Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ádilet jolynda
1872 jyly Bókeı ordasynda dúnıege kelgen Ishanǵalı 1883 jyly Han Ordasyndaǵy bastaýysh mektepti, 1885 jyly eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesin bitirgen. Ol 1886–1891 jyldary Orynbordaǵy qyrǵyz (qazaq) muǵalimder mektebinde oqyp, Baımaǵambet Taıǵojın, Ibragım Shynarov, Qurmanǵalı Súıerbaev, Ahmet Qoshqarbaev, Qosmuhamed Jabaǵın, Nurǵalı Ramazanov, Úmbetqalı Dúısenbın, Nurǵalı Quljanovtarmen birge bitirip shyqqan alǵashqy tolqyn qazaq muǵalimderiniń biri edi.
Derekterge qaraǵanda, Ishanǵalıdyń ákesi Meńdihan asa baı bolmaǵan, kerisinshe patsha úkimetiniń aldynda jazyqty bolyp, ıtjekkenge aıdalǵan. Onyń áıgili kúıshi Seıtek Orazalıevpen birge Sahalınnen qashyp kelgeni el ishinde aıtylady. Qalaı bolǵanda da Ishanǵalı áke dańqymen, ata dáýletimen kóterilgen adam emes, óziniń erekshe alǵyrlyǵymen alǵa shyqqan tulǵa.
1891–1902 jyldary Aqtóbe óńirinde áýeli muǵalim, keıin tilmash qyzmetin atqarǵan Ishanǵalı HH ǵasyrdyń basynda týǵan jerine – Bókeı ordasyna oralady. Munda ol 1904 jyly Qamys-Samar qısymynda hatshy, 1905–1907 jyldary Talovka jáne Qamys-Samar bólimderinde depýtat, 1908–1915 jyldary Qamys-Samar qısymy jáne Ekinshi Teńiz jaǵalaýy okrý-ginde ákimniń (pravıtel) kómekshisi bolyp isteıdi. Zamandastary onyń saýatty, is qaǵazdaryn qatesiz júrgizetin bilikti maman bolǵanyn jazady.
Bókeılikte Ishanǵalı obaǵa qarsy kúres jumysyna da belsene aralasypty. Osy eńbegi úshin 1911 jyly qańtarda patsha jarlyǵymen Anna lentasyndaǵy altyn tósbelgimen marapattalǵan. 1912 jyly Qamys-Samar qısymynyń ýaqytsha pravıteli bolyp júrip, «Qazaqstan» gazetiniń taralýyna da barynsha qoldaý jasaǵan. Onyń el ishinen 30 adamdy gazetke jazdyryp, redaksııaǵa 100 somdaı qarajat jibergeni sol basylymda jazylǵan.
Estelikterde Ishanǵalıdyń ákimdik qyzmette júrgen kezinde barynsha halyqshyl, ádil bolǵany, ádiletsizdikke tózbeıtini, jýandardan momynnyń aqysyn alyp beretini aıtylady. Sodan da bolar, 1916 jyly qazaqtardy tyl jumysyna alý týraly patsha jarlyǵy shyqqanda, Ishanǵalı Ýaqytsha keńeske arnaıy ótinish berip, osy iske ýákil bolýdy suraıdy. Sonda júrip ol tizim jasaýdaǵy ádiletsizdikke qarsy shyǵady, qazaq jastaryna arasha túsýge tyrysady. Seıitqalı Meńdeshuly 1916 jyly Bókeılikte jigit alýda bolǵan zańsyzdyqty aıta kele: «Olardyń jolsyzdyǵyn ashyp, sotqa tarttyrýǵa bireýdiń de batyly barmady. Jalǵyz Qamys-Samar qazaǵy Ishanǵalı Meńdiqanuly bolmasa», dep jazǵan edi.
Tuńǵysh dramatýrg
Zertteýshiler Mustafa Ysmaǵulovtyń, Isataı Kenjálıevtiń, Maqsat Táji-Murattyń zertteýlerine qaraǵanda, Ishanǵalıdyń alǵashqy pesalary tóńkeristen kóp buryn jazylǵan. Mysaly, jánibektik Sh.Bulqashev 1966 jyly: «1912 jyly Ishanǵalı óziniń «Maldybaı» atty kitabyn jazyp shyǵardy. 1913 jyly Ishanǵalıdyń «Sorlylar» atty ekinshi pesasy, kóp uzamaı-aq «Úıshik-úıshik» degen kúlkili pesasy shyqty», dep jazǵan.
