdegi úsh qazdyń bireýin berip, «Ári júr, meniń balam tentek emes», dep keri qaıtarypty.
Tórt jasynan qolyna dombyra ustap, án aıta bastasa, toǵyz jasynda ájesi dúkennen syrnaı satyp ápergen. Jetinshi klass oqyp júrgen kezde, Kamesh ájesi dúnıe salǵannan keıin Jáken anasy Qýatty ósirip-jetkizgeni bárimizge málim. Qyzmet babymen jaqyn aralasyp, Jáken anamyzdyń qolynan talaı dám tattyq. Qýat tustas azamattar ol kisiniń balasyndaı boldyq. Qonaqjaı, oqyǵan-toqyǵany kóp jan edi. Úılerine kelgen adamdy jaıdary minezimen qarsy alyp, áńgime-dúken quryp, baýyryna tartatyn. 1996 jyly О́skemen qalasyna kóship baryp, elin saǵynǵanda, telefon shalyp sálem aıtsaq, «Aqsýdaǵy altyndarym» degen sózi ańyz bolyp qaldy.
Qýakeń jastaıynan erekshe parasatty, sózine berik, jalyndap, eliniń isine jegilip qyzmet etti. Otyzǵa tolar-tolmasta Maı aýdany Jaltyr keńsharyna dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Sol kezden bastap Qýat Esimhanulynyń iskerligi týraly jıi aıtyla bastady. Týra sóıleıdi, qaramaǵyndaǵy azamattarǵa talapty qatty qoıady. Biraq ádil. Jumys dese ózin de, ózgeni de aıamaıdy. Qaramaǵyndaǵylardyń rýhanı ósýin, túlep-tolysýyn qadaǵalap otyrady. Joǵarydaǵy basshylarǵa da týrasyn aıtyp, tike sóıleıtin. Mansaptan aıyrylyp qalamyn dep búgilgen, búgejektegen kúnin kórgen emespiz, estigenimiz de joq. Bylaıǵy jurt Qýat Esimhanulyn osyndaı qasıeti úshin jaqsy kórdi.
Maı aýdanyn Ýahap Syzdyqov basqarǵan ýaqyt – aýdannyń órleýi, ósýi bolǵan kez. Jas mamandar ózderin kórsetip, ár salada qabiletti jastar kózge túse bastady. Olar – Tólesh Aqqulov, Máshrap Tóleýbaev, Shárip Sársenbaev, Idııat Ábdihalyqov, Jaqaı Nurǵalıev. Árıne, bul tizimde Qýat ta, men de boldym. Ýahań jas mamandardy ózi suryptap, jaýapty qyzmetke satylap tarta bastady. Al osy tizimniń ishinde Qýat Esimhanovty Ýahap Bekuly jeke-dara qadirledi, janyna ertti. Qýakeń de jolynan taıynǵan emes. Bilimdiligi, sheshendigi, jaýapkershilikti ózine ala bilýi, uıymdastyrý qabileti daralanyp turatyn. Oraıy kelgende qolyna dombyra ustap án shyrqaıtyn óneri de bar-tuǵyn. Jaltyr keńsharynda júrgende aýyl mádenıetin damytýǵa bastama jasady. Ansambl quryp, aýyldaǵy jıyn-toı jas dırektordyń áni shyrqalmaı ótpeıtin. Osy eńbekteri úshin Qýat Esimhanov «Qazaq KSR-iniń mádenıet qaıratkeri» atanyp, Almatyǵa baryp, respýblıka basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń qolynan marapat aldy.
