Uıat týraly aıtý uıat bolyp barady

Gazetimizdegi «Jazylǵan jaıdyń jańǵyryǵy» aıdarymen oqyrman oıyna qozǵaý salǵan jarııalanymdardan týyndaǵan pikirler beriletini belgili. Keıingi kezdegi sondaı dúnıelerdiń  biri – Tóregeldi Sharmanovtyń «Qundylyqtar quldyraýy»  atty maqalasy. Atalǵan maqala Elbasymyzdyń da oıynan shyǵyp otyrǵanyn aıtýdy oryndy kóremiz.  Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalaǵa oraı basylym basshysyna: «S.Abdrahmanovqa. T.Sharmanovpen men sóılestim, telefonmen. Bul máseleni ári qaraı qozǵaý qajet. Basqa adamdar da osy taqyrypty jalǵastyrsyn» dep tapsyrma bergen bolatyn. 19 naýryzdaǵy  pikirler toptamasyna jazylǵan annotasııada: «13 naý­ryz kúngi nómirimizde jarııalanǵan ol maqala qaster tutýǵa tıisti qundylyqtarymyzdyń quldyraýy ǵylymdaǵy arzan ataqqumarlyq aýrýyna aparyp soqtyra bastaǵany jóninde jan aýyrta sóz etedi. Sodan bergi kúnderde redaksııaǵa telefon soǵyp habarlasýshylar, osy taqyrypty jalǵastyrý nıetin bildirýshiler kóp bolyp tur. Olardyń arasynda elge tanymal halyq qalaýlylary da, ǵylymnyń aıtýly ókilderi de, bilim salasynyń mamandary da bar» delingen edi. Akademık aǵasynyń aıtaryn aldymen jalǵastyrǵandardyń biri – halqymyzdyń tanymal tulǵasy Qýanysh Sultanov. Halyq qalaýlysynyń maqalasynda ǵalym oıy tereńdete taratyla túsken, sonymen qatar eldik sıpatymyzǵa min bolarlyqtaı basqa da jaılar qozǵalǵan. «Egemen Qazaqstan» bul taqyrypty aldaǵy kezde de qozǵaı beretin bolady. Elim deıtin azamattardyń barshasyn halyqtyq qalpymyzǵa, ulttyq bitim-bolmysymyzǵa, órkenıetke umtylǵan óskeleń úrdisterimizge úılespeıtin, janymyzǵa  jat minez-qulyqtan arylýdyń joldary jaıynda birlese aqyldasýǵa shaqyramyz. Akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Qundylyqtar quldyraýy» degen maqalasynda ulttyń sózin aıtty. Aıtylýy tıis edi degen, kópti tolǵandyryp júrgen tolǵaqty oı, ótkir pikir aıtyldy. Ǵalamnyń búgingideı ozyq úrdisinde sana mesheýliginiń artqa tartyp, ult kelbetine uıat, nuqsan keltirip júrgendigin ashyna jazdy. Tókeń osy maqalada tolǵaǵandaryn sońǵy jyldary ár jerde, keıbir jıyndarda ózin túsinetin adamdarmen pikir alysýda talaı aıtyp, aqyry abyz aǵanyń qoǵamǵa júrekjardy janashyrlyq sózi osyndaı shymyr oıǵa jumylyp jaryqqa shyqty. Bul – ustaz sózi, bolashaq urpaqqa ulaǵatty sóz desek te artyq aıtqandyq bolmas. Men «uıat» degen sózdi ádeıi alǵa tartyp otyrmyn. Tárbıe jumysynda, otbasynda nemese oqý oryndarynda bolsyn, adamdardyń ózara aralasynda uıat týraly áńgime keıinge ysyryldy. Eshkim eshnárseden uıalmaıtyn boldy. Kólikte, avtobýsta, taǵy basqa kópshilik oryndarda jastar úlkenderge oryn bermeý nemese úlken adamdardyń kózinshe dóreki