Dramatýrgtiń ómir jolyn alǵash tııanaqty zerttegen Mustafa Ysmaǵulov «Ishaqańnyń «Maldybaı», «Baıǵustar», «Úıshik, úıshik» atty úsh pesasynyń kóshirmesin Akademııanyń qoljazba qorynan taptyq. Bir pesasy 1910 jyly, bir pesasy 1910–1912 jyly jazylǵany kóshirmede kórsetilipti», deıdi. Al taǵy bir bókeılik Ǵabıt Sarybaev «Men 1908–1912 jyldary Jańaqalada «Ibragımııa» mektebinde oqyp júrgenimde «Maldybaı» pıesasyn birinshi qoıǵanda Zábıra kelinshek bolyp oınaǵam», deıdi.
Qazaq teatrynyń qalyptasý kezeńi týraly 1950 jyly shyqqan eńbeginde Shahmet Qusaıynov bylaı deıdi: «1905 jylǵy revolıýsııadan keıin ishki Rossııadan shet aımaqtarǵa jer aýdarylǵan orystyń progresshil-demokrat oqyǵandary Bókeıge (ortalyǵy Orda) kelip, mektepterde sabaq beredi. Qazaq jastarynyń oıanýyna, ult mádenıetinde alǵashqy qadam jasaýyna, sóz joq, solardyń yqpaly tıedi. 1917 jyl solardyń basshylyǵymen Orda qalasynda qazaq jastarynan teatr trýppasyn uıymdastyrady. Trýppany revolıýsııadan buryn «Maldybaı» komedııasyn jazǵan dramatýrg Meńdihanov Ishanǵalı basqarady. Meńdihanovtyń qoljazba kúninde halyq arasyna taraǵan komedııalary osy trýppanyń kúshimen tuńǵysh ret sahnaǵa qoıylady».
1957 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasy baspasynan jaryq kórgen «Qazaq SSR-nyń tarıhy» atty zertteýde de qazaq ulttyq dramatýrgııasynyń alǵashqy qadamy Ishanǵalı Meńdihanovtyń «Maldybaı» pesasynan bastalatyny kórsetilgen.
Ishanǵalıdyń qazasy
1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin Bókeı ordasynda jańa úkimet – Ýaqytsha úkimettiń Ortalyq atqarý komıteti ornaıdy. Sol jyly 21 sáýirde Ishanǵalı Meńdihanuly Baqtygereı Qulmanov, Batyrqaıyr Nııazov, Ýálıthan Tanashev, Májıt Shombalov, Shafhat Bekmuhamedov, Seıitqalı Meńdeshev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev sekildi zııaly qaýym ókilderimen birge Bókeı ordasy qazaqtarynyń sıezin uıymdastyrýǵa qatysady. Sıezde Baqytkereı Qulmanov Astrahan ólkesi qazaqtarynyń komıssary bolyp saılanyp, I.Meńdihanuly onyń kómekshisi bolyp taǵaıyndaldy. Osy sıez buryn Astrahan oblysy quramyndaǵy Bókeı ordasyn avtonomııa etip bólý týraly qarar qabyldaǵan. Artynsha, 1917 jyldyń shilde aıynda Bókeı ordasy jeke ákimshilik birlik retinde bólinip, Bókeı gýbernııasy bolyp jarııalandy.
Bókeılikte budan keıingi oqıǵalar óte qyzý, qym-qýyt aýysyp turǵan. 1917 jylǵy 1 jeltoqsanda Astrahan gýbernııa synan S.Nuralyhanov kelip, Ýaqytsha úkimettiń Ordadaǵy atqarý komıtetin taratyp jiberedi. Al 2 jeltoqsanda Orda qalasynda mıtıng ótip, Bókeı revolıýsııalyq komıteti qurylady. Alǵashynda Ýaqytsha úkimettiń burynǵy músheleri qamaýǵa alynǵanymen, keıin olardyń kópshiligi keńes bıligin ornatýǵa belsendi atsalysady. Solardyń qatarynda Ishanǵalı da bolady.
