Sarapshynyń baǵalaýynsha, Antalııa forýmyna qatysý tek ımıdjdik qadam emes, naqty ekonomıkalyq jáne saıası múmkindikterdi ilgeriletý quraly. Ásirese logıstıka, ınvestısııa jáne óńirlik áriptestik baǵyttarynda Qazaqstannyń pozısııasyn kúsheıtip, ony jahandyq dıalogtyń belsendi qatysýshysy retinde bekite túsedi.
– Qasym-Jomart Toqaevtyń Antalııa dıplomatııalyq forýmyna qatysýy Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi bedelin qalaı arttyra alady?
– Búginde halyqaralyq bedel málimdemelermen emes, naqty geosaıası mańyzdy alańdarda bolýmen qalyptasady. Antalııa dıplomatııalyq forýmy – dál sondaı, ártúrli kúsh ortalyqtarynyń múddeleri toǵysatyn keńistik. Munda qatysýdyń ózi-aq eldiń mártebesin aıqyndaıdy.
Qazaqstannyń ereksheligi – onyń birde-bir blokqa qatań táýeldi emes saıasat ustanýynda. Álemdik saıasattaǵy polıarızasııa kúsheıip jatqan tusta bul álsizdik emes, kerisinshe, mańyzdy artyqshylyqqa aınalyp otyr. Qasym-Jomart Toqaev osyndaı alańdarǵa qatysý arqyly Qazaqstandy ártúrli tarap úshin túsinikti ári boljamdy seriktes retinde bekite túsedi.
Memleket basshysy Antalııa dıplomatııalyq forýmynyń paneldik sessııasyna qatysty
Bul jaı ǵana teorııalyq dıplomatııa emes. Qazaqstannyń naqty tájirıbesi bar. Mysaly, Astana prosesi aıasyndaǵy Sırııa boıynsha kelissózder elge senim kapıtalyn qalyptastyrdy. Mundaı forýmdar sol senimdi saqtap qana qoımaı, ony odan ári kúsheıtýge múmkindik beredi.
Ashyq aıtqanda, mundaı ustanym ózdiginen saqtalmaıdy. Qazirgi kezeńde ıkemdi syrtqy saıasat júrgizetin memleketter úshin buryn bolmaǵan jańa múmkindikter keńistigi ashylyp otyr. Sonymen qatar bul múmkindik máńgi kútip turmaıdy.
– Bul forým Qazaqstan úshin jańa seriktestikter ornatýǵa qandaı múmkindikter ashady?
– Mundaı forýmdar jańa tanystyq ornatý úshin emes, sheshimderge jedel qol jetkizý úshin qajet. Eki kúnniń ishinde ondaǵan kezdesý ótkizýge bolady, al dástúrli dıplomatııada mundaı kelissózderge aılar keter edi.
Qazaqstan úshin qazirgi negizgi baǵyttardyń biri – logıstıkany qaıta qurý. 2022 jyldan keıin dástúrli baǵyttardy aınalyp ótetin marshrýttarǵa qyzyǵýshylyq kúrt artty. Sonyń nátıjesinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty jaı ıdeıadan naqty jumys isteıtin quralǵa aınalyp, júk tasymalynyń aıtarlyqtaı ósýin kórsetti. Jańa jetkizý tizbekterine kirigý – jaı protokoldyq kezdesýler emes, bul naqty qarjy men uzaq merzimdi yqpal.
Sonymen qatar orta deńgeıdegi derjavalarmen baılanystardy nyǵaıtýǵa múmkindik bar: Túrkııa, Parsy shyǵanaǵy elderi, Ońtústik Azııa. Dál osy memleketter qazir áriptestiktiń jańa úlgilerin belsendi izdestirip jatyr, al Qazaqstan geografııalyq ári saıası turǵydan bul úderiste qolaıly orynda tur.
– Rejep Taııp Erdoǵanmen kezdesý aıasynda eki el yntymaqtastyǵynyń qaı baǵyttary jańa deńgeıge kóterilýi múmkin?
– Túrkııa búginde derbes kúsh ortalyǵy retinde qalyptasyp, pragmatıkalyq syrtqy saıasat ustanyp otyr. Bul belgili bir deńgeıde Qazaqstan úshin qolaıly. Ankara artyq ıdeologııaǵa súıenbeı, ıkemdi áreket etedi.
Birinshi baǵyt – logıstıka. Túrkııa ózin Eýropa men Azııa arasyndaǵy hab retinde belsendi túrde tanytýda, al bul júıe Qazaqstansyz tolyqqandy jumys isteı almaıdy. Munda eki eldiń múddeleri tabıǵı túrde toǵysady.
Ekinshi baǵyt – qorǵanys ónerkásibi. Bul jerde naqtylaǵan jón: Qazaqstan jaı ǵana satyp alýǵa emes, óndiristi jergiliktendirýge bet buryp otyr. Baykar kompanııasymen Qazaqstan aýmaǵynda ushqyshsyz ushý apparattaryn qurastyrý jónindegi kelissózder, sondaı-aq Turkish Aerospace kompanııasymen ANKA jobasy boıynsha memorandým – jetkizilim kelisimsharttarynan áldeqaıda joǵary deńgeıdegi seriktestikti bildiredi.