Qýat qaı qyzmette de el nesibesin eselendire túsýge umtyldy. Keńestik qoǵam kúırep, aýmaly-tókpeli kezeńde el-jurtyn kóterisýge azamattardyń basyn qosqan basshy boldy. Aqyl-keńesimen ǵana emes, jeke úlgisimen de, jyly sózimen de rýhtandyrdy. Onyń azamattyq minezi qazirgi Aqsý, sol tustaǵy Ermak qalasynda anyq kórindi. 1987 jyly Ermak aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1989 jyly óńirimizdiń tarıhynda eń alǵash bolyp Ermak qalalyq partııa komıtetiniń qazaq ultynan shyqqan birinshi hatshysy bolyp saılandy. 1992 jyly Aqsý aýdany ákimshilik basshylyǵyna taǵaıyndaldy. Judyryqtaı jumyla jumys istegen bilgir basshynyń komandasy aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizdi. Aýdanda agroónerkásip kombınaty boı kóterdi, mol ónimdilikke qol jetkizý maqsatynda zamanaýı tehnologııany ıgere bastady. Qýat Esimhanuly sol kezde retin taýyp shetelderdi aralap, kórgen ozyq tehnologııalardy ortaǵa talqyǵa salyp, týǵan eliniń damýyna jol izdedi. О́z kezeginde basshylyq qyzmette júrgen birqatar azamat AQSh, Qytaı, Italııa men Nıderlandqa arnaıy issaparlar uıymdastyryp, tájirıbe almasýǵa jiberildi. Tipti bıdaıdy shetelge saýdalaý jolǵa qoıyldy. Italııaǵa jylqy satylsa, Iran men Aýǵanstanǵa un saýdalana bastady. Al Gagarın atyndaǵy keńshar Nıderland mamandarymen birlesip, kartoptyń jańa tuqymyn ósirýdi qolǵa aldy. Aqsý qalasynda tasjol boıynda et, sút, qymyz, maı, qurt syndy sharýalar ónimin satatyn dúkender ashyldy. Osylaısha, 90-jyldardyń bas kezi, qıyn-qystaý zamanda aýyl jurtynyń áleýetin arttyrýǵa Qýat Esimhanov naqty qadam jasady.
Aýdannyń ár sharýashylyǵynda qaıta óńdeý sehtary ashylyp, kúnbaǵys maıyn, irimshik pen makaron óndirý qolǵa alyndy. Fransııadan kelgen mamandar aýdan ortalyǵynda shujyq, «Pýt Ilıcha» sharýashylyǵy qatty irimshik, chıpsi sehtaryn saldy, naýbaıhana, dıirmen, jarma keshenderi iske qosyldy. Mal terisin ıleý, tigin sehtary, ańshylyq fermalary iske kiristi.
1989 jyly naýryz aıynda halqymyzdyń umyt qalǵan ulyq merekesi Naýryz meıramy Aqsý óńirinde jandana bastady. Ermak qalasynda kıiz úıler tigilip, ulttyq kıim kıgender qazaq halqynyń salt-dástúrin qala turǵyndaryna kórsetti. Bul Ermak qalasy turǵyndarynyń 87 paıyzyn quraıtyn ózge ult ókilderine kókten túsken jańalyqtaı boldy. Pavlodar qalasynyń ortalyq alańynda ótken teatrlandyrylǵan kóriniske 150 salt atty adam qatysyp, ótken dáýirdiń kórinisi kórsetildi. Osy jumystyń barlyǵyn Qýat Esimhanuly uıymdastyryp, ár sharýany ózi qadaǵalady. Kóp keshikpeı ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Taǵy biraz ýaqyttan soń, Ermak qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna usynyldy.
Naqty is, erekshe jumys máneriniń arqasynda Qýakeńniń bastaýymen bir top jigerli, isker jigitter aýdan men qala óńiriniń tizginin ustap, óńirdiń ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı damýyna úles qosty. Olardyń arasynda Meıram Pishenbaev, Serik Jaqypov, Jambyl Aımýldın, Rahmetolla Majıkov, Vladımır Levchenko, Nurlan Nábıev, Kenje Keńesbaev, Amangeldi Meńdibekov, Semen Donskoı, Gennadıı Rýbsov syndy azamattar bar.