1918 jyldyń mamyr aıynda Orda qalasynda I Bókeı oblystyq keńesiniń sıezi ótkende, Ishanǵalı Meńdihanuly Ishki ister komıssary bolyp saılanady. Buǵan qosa Ishanǵalı Ordada ashylǵan Ult isteri komıssarıaty Bókeı bólimshesiniń baspa bólimin basqarady.
Bul azamat soǵysynyń alasapyran kezeńi edi. Ásirese Bókeılikte aq pen qyzyl almasyp, onyń ústine «túsi» qandaı ekeni belgisiz bandy, «kýár» kóbeıip, eldiń berekesi ábden ketken kezi edi. 1919 jyldyń aqpan aıynda Bókeılik soǵys komıssarıatynyń tapsyrmasymen el ishine shyqqan Ishanǵalıdy janyndaǵy 5–6 serigimen birge bandy otrıady óltirip ketedi.
Ishanǵalıdy sol kezdegi bókeılik joldastary, zııaly qaýym qatty joqtaǵan. «Durystyq joly» gazeti: «Ishanǵalı Meńdihanov – Ishki ordalyqtyń eń taza, jigerli hám qyzmetker azamattarynyń biri edi, qazaq tilinde eń birinshi tıatr kitaptaryn (pıesalar) jazyp, maıdanǵa qoıýshy – Meńdihanov edi. Onyń jalǵyz Ishki ordalyq emes, bar ishki bútin qazaq ultyna, bútin alty alashqa bul týraly etken maǵnaýı qyzmeti óte zor edi. Ultymyzdyń qalam ıelerine, jigerli azamattarǵa óte muhtaj bir zamanda Meńdihanovtyń aramyzdan joq bolýy – biz úshin zor qaıǵyly is. Ishki ordalyq úshin ólse orny, joǵalsa quny tolmaıtyn eń úlken qaza» dep jazdy.
«Trıýmfatordyń tragedııasy»
Ishanǵalı tulǵasyn tamasha zerttep, birneshe maqala jazǵan ǵalym-jazýshy Maqsat Táji-Murat bir shyǵarmasyn dál osylaı ataǵan bolatyn. Shynynda qazaqtyń tuńǵysh dramatýrginiń qapııa qazasynan bastalǵan tragedııa ǵasyrǵa jalǵasty dep aıtýǵa bolady.
Bir qyzyǵy, Ishanǵalıdy óltirgen bandynyń esimi belgili. Ol – keıin «Qaztalov jerinde keńes ókimetin ornatýǵa belsendi qatysqan revolıýsıoner» dep ulyqtalǵan Efım Panchenko. Ishanǵalıdyń óliminen keıin Bókeı gýbernelik atqarý komıtetiniń tóraǵasy Mılıýtın men hatshy Varlamovtyń Ortalyq Komıtetke jazǵan shaǵymyna qaramastan, E.Panchenko jazalanbaǵan. Jazalanbaq bylaı tursyn, keıin respýblıkanyń derbes zeınetkeri atanyp, qurmettiń bárin kórgen. Tipti 1962 jyly 80 jasynda qaıtys bolǵan kezinde súıegi Qaztalov aýdany ortalyǵyndaǵy alańǵa jerlenip, pıonerler men komsomoldardyń lenınızm ıdeıasyna adal bolýǵa ant beretin qasıetti múıiske aınalǵan.
Keńestiń solaqaı saıasaty kezinde aq «qara» atanyp, maǵynasy keri aınalǵan uǵymdar az emes qoı. Bul da sonyń biri dep qoıa salýǵa bolar edi. Alaıda Ishanǵalıdyń ǵasyrǵa sozylǵan tragedııasyna dál osy tulǵa sebepti bolǵanyn kóp adam bile bermeıdi.
Kezinde Sháńgereıdiń esimi aqtalýyna qarsy bolǵan qarasartovtar sekildi, Ishanǵalıdyń esimi atalýyna, tarıhtan ózine laıyq baǵasyn alýyna dál osy Panchenko men urpaqtary, joldastary barynsha kedergi jasaǵan. Tipti Ishanǵalıdyń qabirine eskertkish belgi qoıylmaǵan.