sóıleýden eshkim uıalmaq túgil qysylmaıtyn boldy. Sol sııaqty ózine ózi máz bolyp, arsyz árekettermen ońaı baıyǵandar toıynǵanynan aıaǵyn qalaı basaryn bilmeı, uıat degen uǵymnan aýlaq, kesirli ister jasaıtyn boldy. Qorqynyshtysy sol – sonyń is-áreketteriniń uıatsyz tirlik ekenin bile tura qolpashtaýshylar, tipti ony úlgi etýshiler kóbeıdi. Máselen, Tóregeldi Sharmanuly aıtqan jalǵan «professor», «doktor», «akademıkter» zerthana, arhıv, kitaphanada bir kún jumys istep kórmesten, ǵylymǵa kerek bir eńbek jaza almaıtynymen jumysy joq, el ishinde sol jalǵan ataǵyn aıtýdan uıalýdan góri, «men sondaımyn» dep shirenip, áldeqandaı bolyp júretinin qaıtersiń? Mine, sananyń mesheýligi, bilimniń, ishki mádenıettiń óte tómendigi, tipti joqtyǵy. Adamnyń óz múmkindigi men qabiletin qur órkókirektikpen asyra baǵalaýy. Osyndaı uǵymnyń, túsiniktiń ózi «uıat» degen uǵymnyń sanada, adamnyń dúnıetanymy men biliminde bolmaýynyń saldarynan. Tektilik degen jaıyna qaldy. Ýnıversıtetterde oqymaǵan, joǵary bilim almaǵan babalarymyzdyń tektilik, ádeptilik, adam men qoǵam arasyndaǵy syılastyqty saqtaı bilgenine tań qalmasqa shara joq. Keıbir óreskel jaǵdaıda adam ádep saqtaǵany úshin yńǵaısyz jaǵdaıda qalatyn boldy. Uıattyń ornyna dórekilik, ádepsizdik, kúsh kórsetýshilik, zorlyq-zombylyq, shyndy jasyryp, ótirik aıtýshylyq basym bolyp keledi. Uıat týraly aıtý uıat bolyp barady. Jaraıdy. Tipti, ondaı dańǵoılar ózimen ótsin degimiz kelse – olarmen birge bul pıǵyldar kete qoımaıdy eken. Ondaı isterdiń keler býynǵa, tipti jastarǵa zııan, zardaby kóp eken. Qas qylǵanda jastar eńbeksiz paıda kórýge tez úırenýde. Olar tazaryp kele me desek, shatasýy, adasýy kóp bolyp júr. Mine, sol ataqqumarlyqtyń bir zardaby osylaı da sharpyp jatqany shyndyq. Jastar qazir gazet oqymaıdy, jastar túgil – orta býyn, aǵa býynnyń da edáýir bóligi gazetten kóz jazyp, adasyp qaldy. Eldiń kózi, kóńili negizinen teledıdarda, qoldaryndaǵy telefon, aıfondarynda, úıde, keńsede kompıýter ekrandarynda. Al ol qorapshalardyń ishi, ártúrli kanaldary eń soraqy qyrǵyn soǵysqa, qanquıly aıaýsyz tóbelesterge, adam óltirýdiń jantúrshigerlik ádis-tásilderine, janshoshytarlyq zulymdyqtarǵa, bylapyt balaǵattarǵa, anaıy, jabaıy boqtampazdyqqa toly. Elektrondyq quraldardaǵy adamdardyń túr-turpaty, jalańash jıirkenishti deneleri – ony kórip otyrǵan jas adamǵa qandaı áser etýi múmkin? Bul – ǵalamdyq shabýyl, ǵalamdyq tehnologııalyq, aqparattyq qaýip. Jas urpaqtyń mıyna, júregine, sanasyna kenedeı jabysyp kirý. Bul – sanaǵa baǵyttalǵan basqynshylyqta uıat, tazalyq, adamgershilik, ádildik, tártiptilik degen uǵymdar múldem jurnaǵymen joq. Kerisinshe – meılinshe azǵyndyqty