Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2014 jyly elimizde alkogoldi ishimdikterdi satý ýaqyty shekteldi. Kúshtiligi joǵary araq-sharapty dúkende saǵat 21:00-den 12:00-ge deıin, al spırttik mólsheri az sýsyndardy 23:00-den 08:00-ge deıin satýǵa tyıym salyndy. Mundaı shekteý buryn jumys kúnderi saǵat 23:00-den 08:00-ge deıin, demalys kúnderi 00:00-den 08:00-ge deıin qoldanylatyn. 2020 jyly spırtti ishimdikterdi 21 jasqa tolmaǵan adamdarǵa satýǵa tosqaýyl qoıyldy. Oǵan deıin bul shekteý tek 18 jasqa tolmaǵandarǵa qatysty edi.
2019 jyly masań kúıde kólik júrgizgenderge qoldanylatyn jaza aıtarlyqtaı qataıtyldy. Osyndaı quqyqbuzýshylyqqa jol bergender kólik júrgizý quqyǵynan 7 jylǵa deıin aıyrylyp, 15 táýlikke deıin mindetti túrde ákimshilik qamaýǵa alynady. Masań kúıde jol júrisi qaǵıdalaryn buzyp, jol-kólik oqıǵasyna sebepker bolǵandardy 20 táýlikke deıin qamaýǵa alý, birden 7 jylǵa kólik júrgizýden shettetý qarastyryldy. Nátıjesinde, araqpen birge «aqylyn da ishken» adamdardyń kinásinen bolǵan apat sany 2019 jylǵy 622-den 2023 jyly 426-ǵa deıin, kisi ólimi 138-den 104-ke deıin tómendedi.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine súıensek, 2019 jyly respýblıkamyzda mas kúıde jasalǵan 14 276 qylmys tirkelgen bolsa, byltyr osy kórsetkish 8 322-ge deıin nemese 52,3%-ǵa azaıdy. Esirtkige, ýytty zattarǵa eltigen kúıde jasalǵan qylmys sany 1347-den 765-ke deıin, ıaǵnı 56,7%-ǵa kemidi. Bul derekter nashaqorlyqpen salystyrǵanda ishimdikke táýeldiliktiń qoǵamǵa tóndiretin qaýpi áldeqaıda zor ekenin aıǵaqtaıdy.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baıandamalarynda keltirilgen derekterge qaraǵanda, 2019 jyly elimizde 15 jastan asqan ár adamǵa shaqqanda 4,8 lıtr taza spırt tutynylǵan bolsa, 2023 jyly bul kórsetkish
4,5 lıtrge deıin azaıǵan. Áıtse de elimiz araq-sharap ishýden Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde Qyrǵyzstandy ǵana alǵa salyp otyr. Aıyr qalpaqty aǵaıynnyń árqaısysy orta eseppen 5 lıtr alkogol tutynǵan. Tájikstanda – 0,9, Ázerbaıjanda – 2, О́zbekstanda – 2,6, Túrikmenstanda 2,9 lıtrdi quraǵan. Baýyrlas Túrkııada da «ashy sý» bizben salystyrǵanda edáýir az ishiledi eken – 1,8 lıtr. Qandastar kóp shoǵyrlanǵan Mońǵolııada bul kórsetkish – 7,9 lıtr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ishinde ár turǵynyna shaqqanda 10,9 lıtrden keletin Belarýs «kósh bastap» tur. Reseıde odan sál az – 10,4 lıtr, Armenııada 5 lıtrden kelgen.
Alkogoldi eń az tutynatyn elderdiń qatarynan Kýveıt, Sýdan, Mavrıtanııa, Somalı, Aýǵanstan, Bangladesh, Saýd Arabııasy, Indonezııa, Mysyr, Nıger, Iemen, Pákistan, Lıvııa syndy halqynyń basym kópshiligi ıslam dinin ustanatyn 13 memleket oryn alǵan. «Eń kóp ishetin» elderdiń ondyǵyna Rýmynııa (jan basyna orta eseppen 17 lıtr), Grýzııa (14,3), Chehııa (13,3), Latvııa (13,1), Ýganda (12,2), Germanııa (12,2), Aýstrııa (12), Seıshel araldary (12), Bolgarııa (11,9), Lıtva (11,8) engen.