Qýat Esimhanov Joǵarǵy keńestiń depýtaty kezinde akademık Manash Qozybaevpen jaqyn tanysty. Sóıtip, ǵalym Ermak jóninde zertteý maqalasyn jarııalatyp, qoǵamdyq oı-pikirdiń qalyptasýyna yqpal jasady. Parasatty azamattardyń basyn qosyp, qazaq halqyna ozbyrlyq jasaǵan Ermak týraly tarıhı shyndyqty jurtshylyqqa jetkizý jóninde aqyldasty. Ermaktyń atynda qaladan basqa aýdan, keńshar da bar edi. Eskertkish te tur edi. Aldymen keńshardyń aty ózgertilip, oǵan Aqsý ataýy berildi. Keıinirek aýdannyń atyn aýystyrýǵa kiristi. Bular – keńes ókimeti qulamaı turyp jasalǵan ister. Keıinnen qalanyń ataýy da aýysyp, Ermaktyń eskertkishi de tuǵyrynan taıdy. Sol jyldary Aqsý qalasynda elimizdiń soltústik óńirindegi tuńǵysh qazaq balabaqshasyn Qýat Esimhanuly bastap ashqan edi. Qýattyń yqpaly tıgen taǵy bir is – aýdan tarıhynda «Aqjol» qazaq gazeti jaryq kórdi.
Isker azamattyń qyzmet aýystyrýy zańdylyq qoı. Qýat Esimhanulyna da usynys jıi bolatyn. Qyzmet satysynda Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary, Almaty men Astanada irgeli mekemelerde basshylyqta bolyp, odan soń Soltústik Qazaqstan oblysyna ákimniń orynbasary laýazymyna aýysty. 2004 jyldan bastap zeınetke shyqqanǵa deıin «Qazaqstan temir joly» UK «Temirjol-sý» AQ prezıdenti bolyp qyzmet etti. Qýat Esimhanuly 15 jyldan astam temirjol salasynda abyroıly isimen, kópshil minezimen, iskerligimen, eldiń júgin arqalaǵan parasat bıiginen túspegen biregeıligimen kóptiń esinde qaldy.
Jan-tánimen berilip jasaǵan úlken isi – qazaqtyń eleýsiz qalǵan perzentterin, aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalarynyń rýhyn qaıta jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosty. Dostaryn uıymdastyryp, kúsh-jigerin jumsap, qarajatyn saldy. Bul eskertkish-belgilerdiń uzyn sany – meniń esepteýimshe 36. Mysaly, qazaqtyń dúldúl aqyny Kempirbaı XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Semeı qalasynda jerlengen. Keńes zamanynda zırattyń ústinen ataqty búkilodaqtyq et kombınatyn salyp jibergen. Tarıhı arhıvterden izdep, Kalınınniń eskertkishi turǵan orynǵa Baıanaýyldyń tasyn qashatyp, belgi qoıdy. Taǵy da sol Semeıde Sábıt Dónentaevtyń 1933 jyly kóterilgen zıraty qaraýsyz qalǵanyn kórip, júregi aýyrdy. Aqynnyń zıratyn qorshap, jańadan belgitas ornatty. Semeıdiń aqsaqaldaryn shaqyryp, as berip, duǵa jasatty. Al Pavlodar qalasyndaǵy Maıra kóshesinde ánshi Maıra Ýálıqyzyna bıýst qoıǵanyn keıbireýler bilmeýi de múmkin. Baıanaýyl aýylynyń shetindegi zıratqa Qamarıden qajynyń aty-jónin jazyp, belgitas qoıǵan da – bizdiń Qýatjan. Máshhúr Júsiptiń alǵashqy ustazy bolǵan, ol kezdegi bilimdi, belgili, ataqty adamnyń belgisiz zıratta jatqany Qýattyń júregin aýyrtqany málim.