nasıhattaý. Ultymyzǵa, ulttyq sana, mádenıetimizge, quqy­ǵymyzǵa aqparattyq qysym. Májilis depýtattary bir top árip­testerimizdiń bastamashyldyǵymen osy qaýipterge qarsy arnaıy zań da qabyldady. Endi sonyń jumys isteýine kúsh salý mańyzdy. Ultymyzdyń tabıǵatyna tán rýhanı taza qundylyq­tarymyzdy úzdiksiz nasıhattap, onyń jas urpaq sanasyna yqpaldy kúsh bolyp enýine el bolyp, ult bolyp eńbektenýimiz, bolashaq urpaǵymyzdyń tazalyǵy úshin, adamdyǵy úshin tolassyz kúresýimiz kerek. Ol úshin kimniń bolsa da uıat qylyqtaryna jol bermeýimiz kerek. Ataqqumarlyq ta jemqorlyq sııaqty dert. Ol qasıetti mura emes. Aǵa urpaq ókilderi osyny, kókireginde júrgen adaldyqty, ádildikti, tazalyqty jas urpaqqa aıtyp júrýge mindetti. Tóregeldi Sharmanuly osyny istedi. Adamdardyń biri bolmasa biriniń qulaǵyna jetip, sanasyna kiredi. Qoǵamdaǵy barlyq keleńsizdikti, daraqylyqty, ataqqumarlyqty jasaıtyn eń aldymen qaltasy tasyp, sózi ótip, sanasy toıynyp, ózinen basqa eshkimniń sózin de, oıyn da tyńdaı almaıtyn, ózinen basqa bireýdiń odan jaqsy biletinin bilgisi kelmeıtin rýhanı jadaý jandar. Uıat degen sózdiń maǵynasyn bilmeıtinder laýazymdy qyzmetterdiń de bedelin túsiredi. Talaı adamdardyń minez-qulqyn, tynys-tirshiligin, ómirge, tóńiregine, ortasyna, ózine kózqarasyn kórip júrmiz. Manaǵy jalǵan «professorlar», ómirde qandaı da laýazymǵa bilim, qabilet, eńbek kúshimen emes, ońaı jolmen, jemqorlyqpen, sybaılastyqpen, aqshanyń kúshimen, qııanat jolymen tikeleı satyp alǵandar, ne istese de, qandaı qyzmetke de tek sol jolmen júrýge bolatynyna senimdi, ári ózi de tek solaı isteıtinder. Endi osyndaı adamdar júrgen jerde sybaılastyq, jemqorlyq jaılamaǵanda qandaı tártip, qandaı qarym-qatynas qalyptasýy múmkin? Elbasy Nursultan Ábishuly, ásirese, sońǵy jyldary óziniń strategııalyq baǵdarlamalarynda, jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlarynda, «Nur Otan» partııasynyń sezderinde halyqqa memlekettik qyzmet kórsetýdiń jańa sapasy men talaptaryna aıryqsha nazar aýdaryp, turaqty túrde memlekettik qyzmetkerlerdiń jeke basynyń kásibıligi, mindeti, mádenıeti, halyqpen sóılese bilý qabiletiniń dárejesin kóterý týraly úzbeı aıtýmen keledi. Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda osy mańyzdy salanyń quqyqtyq keńistigin qalyptastyrýda da az jumys jasalyp jatqan joq. Parlament, Úkimet tarapynan qajetti sharalar júzege asyrylýda. «Nur Otan» partııasynyń Partııalyq baqylaý komıteti de partııa músheleriniń jaýap­kershiligi týraly máselelerdi josparly túrde júıeli qaraýǵa ekpin berip keledi. Alaıda, adam ómiriniń barlyq jaǵyn bılik, partııa tarapynan baqylaýǵa alyp, onyń is-áreketterin shekteý jolymen