1965 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine Mustafa Ysmaǵulovtyń «Ol da bir aıaýly ardager edi» degen maqalasy shyqqanda, Ǵabıt Sarybaev avtorǵa hat jazyp: «Sizdiń 2 ııýlde shyqqan «Qazaq ádebıeti» gazetinde basylǵan Meńdihanov týraly maqalańyzdy oqyp shyqtym. Jalpy, mazmuny durys jazylǵan. Ádebıetten oryn alatyny da ras. Biraq meniń aıtaıyn degenim: Meńdihanovty bandy óltirgen joq. Ony óltirgen – qyzyl gvardııa otrıadiniń komandıri Efım Panchenko. Bul jerde bas arazdyq, áıel máselesiniń de qatynasy bar.
...Onymen qatar Meńdihanovty «naǵyz bolshevık edi» dep kýálik berýge bolmaıdy. Alǵashqy kezeńde kadrdyń kemdiginen sovet organdarynda túrli pikirdegi adamdar istep júrdi ǵoı. Sondyqtan estelik jazǵanymyzda bul másele jóninde jazbaı júrgenimiz de sol sebepten boldy. Osyny sizdiń esińizge salam» dep eskertken eken.
Belgili jazýshy Qalmuqan Isabaev 1968 jyly Qazaq KSR Qaýipsizdik komıtetiniń tapsyrmasymen chekıst Serikqalı Jaqypov jóninde kitap jazýǵa kirisedi. Osyǵan baılanysty Qaztalov óńirine de kelip, materıal jınaıdy. Kitap 1971 jyly «Sońǵy erlik» degen atpen jaryq kóredi. «Sol kúnnen bastap 1919–1922 jyldary aralyǵynda partııa qataryna kirgen onshaqty qart kommýnıst «Tarıhı oqıǵany durys kórsetpegen» dep meniń ústimnen Ortalyq Komıtet pen baspa oryndaryna aryz-shaǵymdar qýa bastady» deıdi jazýshy. Osy daýdyń bári negizinen Ishanǵalı men Panchenko tóńireginen bastalatyn...
Zylıha apaıdyń armany
Zylıha – ákesi qaza tapqanda 4 jasynda qalǵan Ishanǵalıdyń qyzy. Ol ákesine laıyqty qurmet kórsetilgenin, kitaby shyqqanyn, qabiri basyna eskertkish belgi ornatylǵanyn kóre almaı, 2004 jyly shermende kúıinde ómirden ótken.
Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda Ishanǵalı Meńdihanulyna arnalǵan birneshe papka saqtaýly tur. Munda Zylıha apaıdyń tarıhshy ǵalymdarmen, bılik oryndarymen jazysqan hattary muqııat saqtalǵan. Aýylda turatyn qarapaıym qazaq áıeliniń jazyqsyz ólim qushqan ákesi – qazaq halqynyń tuńǵysh dramatýrgi Ishanǵalı Meńdihanulynyń esimin aqtaýǵa tyrysqan ıtjandy áreketi osy qujattardan anyq kórinedi. Amal ne, keńes ókimeti jyldary panchenkoshylar tarapynan bolǵan qarsylyq táýelsizdik jyldary boıkúıezdik pen salǵyrttyqqa ulasyp, perzent armany aqyry oryndalmaǵan...
I.Meńdihanovtyń aǵartýshylyq eńbegi týraly jaryq kórgen ár maqaladan keıin redaksııa aryz-shaǵymnyń astynda qalyp, aqtalýǵa májbúr bolǵan. 1986 jyly Maqsat Táji-Murattyń «Izi jatyr tepseńde» maqalasy Fýrmanov aýdandyq gazetinde jarııalanysymen, Panchenkonyń kórshi Qaztalov aýdanynda turatyn óren-jarany óre túregelip, tıisti oryndarǵa shaǵymdanǵan. Sol oryndardyń qysymymen aýdandyq gazet Haıdar Ermuratovtyń «Aýyldaǵy Oktıabr» atty kitabynyń Panchenkony marapattaıtyn tusynan úzindi jarııalap, bylaısha aıtqanda, oqyrmandarynan keshirim surapty.
1974 jyly Zylıha apaıdyń ákesi Ishanǵalı Meńdihanovtyń beıitine belgi qoıý jóninde Qazaq KSR Mınıstrler Sovetine jazǵan aryzy aınalyp kelip Juldyz keńsharynyń dırektoryna tapsyrma bolyp jetken. Sóıtip, sol jyly 3 qazanda keńshar dırektorynyń mindetin atqarýshy Kenjetaı Haırýllın, partkom hatshysy Ámirgereev, ınjener Ǵubaıdolla Muhıtov, aýylkeńes hatshysy, taǵy basqa bir top maman Qaraǵashty oba degen kóne qorymdaǵy Ishanǵalı Meńdihanov zıratynyń basyna temirden belgi qoıýǵa kelisip, jumysqa kirisedi. Biraq joǵarydaǵydaı qarsylyq saldarynan is aıaǵyna jetpegen.