Qaıda júrse de abyroımen qyzmet jasaǵany, jergilikti halyqpen etene aralasyp ketetindigi jóninde belgili jýrnalıst Káribaı Musyrman «Egemen Qazaqstan» gazetine bylaı dep jazdy: «Sol kezdegi oblystyń (Soltústik Qazaqstan) ákimi Qajymurat Naǵymanov óńir tizginin alǵannan keıin baspasóz máslıhatyn ótkizgende, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń azýly da ataqty menshikti tilshisi, kimniń aldynda tursa da ımenýdi bilmeıtin Málik Muqanov jańa kelgen ákimge suraq qoıady: «Burynǵy ákimimiz Pavlodardan bir vagon komandasyn ákelip edi. Siz neshe vagon ákelesiz?» degenge Qajymurat Naǵymanov: «Bir vagonǵa turarlyq bir azamatty ǵana ákelemin», dep, teriskeıge barmaı turyp-aq Qýakeńe joǵary baǵa bergen eken. 2004 jyly Qýat Esimhanov soltústikten Astanaǵa qyzmeti aýysyp attanǵanda, jýrnalıst Káribaı Musyrman: «Jalǵyz men ǵana emes, kúlli Qyzyljar eli óziniń týǵan ulyndaı kórip ketken Qýatty qımaǵany anyq», dep jazady.
Qýakeńniń taǵy bir ereksheligin aıtaıyn. «Maǵan dosyńdy kórset, men seniń kim ekenińdi aıtaıyn» degen sózge oraı Qýat Esimhanulynyń qatarlas, qanattas, syılas, syrlas, áriptes dos-jarandarynyń qatarynda kóptegen narqasqa, birtýar azamattardy ataýǵa bolady. Olar – Serik Aqynbekov, Erlan Smaılov, Qajymurat Naǵymanov, Tıto Syzdyqov, Ábilhaq Túgelbaev, Qorabaı Shákirov, Tolymbek Manaqbaev. Sondaı-aq Qýat Esimhanulyn aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa Almaty, Qyzyljar, Qyzylorda, Shymkent, Atyraý, Aqtaý, О́skemen, Kókshetaý, Semeıdiń azamattary da kelgenine kýá boldyq.
Aǵa býyn aqylshylary Erkeǵalı Rahmadıev, Qoıshyǵara Salǵarauly, Kákimbek Salyqov Qýakeńniń otbasymen óte jaqyn aralasyp, óz balasyndaı jaqsy kórdi. Sóz arasynda ustazdarym dep Nájmıden Doǵalov, Ýaqap Syzdyqov, Ryspek Myrzashev aǵalaryn aıtyp júretin. Qýat Esimhanovtyń azamattyq bitim-bolmysynyń bıigi osydan-aq aıqyn kórinip turǵan joq pa?
Qýakeń arzan ataq shyǵarýǵa umtylmaıtyn, kópshil, dostaryna adal, jomart, aǵaıynǵa qamqor, jarqyn minezdi edi. Pende bolsa da, pendeshilikten aýlaq, jaqsylyq isteýge kelgende aldyna jan salmaıtyn. Baqyt Ahmetqyzy ekeýi – qasıetti qazaqtyń dastarqanynyń qadirin, mereıin ósire bilgen biregeı jandar. Kóp ardaqtylarmen dámdes bolyp, olardyń batasyn alǵan. Qasıetti otbasynda tárbıe kórgen ul bar, oǵan ergen nemereleri bar. Eń bastysy, erin qadirleıtin eli bar.
Tirisinde jurty abyz azamatymyz dep áspettegen el aǵasy Qýat Esimhanov 70-ke qaraǵan jasynda ómirden ozdy. Eli men jurty abzal azamatpen qımaı qoshtasty. Myqty azamat týraly talaı estelik jazyldy. Jazyla da bermek.
Sóz sońynda ulttyq tanym turǵysyndaǵy qundylyqty tereńnen túsinip, únemi ıgilikti istiń basynan kóringen Qýat Esimhanulynyń esimin týǵan jerinde, ózi qyzmet etken óńirlerde qaldyrý sońynda qalǵan qoǵamǵa paryz ári mindet te. Osy oraıda Aqsý qalasyndaǵy bir kósheni esimi ańyzǵa aınalǵan tulǵanyń atymen ataýdy usynar edik. Azamat esimin halqy umytpaýǵa tıis.
Ermat BAIQURMAN,
qoǵam qaıratkeri
Pavlodar oblysy