ǵana júrip, bizdi bireý tejeý kerek dep otyrsaq, táýelsizdigimizden burynǵy ákimshilik, májbúrlilik qalpymyzǵa qaıta kelemiz. Elbasynyń baǵyty olaı emes. «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsaty – erkin, erikti azamattyq qoǵam, kásibı bilikti bılik, ozyq tehnologııaǵa negizdelgen myqty ekonomıka, birligi, tatýlyǵy jarasqan birtutas el, dúnıejúzilik básekelestikke qabilettigi gúldengen memleket. Osyn­daı bıik talapqa qampıyp, isingen keýdemsoqtyq pen irip-shirigen ataq­qumarlyq, mansapqorlyqpen jete almaıtynymyz kimge bolsa da beseneden belgili bolsa kerek. Biraq jany, sanasy mansapqor, ataqqumar adam onymen sanaspaıdy. Ondaılar ózimshil. «El» degen sózderi jalǵan. Ber jaǵy. Shyntýaıtyna kelsek – Tókeń aıtyp otyrǵan úrgen qaptaı jelbýaz «akademıkterdi» ózinen basqa kim tanyp, kim bilip, kim úlgi etip júr? Olar ǵylymnan múlde aýlaq. Biraq jaman úlgi. Mádenıetsizdiktiń úlgisi. Ataqqumarlyqtyń taǵy bir kó­ri­- nisi – qazir «shendi, shekpendilerdiń» ishinde «belgili qaıratker» emesi joq. Áıteýir, bir qandaı da qyzmetke ilikse-aq «belgili qaıratker» bolyp shyǵa keledi. Ol qaıratkerdi el, qoǵam tanı ma, bile me? Aldymen ol adam qandaı joldarmen, qandaı laýazymdy qyzmetterde, qandaı ıgilikti ister atqara aldy? Qaı deńgeıde qoǵamǵa, elge, adamdarǵa qandaı eńbek sińirdi? Ony baǵamdap jatqan eshkim joq. Solaı aıtady. Solaı jazady. Oǵan ózi senedi. Dańǵazalyq. Kóp aýdan, oblys, tipti respýblıka kóleminde laýazymdy qyzmet atqaryp júrgen azamattar sol laýazymdy qyzmetinen ketkennen keıin-aq kúmpıgeninen «ish bosatyp», kádimgi el qatarly adam bolǵandaryn da kórip júrmiz. Bul taǵy da memlekettik qyzmettegi adamdardyń mádenıetiniń shamalylyǵy. Memlekettik qyzmet  memlekettik dárejede bilim, minez, qulyq, mádenıetti talap etedi. Mine, osy talaptarǵa áli tolyqqandy qol jetkize almaı júrmiz. Dál osy salany jaqsartý sharalaryn kózdeıtin, sapasyn kóteretin qabyldanǵan zańdarymyz da jetkilikti. О́kinishke oraı, sol zańdardyń tolyq, buljymaı oryndalýy tártipke, dástúrge aınala almaı keledi. Sonyń nátıjesinde memlekettik qyzmettegi laýazymdy qyzmetkerler arasyndaǵy qarym-qatynas mádenıeti qalyptaspaı tur. Kóp jaǵdaıda barlyq másele tek bılik turǵysynan, ákimshilik baǵynyshtylyq, ákimshilik táýeldilik turǵysynan qaralýy qatqan qasań qalyp bolyp turaqtalyp qalǵan. Ejelgi qazaqta «Aýzy qısyq bolsa da baı balasy sóılesin» degende onyń kádimgi aýzynyń qısyqtyǵy aıtylmaıdy, aýzynan shyqqan sóziniń «qısyqtyǵy», ıaǵnı maǵynasyzdyǵy aıtylady. Aqylǵa syımaıtyn sóz aıtylsa da sonyki durys. Bul – sana, psıhologııa ınersııalyǵy. «Ne aıtsa da bastyqtiki durys». Bul – bılikti moıyndamaý, bılikke baǵynbaý