Sońǵy jyldary TMU sheńberinde kóterilgen bastamalar uıymnyń kún tártibin aıtarlyqtaı keńeıtti. Olardyń qatarynda «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» sııaqty ishki damý tujyrymdamalarymen úndesetin qundylyqtyq baǵdarlar da bar. Bul óz kezeginde uıymǵa múshe memleketterdiń ishki reformalary men syrtqy saıası ustanymdarynyń ózara baılanysyn kúsheıtedi.
Sonymen qatar, Túrki áleminde sıfrlyq transformasııa men jasandy ıntellekt salasyndaǵy yntymaqtastyq jańa strategııalyq basymdyqqa aınalyp keledi. Túrki memleketteri uıymy aıasynda IT-habtar jelisin qurý, sıfrlyq damý tájirıbesin bólisý jáne ortaq tehnologııalyq keńistik qalyptastyrý máseleleri belsendi talqylanyp keledi. Bul úrdis uıymnyń bolashaqtaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Osy oraıda biz ázerbaıjandyq saıasattanýshy Fıkret Sadyhovpen suhbattasyp, Túrki memleketteri uıymynyń qazirgi transformasııasy, onyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy róli, sondaı-aq bolashaq damý perspektıvalary jóninde pikirin bildik.
– Prezıdent OTM sammıtinde sóılegen sózinde búginde Qazaqstanda «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» sııaqty asa mańyzdy bastamalardyń jáne basqa da kóptegen jobalardyń tabysty júzege asyrylyp jatqanyn atap ótti. Bul tujyrymdamalardyń Qazaqstan qoǵamynyń damýy men respýblıkanyń álemdegi róli úshin qandaı mańyzy bar?
– Túrkistan – ejelgi qala ári órkenıettiń mańyzdy ortalyǵy. Jalpy alǵanda, ol musylman mádenıeti men tarıhynyń sımvoly sanalady. Qazaqstan Prezıdentiniń shaqyrýymen Túrki memleketteri uıymyna múshe elder basshylarynyń bul qalada bas qosýy ári sımvolıkalyq, ári saıası mánge ıe. Munda geosaıasatqa, óńirlik máselelerge, qaýipsizdik pen yntymaqtastyqqa qatysty mańyzdy máseleler talqylanady. Bul óz kezeginde qalaǵa erekshe mańyz berip, ony birtindep zamanaýı megapolıske aınaldyrýǵa yqpal etedi. Munda qabyldanǵan sheshimder Túrki memleketteri uıymyna múshe elder tarapynan iske asyrylady.
– Qasym-Jomart Toqaev túrki memleketteriniń birligi týrbýlenttilik kezeńinde erekshe mańyzǵa ıe ekenin atap ótti. Siz bul ustanymmen kelisesiz be? Sizdiń oıyńyzsha, ortaq progreske qol jetkizý úshin taraptardyń kúsh-jigerin biriktirýge qandaı yntymaqtastyq baǵyttary yqpal ete alady?
– Qazirgi tańda bul túrki memleketteriniń halyqaralyq uıymy, ol ártúrli salalarda yntymaqtastyqty damytý maqsatynda qurylǵan. Árıne, qorǵanys taqyrybyna qatysty kelisimder de bar. Biz elderimiz úshin syrtqy, múmkin óńirden tys nemese tipti óńirlik memleketter tarapynan belgili bir qaýipter men qaterlerdiń saqtalatynyn túsinemiz. Sondyqtan biz olardy toıtarýǵa daıyn bolýymyz qajet. Sonymen qatar, qazirgi kezeńde jáne jaqyn bolashaqta bul saıası bloktyń áskerı-saıası blokqa aınalýyn kórip turǵan joqpyn. Degenmen, qorǵanys quramdas bóligi bar jáne bul qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaılarda, halyqaralyq ahýaldyń shıelenisken kezeńinde qalypty qubylys. Meniń oıymsha, bul format búgingi kúni barlyq múshe memleketterdiń múddelerine tolyq sáıkes keledi.
– Prezıdent sıfrlyq memleketke aınalýdy Qazaqstannyń strategııalyq basymdyǵy dep atady. Respýblıka bul baǵytta qandaı jetistikterge qol jetkizdi dep baǵalaısyz?
– Jasandy ıntellekt pen sıfrlyq damý búginde kóptegen memleketter úshin, sonyń ishinde damýshy elder úshin de jetekshi trendke aınalyp otyr. Árıne, bul Túrki memleketteri uıymynyń nazarynan tys qalmaýǵa tıis. Bul jerde osy elderdiń bolashaqta qandaı qadamdar jasaıtyny, jasandy ıntellektini qalaı paıdalanatyny jáne sıfrlyq damýǵa kóshý qalaı júzege asyrylatyny erekshe mańyzdy ról atqarady. Bul – ýaqyt talaby. Sonymen qatar, bul mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtan bas tartýdy bildirmeıdi. Munyń barlyǵy úılesimde túrki memleketteri uıymyna múshe elder úshin tán jáne basty basymdyq bolatyn qundylyqtar keshenin quraıdy.
– Qazaqstan Prezıdentiniń túrki tilderiniń ortaq termınologııalyq bazasyn qalyptastyrýǵa qatysty bastamasyn qalaı baǵalaısyz?
– Túrki tilderiniń termınologııalyq bazasy qurylýy atalǵan uıymǵa múshe elderdiń múddelerine qaıshy kelmeıtinine senimdi bolý qajet. Ásirese, bul elderdi ortaq etnıkalyq jáne tildik tamyrlar, sondaı-aq tarıhı baılanystar men dástúrler biriktiretinin eskergen jón. Sondyqtan, meniń oıymsha, bul bastama uıymnyń basqa músheleri tarapynan túsinistik tabady, óıtkeni mundaı baza gýmanıtarlyq jáne bilim berý salalarynda odan ári jaqyndasýǵa múmkindik beredi.
– Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń Túrkııa usynǵan «Túrki memleketteri uıymy +» formatyn qurý bastamasyn qoldaıtynyn málimdedi. Bul uıymnyń transformasııasyna qalaı áser etedi dep oılaısyz?
– Túrkııanyń «Túrki memleketteri uıymy +» formatyn qurý bastamasy, meniń oıymsha, qazirgi ýaqyttyń talaptary men ózekti syn-qaterlerine tolyq sáıkes keledi. Eger qandaı da bir el nemese qurylym tolyqqandy múshe ne baqylaýshy retinde qosylǵysy kelse, men Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketter buǵan qarsy bolady dep oılamaımyn. Ásirese, bul format barlyq salalarda yntymaqtastyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sharalardy birlesip ázirleýge múmkindik beredi. Uıymnyń transformasııasyna áseri týraly aıtatyn bolsaq, múmkin, sandyq turǵydan format keńeıýi yqtımal. Alaıda onyń maqsattary, mindetteri men bolashaǵyna, meniń oıymsha, bul eshqandaı teris áser etpeıdi.
– Áńgimeńizge raqmet!