Úshinshi baǵyt – naqty bıznes. Túrkııalyq kompanııalar Qazaqstanda qurylys salasynan bastap ónerkásipke deıin belsendi ári turaqty jumys istep keledi. Bul tek qaǵaz júzinde emes, shynaıy júzege asyp jatqan ekijaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń sırek mysaldarynyń biri.
Toqaev: Birikken Ulttar Uıymyn reformalaý máselesine jaýapkershilikpen qaraý kerek
Jalpy alǵanda, dál osyndaı jobalar elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa, anaǵurlym kemel deńgeıge kóterilgenin kórsetedi: endi áńgime tek saýda týraly emes, birlesken óndiris pen tehnologııalar týraly bolyp otyr.
– Ekijaqty kezdesýlerden qandaı naqty saıası nemese ekonomıkalyq nátıjeler kútýge bolady?
– Bir ǵana sapardan úlken serpilis kútýdiń qajeti joq, dıplomatııa sprınt emes. Mundaı kezdesýlerdiń qundylyǵy sol sáttegi nátıjede emes, keıingi úderisterdiń jedeldeýinde. Dál osyndaı baılanystar kedergilerdi azaıtyp, qalypty jaǵdaıda jyldarǵa sozylatyn prosesterdi jyldamdatady.
Naqty turǵydan alǵanda, taýar aınalymy boıynsha ilgerileýdi kútýge bolady. 10 mlrd dollar mejesi alǵash ret aıtylyp otyrǵan joq, ári árbir osyndaı baılanys ony naqty iske asyrý tetikterine jaqyndata túsedi. Sonymen qatar óńirlik máseleler boıynsha ustanymdardy úılestirý mańyzdy. Ortalyq Azııa, Kavkaz, Taıaý Shyǵys – bul eki eldiń de múddeleri men ortaq tustary bar baǵyttar.
Keıde mundaı kezdesýlerdiń eń mańyzdy nátıjesi – qol qoıylǵan qujat emes, úderisterdi jedeldetýge degen kelisimniń ózi. Dıplomatııada bul kóbine naqty ilgerileýdiń belgisi sanalady.
– Mundaı halyqaralyq alańdar qazaqstandyq bıznes pen ınvestısııalyq jobalardy ilgeriletýge qalaı áser etedi?
– Bir zańdylyq bar: sońǵy jyldary Qazaqstandaǵy kóptegen ınvestısııalyq jobalar dál osyndaı beıresmı baılanystardan bastaý alǵan.
Investorlar eń qatty aıtylatyn jerge emes, erejeleri túsinikti ári turaqty saqtalatyn ortaǵa keledi. Mundaı forýmdar Qazaqstannyń osyndaı aıqyn ári senimdi «oıyn erejelerin» usyna alatynyn jáne olardy ustanatynyn kórsetýge múmkindik beredi.
Praktıkalyq qyry da mańyzdy: sheshim qabyldaıtyn tulǵalarǵa tikeleı qol jetkizý. Kádimgi jaǵdaıda bul iri bıznes úshin de ońaı emes, al munda bári bir keńistikte, beıresmı formatta júzege asady.
Taǵy bir jıi elenbeı qalatyn jaıt bar: jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda ashyqtyqty saqtap, tez beıimdele alatyn elder utady. Qazaqstan dál osyny kórsetýge umtylyp otyr, al mundaı alańdar bul sıgnaldy qajetti aýdıtorııaǵa jetkizýge kómektesedi.
– Antalııa forýmyna qatysý Qazaqstannyń jahandyq dıalogtaǵy rólin kúsheıtýge qandaı serpin bere alady?
– Álemdik júıe qatań ekipolıýsti qurylymnan alystap, anaǵurlym kúrdeli konfıgýrasııaǵa ótýde. Munda gegemonııaǵa umtylmaıtyn, biraq ıkemdi baılanystar qura alatyn elderdiń róli artyp keledi. Qazaqstan osy baǵytta júıeli túrde jumys istep otyr.
Alaıda bir nárseni túsiný mańyzdy: mundaı róldi jaı jarııalaý jetkiliksiz, ony turaqty túrde naqty istermen dáleldeý qajet. Iаǵnı, halyqaralyq alańdarda belsendi qatysý, pikirtalastarǵa aralasý, naqty jaýapkershilik alýǵa daıyn bolý mańyzdy. Astana prosesi osynyń aıqyn mysaly boldy. Al, Antalııa dıplomatııalyq forýmy aıasyndaǵy qatysý – sol ustanymnyń jalǵasy.
Prezıdent búgingi kóshbasshylardyń boıynan tabylýǵa tıis qasıetterdi atady
Búginde Qazaqstan tek jahandyq úderisterge jaýap beretin el emes, olardy qalyptastyrýǵa qatysatyn memleket retinde bedelin qalyptastyryp keledi. Bul – uzaq ári kúrdeli jol. Bir ǵana forým bul jumysty aıaqtamaıdy, biraq árbir osyndaı qadam eldiń ustanymyn nyǵaıta túsedi.
Ashyq aıtqanda, qazirgi mindet – jaı qatysý emes, osy rólde ornyǵý. Sebebi halyqaralyq qatynastardyń jańa arhıtektýrasynda mundaı oryndar uzaq ýaqyt bos turmaıdy.
-Áńgimeńizge, rahmet!