degenim emes. Bıliktiń bilikti, zańdy, mádenıetti dárejesiniń joǵary bolýy­na umtylý qajettigin aıtyp otyrmyn. Bıliktiń bedeli bıliktegi naqty laýazymdy qyzmetkerdiń iskerligimen, elmen úndestigimen, ózine arqa súıegen elge bıliktiń qaı jaǵynan bolsa da úlgililigimen bedeli artpaq. Búgingi Máńgilik Elge bet túzegen Jańa Qazaqstannyń jas óskin urpaǵy memlekettik qyzmettiń zańǵa saı oryndalýyna jańa kelbet, jańa keskin, jańa júris, jańa qatynas ákelýi kerek. Nursultan Ábishuly «Nur Otannyń»  HVI sezinde osy mańyzdy máselege aıryqsha ekpin berdi. Elbasynyń ol talaby memlekettik qyzmet júıesin túbegeıli ózgertýdi qajet etedi. Birinshiden, memlekettik qyzmet­kerlerdi oqytý, daıyndaý jáne olardy óndiristik, saıası mektepten ótkizý júıesin ózgertý, reformalaý qajettigi aıryqsha aıtyldy. Ekinshiden, olardyń dúnıetanymyn, memlekettik jaýapkershilik sapasyn, memlekettik mádenıetin qalyptastyrý sharalaryn belgileý tapsyryldy. Úshinshiden, memlekettik qyz­met­kerlerdiń eńbegi men turmysy quqyqtyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilýi aıtyldy. Iаǵnı laýazymdy memlekettik qyzmettegi adamdar eshkimniń, sonyń ishinde ózine qyzmettik qatynas boıynsha baǵynyshty adamdardyń quqyn shekteýge jol bermeýi sııaqty, memlekettik qyzmetkerlerdiń de qu­qyq­tary eshqandaı shekteýlikke urynbaı, zań aıasynda qyzmet etý aýanyn qalyptastyrý mańyzdylyǵyna mán berildi. Qoǵamda adam quqyǵynyń shektelýi, adamnyń adamǵa qııanat jasaýyna jol berilmeýi kerek. Adamdar meılinshe erkindikti sezinip, olardyń óz qalaýymen ómir súrýge múmkindigi keńigen saıyn, sony durys paıdalanyp, ósip, ónip, órkendep, órkenıetti tirshilik jasaýdyń ornyna keıbireýler ótirik aıtyp, aldap, arbap, urlap, bireýdi orǵa jyǵyp, bireýge qııanat jasaýdyń jolyna beıim turady. Osydan arylyp, qoǵam tazalyǵyna umtylýymyz mindetti. Máselen, 2007-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezinde áýel bastan jap-jaqsy qaz turyp kele jatqan úles­kerlerdiń qarjysyna olarǵa úı salyp júrgen jeke menshiktik qanshama qurylys kompanııalary qansha adamdy qııanattylyqpen aldap, qarjysyn alyp, jer soqtyryp, zar qaqsatyp, qoǵamdy, elimizdegi quqyqtyq keńistikti búldirip ketti. Sol jolda 70 myńǵa jýyq úleskerler alaıaqtarǵa aldanyp, jem bolyp, aqyry memleket óz azamattaryna janashyrlyq qolushyn berdi. Memleket, tikeleı Elbasynyń tapsyrmasymen olarǵa kómek kórsetip, qutqarý isine kúsh saldy. Alaıaqtarǵa jem bolǵandar áli de bar. Bul sátsizdikte úkimettiń, memlekettiń eshqandaı kinási joq edi. Alaıda, azamattar taǵdyrynan memleket shet qalǵan joq. Múmkindiginshe olardyń daǵdarystan shyǵýyna járdem etti. Aınalyp kelgende barlyq jaǵ­daılar bizdiń elimizdegi