1979 jyly ǵalym Mustafa Ysmaǵulov Almatydan arnaıy kelip, qarttardyń, kýágerlerdiń kómegimen Ishanǵalı Meńdihanov beıitiniń ornyn anyqtap, akt toltyrady. Bul májbúrli shara edi: óıtkeni arada ótken 60 jyl ishinde esh belgi qoıylmaǵan dramatýrgtiń qabiri jermen jeksen bolyp, ony biletin adamdar da azaıyp qalǵan. Mustafa aǵaı sol joly qabir ornyna ýaqytsha 3 metrlik asbest turba kómgenin jazǵan.
...Arada taǵy ondaǵan jyl ótedi. Toqsanynshy jyldary táýelsizdik eıforııasy ótti. Odan keıin naryqtyń alasapyran daýyly aýyldardy shaıqap ketti ǵoı. Sol jyldary Juldyz aýylynda úı salǵan bir kisi Ishanǵalı qabiriniń basyna ýaqytsha qoıylǵan turbany peshke murja qoıýǵa sýyryp alypty. Osylaısha, qazaqtyń tuńǵysh dramatýrginiń qabiri múldem umytyldy...
Epılog
Keıingi jyldary Ishanǵalı Meńdihanov murasynyń jalǵyz joqshysy Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi dese de bolady. Tarıhı tulǵa jónindegi eń tolymdy materıaldar – qujat kóshirmeleri, BAQ maqalalary, kóne sýretter, kóptegen hat osy mýzeı qorynda muqııat saqtalǵan. Túrli ataýly datalar kezinde kórme ótkizip, ekspozısııa jańǵyrtyp turatyn mýzeı ujymy Zylıha apaıdyń amanatyna adaldyq tanytyp keledi. Keıingi jyldary dramatýrg tulǵasyna qyzyǵýshylyq bildirip, izdenip júrgen Baqtyly Boranbaeva, Ersultan Nurǵısauly syndy tarıhshylar negizgi derekti dál osy mýzeı qorynan alyp júrgeni ras.
Bıyl Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ashylǵanyna 190 jyl tolady. Osy dataǵa oraı «Mýzeı murasy» degen serııamen birneshe jınaq baspadan shyqaly otyr. Sonyń biri – Ishanǵalı Meńdihanulynyń ómiri men qyzmetin qamtıtyn tuńǵysh tolymdy jınaq.
Buıyrsa, Zylıha Ishanǵalıqyzynyń ómir boıy kóksegen taǵy bir armany júzege asatyn sııaqty. Bıyl kóktemde, besqonaqtyń qarsańynda mýzeı dırektorynyń orynbasary Nurjan Dúzbatyr bastaǵan bir top azamat Qaztalov aýdany Qarasý aýyldyq okrýgindegi Juldyz, Tórtpishen aýyldaryna arnaıy baryp qaıttyq. Juldyz aýylynyń turǵyny Sársenbi Anýhanovtyń kómegimen tuńǵysh dramatýrgtiń qabiriniń orny qaıtadan naqtylanyp, GPS koordınaty qaǵazǵa túsirildi, akt jasaldy. Bul iske okrýg ákimi Suńǵat Qajyǵalıev qolǵabys qylyp, óz kóligimen alyp júrgenin aıtaıyq. Osy mańdaǵy Úshasha qystaýynda kóp jyl mal baqqan Sársenbi Muratulynyń sózine kúmándanýdyń qajeti joq sekildi: ol 1994 jyly kóne zırattan asbest turbany qazyp alǵan aýyldasynyń áreketin óz kózimen kórgen, qabir ornyn jadynda jaqsy saqtaǵan. Endigi jospar – demeýshi azamattardyń kómegimen qazaqtyń aıaýly bir tulǵasy, tuńǵysh dramatýrg Ishanǵalı Meńdihanulynyń qabiri basyna eskertkish belgi ornatý.
Batys Qazaqstan oblysy