«Bireýge qarap búkirmin, bireýge qarap shúkirmin» demekshi, elimizde alkogoldi tutyný birshama azaıyp, mas kúıde jasalǵan qylmys sany da ájeptáýir kemigenimen, óńirlerdegi jaǵdaı ártúrli. Spırtti ishimdikti shekten tys ishý saldarynan qylmysqa uryný, ásirese Astana qalasynda jıilep tur. Megapolıste mundaı qylmys sany burnaǵy jylǵy 718-den byltyr 674-ke deıin tómendegenine qaramastan elorda ózge óńirlerge «báıge bergen» joq. Qostanaı (670 qylmys), Shyǵys Qazaqstan (667), Aqmola (647), Soltústik Qazaqstan (621), Pavlodar (608) oblystarynda da mastyqpen jasalǵan qylmystyq quqyqbuzýshylyq kóp. Shymkent qalasynda osy jónindegi kórsetkish burnaǵy jylǵy 182-den 317-ge deıin, ıaǵnı 74,2%-ǵa kúrt artqan. Oǵan kórshiles Túrkistan oblysynda 254-ten 386-ǵa deıin nemese 52%-ǵa kóbeıip ketken. Atyraý oblysynda 175-ten 199-ǵa deıin (13,7%-ǵa), Batys Qazaqstan oblysynda 378-den 452-ge deıin (19,6%-ǵa) ulǵaıǵan.
Ishki ister mınıstrliginiń málimetine súıensek, elimizdegi árbir ekinshi kisi óltirý, árbir úshinshi zorlaý, buzaqylyq, árbir tórtinshi tonaý, jol-kólik oqıǵasy, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtyń jartysynan kóbi mas kúıde jasalady. Osyǵan oraı Ishki ister mınıstri Erjan Sádenov byltyrǵy qazanda Májiliste ótken Úkimet saǵatynda alkogoldi ınternet arqyly satýǵa tolyq tyıym salýdy, araq-sharapty mamandandyrylǵan dúkenderde ǵana satýdy, oıyn-saýyq oryndarynda spırtti ishimdikterdi satý ýaqytyn shekteýdi usyndy. Biraq bul usynystar kásipkerler qaýymdastyǵy men keıbir memlekettik organdar tarapynan qoldaý tappady. Degenmen keıbir qoǵam belsendileri mınıstrdiń bastamasyn otbasylyq zorlyq-zombylyqty azaıtýdyń birden-bir joly sanaıdy. Eger atalǵan usynystar qabyldansa, onda elimiz alkogolge qarsy zańnamasy eń qatań memleketterdiń qataryna enýi múmkin. Alaıda tarıh tyıym salý tásiliniń ózin aqtaı bermeıtinin talaı márte dáleldegen. Mysaly, kezinde keńes odaǵynyń basshylary engizgen «qurǵaq zań», júzim alqaptaryn joıý sharalary esh nátıje bermegeni aıan.
Jaqynda Úkimetke maskúnemdikke qarsy kúresti kúsheıtý qajettigi týraly saýal joldaǵan Májilis depýtaty Magerram Magerramov birqatar bastama kóterdi. Sonyń ishinde balalar mekemeleri men bilim uıymdarynan 100 metr radıýsta alkogoldi ishimdikterdi satýǵa tyıym salǵan burynǵy normaǵa qaıta oralý, alkogol ónimi qozǵalysyn baqylaý maqsatynda araq-sharapty mindetti túrde sıfrlyq tańbalaýdy engizý, kámeletke tolmaǵandar men jastar arasynda ishimdikke táýeldiliktiń aldyn alýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn ázirleý týraly usynystary nazar aýdararlyq. Buǵan qosa, múddeli ortalyq, jergilikti memlekettik organdar men qoǵamdyq birlestikter búginde elimizdegi 429 aýyldyń alkogolden tolyq bas tartqanyn, Atyraý oblysynda araq-sharap satylmaıtyn 53 aýylda keıingi eki jylda birde-bir quqyqbuzýshylyq tirkelmegenin eskerip, osy baǵyttaǵy úgit-nasıhat jumysyn jandandyra tússe, quba-qup.
Osy oraıda Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ázirlenip, ótken jyly 30 jeltoqsanda qabyldanǵan «Quqyqbuzýshylyq profılaktıkasy týraly» zańnyń 74-baby masań kúıde jasalatyn quqyqbuzýshylyqtardyń aldyn alýǵa arnalǵany óte mańyzdy. Atap aıtqanda, zańda psıhıkaǵa belsendi áser etetin zattardy tutynýyna baılanysty minez-qulqy buzylǵan adamdardy anyqtaý, esepke qoıý jáne ońaltý, olarǵa medısınalyq sıpattaǵy májbúrleý sharalaryn qoldaný, jergilikti atqarýshy organdardyń kóshede, qoǵamdyq orynda ishimdik ishetin nemese masań kúıde júretin adamdardy anyqtaýǵa mindettiligi týraly talaptar kózdelgen. Sondaı-aq maskúnemdikke qarsy kúres máseleleri boıynsha memlekettik organdardyń qyzmetin úılestirý ishki ister organdaryna júkteldi. Bul sharalardyń qoǵamdy osy áleýmettik dertten aryltýǵa septigin tıgizeri anyq.