adamdardyń ózderine baılanysty. Bizde negizgi zańdyq keńistik, talap, tártip baǵyty, bári de durys. Biraq sol zań aıasynda ómir súrip, eńbek etetin adamdardyń zańdy oryndaýy durys emes nemese zańdy múldem oryndamaıtynyn, tipti zańdy bilmeıtinin aıtýymyz kerek. Qoǵam áli tolyq zańmen ómir súrý aýanyna qalyptaspaı keledi. Iаǵnı, zańsyzdyqty eńserýimiz kerek. Sonda quqyqtyq mádenıet qalyptastyrýǵa da múmkindigimiz keńı túsetini haq. Bul da, eń aldymen, sana, dúnıetanym, rýhanı mádenıet deńgeıimen tikeleı baılanysty. Tóregeldi Sharmanuly toı ótkizý máselesine de oryndy toqtalǵan. Árıne, toı degen ultymyzdyń izgi nıet, jaqsy ómir saltanatynyń aınasy. Halyqta «toıdan aıyrmasyn», «toıda kezdeseıik» deıtin aq tilek bar. Toıdyń arnaýy men erekshe sebepteri de jetkilikti, jaqsylyqtyń dástúri. Alaıda, ony da jónimen, ulaǵatty mádenıetimen, ádemilikpen, ádeptilikpen ótkizgen durys bolar edi. «Toı halyqtyń qazynasy» demekshi, toıǵa bılik tarapynan aralasýdyń qajeti joq. Menińshe, toı ótkizýdiń eki joly bar. Biri – resmı, memlekettik, qoǵamdyq mańyzy bar tarıhı oqıǵalar, kezeńder, memleketke aıryqsha eńbek sińire alǵan tulǵalarǵa qatysty. Ekinshisi – ár adamnyń, óz otbasyna baılanysty jaqsylyqtaryn atap ótý salty. Birinshi jaǵdaıda, árıne, resmı oryndardyń resmı sheshimderine saı sharalar ótkizilse, ekinshi jaǵdaıda árkim óziniń shama-sharqyna qaraı ózderi úshin jaqsylyqty eleýli oqıǵalaryn atap ótýleri. Jalpy, toı ataýlyǵa eshkimniń de eshqandaı qarsylyǵy joq. Áńgime sol toıdy daraqylyqsyz, asyra ysyrapshyldyqsyz, ornymen, dámimen, ǵıbratty, ónegeli, mádenıetti dárejede uıymdastyryp, ótkize bilýde. Eń bas­tysy – toı básekelestik maqsatynda, bireýge baılyǵyn, múmkindigin kórsetý nemese áldekimnen, áldeneden asyp túsý maqsatynda bolmaýy kerek. Toı ótkizgen adamda «men bireýden kemmin be?» degen uǵym múldem bolmaýy kerek. Toı degen toı ótkizer adamnyń óz uıǵarymyna saı qaryzdanbaı, qaýǵalanbaı, tyrashtanbaı, jaıdary, jaıbaraqat ótkizilgeni abzal. Árıne, toıdyń mazmuny týraly áńgime basqa. Ásirese, toıdyń shaqyrylǵan ýaqyttan kemi bir-eki saǵat keshigip bastalýy, odan uzyn-sonar birin-biri qaıtalaı beretin bir saryndy tilek – tostar, qulaqty shyńyldatyp, janyńda otyrǵan adamnyń sózin estirtpeıtin azan-qazan dańǵyrlaǵan shýly mýzykalyq aspaptardyń ­daýysyn sheksiz zoraıtý qazaq toıynyń mádenıeti, kórki dep aıta almaımyn. Qazir álemde, úlken alańdarda, stadıondarda jınalǵan myńdaǵan jastardy rok, pop mýzykanyń yrǵaqqa toly dybys ústemdigi bılep-tósteıdi. Bizdiń toıhana, meıramhanalarymyz da solaı. Toıdan eki shekeń solqyldap, qulaǵyń bitelip, sóıleýge shamań kelmeı shyǵasyń. Toı ıelerinde de, mýzykanttarda da dybysty seziný joq. Tyńdaýshylaryn qatty dybys­pen tańǵaldyrǵysy keledi. Osyndaı, adamdy eseńgiretetin dańǵazalyqtyń kórigin elirgen toı basqarýshy asabalar odan ary «jyndandyratynyn» da tapqyrlyq dep qaraý ábestik bolar edi. Kerisinshe, taǵy da mádenıettiń jetispeýshiligi. Bul – kóńildi bolmasyn degen emes, kórikti bolsyn degen nıet. Jalpy, qazaq qoǵamynda ýaqytty baǵalaý, ýaqytpen júrip, turý, ýaqytty durys, tıimdi paıdalaný salty da tym solbyr. Ýaqyttyń zyrqyrap, bizdiń janymyzdan ótip jatqanyn múldem eskermeımiz. Dúnıejúzinde ýaqytyn bosqa ótkizetin az ulttardyń biri biz shyǵarmyz. Jıyn, toılarda sóz alǵan adam basqa jurt tyńdap otyr ma, tyńdamaı, jalyǵyp otyr ma, onda jumysy joq – aldyńǵy sózdi tyń sózdeı etip, sozbalaqtaı beredi. Abzaly – toıdyń da belgilengen ýaqytynda bastalyp, qonaqtardyń ýaqytynda kelip, dińkesi quryǵansha otyrmaı, ýaqytynda rahmetin aıtyp ketip otyrsa, toıdyń da etek-jeńi jınaqy bolar edi. Sóıte-sóıte, bizdiń toılarymyz da uıymdastyrylýy jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da mádenıettenip, halyqtyń da rýhanı dárejesi, sanasy kóterile túser edi. Toı ótkizýdi eshqandaı reglament nemese ruqsat aýanyna engizýdiń qajeti joq. Ol ár azamattyń ózine, óziniń yqylasy, sheshimine baılanysty, biraq babalardan mura bolyp kele jatqan tektilik, ádeptilik qasıetterin umytpasaq, bári de óz jónimen el turmysynyń jańa mazmunyn jaqsartýǵa úles qosary da sózsiz. Salt, sana, dástúr – qoǵamnyń tikeleı yqpalymen, adamdardyń bastamashyldyǵymen qalyptasatyn uǵymdar kóptegen adamdarǵa olardyń dúnıetanymyna yqpaldy bolǵan jaǵdaıda, árıne, ol qoǵamnyń qundylyqtary dárejesine kóteriledi. Shynaıy, ulttyń mártebesin ulyqtap, ómiriniń sapasyn rýhtandyratyn qundylyqtardyń quldyraýy Tóregeldi Sharmanuly sııaqty el aǵalaryn tolǵandyrýy, ashyq pikirin aıtqyzýy – ol da búgingi Táýelsiz Qazaqstanymyzdyń demokratııa jolyndaǵy jaqsy jetistigi. Keleli oıdyń ortaǵa túsip, kelisti sózdi shashaýsyz tyńdaı bilgennen de utarymyz kóp bolmaq. Abzal aǵanyń maqalasyna gazet saıtynda ún qosqandardyń kóp bolǵany da (ol pikirler «Egemen Qazaqstannyń» 2015 jylǵy 19 naýryz kúngi nómirinde jarııalanǵan – Red.) sondyqtan dep bilemin. Tókeń ashynyp aıtqan qolaısyz kórinis­ter ultymyzdyń tektilik, ádeptilik, jaýap­kershilik tárizdi asyl qasıetterinen adasyp júrgendigimizden, bilimsizdigimizden, kóp nársede artta qalýshylyǵymyzdan bolyp otyrǵanyn túsine alsaq qoǵamnyń, bolashaqtyń sapasyn jaqsarta alarymyz da haq. Ol ózimiz úshin, óz ultymyzdyń, jas urpaqtyń bolashaǵy úshin kerek. Qýanysh SULTANOV, Parlament  Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy Saıası Keńesiniń Bıýro múshesi.