Álemdegi eń baqytty el

Qarapaıym halyq, erekshe ómir

Bul elde adamnyń júıkesin juqar­ta­tyn artyq shý az. Qalalary jasyl jelekpen kómkerilgen. Tabıǵatqa uqypty qaraý kún­de­lik­ti mádenıetke aınalǵan. Al sıfrlyq teh­­nologııa salasynda Fınlıandııa tipti bola­shaqpen qatar ómir súrip jatqandaı. 6G baılanysy, kvanttyq tehnologııalar, ǵarysh ındýstrııasy – munyń bári bul jerde jalań uran emes, naqty iske aınalyp úlgergen.

Fınlıandııa Syrtqy ister mınıstr­ligi uıym­dastyrǵan press-týrdyń maqsaty – osy tájirıbeni kórsetý. Álemniń ár túk­pirinen jınalǵan on jýrnalıst Hel­sın­kıde bas qostyq. Qazaqstan, Koreıa, Sıngapýr, Úndistan, Italııa, AQSh, Meksıka, Argentına, Senegal men Mozambıkten kelgen áriptestermen birge tórt kún boıy fın qoǵamynyń túrli qyryn aralap kórdik.

On saǵattyq joldy artqa tastap, tańǵy saǵat 11.00-de Helsınkı áýejaıyna qondyq. Uıym­dasty­rýshylar kútip almaıtyndaryn aldyn ala eskertip, qala ortalyǵyna qalaı jetý qajettigin túsindirip bergen. Áýejaı Vaanta qalasynda ornalasqan. Shyǵa sala poıyzǵa bılet alyp, Helsınkı temirjol vok­zalyna 25 mınýtta jetip bardyq. Po­ıyzǵa minip, jaıǵasqan soń qarama-qar­sy otyrǵan orta jastaǵy fın áıelmen áńgi­me­miz jarasa ketti. Onyń Oslodan ushyp kelgen sáti eken. Shırek ǵasyr buryn otbasymen Norvegııaǵa kóship ketken, eń úlken ápke­siniń úıine qonaqqa kele jatqan beti eken. Jylyna bir ret Helsınkıge kelip turatynyn aıtty. Aǵylshyn tilinde erkin sóılep tur. Jalpy, fın halqynyń basym bóligi aǵylshyn tilin meńgergen. Bul elde fın jáne shved tili qatar qoldanylady. Alaı­da qazir jergilikti turǵyndar tek fın tilinde, qajet bolǵan kezde aǵylshyn ti­lin­de ǵana sóıleıdi. Shved tilin sanaly túr­de qoldanbaı, birtindep ysyryp jatqan syńaıly. Az-kem áńgimelesken soń, fın áıe­li sáttilik tilep, Tikkurila stansasynan túsip qaldy.

1919 jyly ashylǵan Helsınkı vokzaly erekshe skandınavııalyq modern stılinde turǵyzylǵan. Jalpy qaladaǵy ǵımarattar, turǵyn úıler klassısızm, fýnksıonalızm jáne modernızm stılderin úılestire otyryp salynǵan. Estetıka basym, ózge Eýropa elderine uqsamaıdy.

Press-týrdyń alǵashqy kúni, árıne, tanys-bilisten bastaldy. Fınlıandııa SIM qyzmetker­le­ri Helena Hakarı men Djenna Neılık Helsınkıdi biraz aralatyp, ulttyq taǵam­da­ryn ázirleıtin meıramhanada keshki as uıymdastyrdy. «Sunn» meıramhanasynyń dastarqan ázirlep qoıǵan bólmesine kire bere edenge tóselgen jáne qabyrǵaǵa ilingen kilemder birden kózge tústi. О́zimizge tanys dúnıe bolǵan soń tańyrqaı qoıǵan joqpyz, alaıda fın halqynyń da qabyrǵaǵa kilem iletini qyzyǵýshylyq týdyr­dy. Sheteldik áriptesterge bul tipti tańsyq, olardyń kóbi jerde jaıýly turǵan kilemdi kovrolan dep qabyldady. Bir-birimizdi «jatyrqap» bolǵan soń, áńgime qyz­ǵan ýaqytta kilemderge zer salyp, suras­tyrsaq: «Qazir halyq bul «qasıetten» aryl­ǵan, dese de aýyldyq jerlerdegi tur­ǵyn­dar úı ishindegi qabyrǵaǵa áli de kilem ilip qoıady, bul – burynnan kele jatqan úıdi bezendirýdiń bir kórinisi», dedi Djenna Neılık.

Fındikterdiń negizgi taǵamy – losos ba­lyq­tary, onyń ishinde aqserkeden ázir­le­ne­tin taǵamdar. Balyqtan negizgi as, sorpa, salat ázirlenedi. Olar buqtyrylǵan, qýyrylǵan, ystalǵan, grılde, sondaı-aq ashyq otta san túrli ádis­pen ázirlenip, usynylady. Jalpy, fın taǵamdary ártúrli, máselen, sıyr, shoshqa jáne qoı etterin bir qazanda pisirip, dámderin úılestire otyryp buq­tyr­ma sekildi bir taǵam ázirleıtinimen erek­shelenedi. Sondaı-aq et pen balyq (kalakukko), balyq pen sút nemese sút taǵam­da­rynyń (salmon soup) qos­pasynan daıyndalady. Osy kúni bizge balyq­tan ázirlengen tiske­basar men qoı etinen daıyn­dal­ǵan as usyndy.

Jalpy, fın halqy fast-fýd taǵam­daryna áýes emes, durys tamaqtanýdy berik ustanady. Hel­sınkı kóshelerinde KFC, McDonald’s, Burger King sekildi álemde keń taralǵan tez tamaqtaný oryndary óte az, bular saýda ortalyqtarynyń keı­birinde ǵana bar. Kóbine meıramhana, dám­hana, kofe ishetin jerleri jergilikti kásipker­lerdiki, koreı, japon sekildi Azııa halyq­ta­ry­nyń ashanalaryn da kezdestirýge bolady.

Durys tamaqtanýǵa basymdyq beretini fın halqynyń dene bitiminen, tamaqtaný má­denıetinen birden baıqaldy. Biz kez­des­tirgen fındikterdiń arasynda artyq salmaqty adam kórmedik. Turǵyndary asyqpaıdy, bar­lyǵy derlik salmaqty ma dersiń, jumysy bol­masa kóshede ersili-qarsyly da júre bermeıdi.

Máselen, Helsınkıdegi Aalto ýnıver­sı­tetiniń ashanasynan túski as ishtik. Taǵam sóresinde ystyq taǵamdarmen birge túrli kókónis pen jemis-jıdekke tańdaý kóp. Birde-bir daıyn as (fast-fýd) joq. Esesine bólek ústelde nannyń birneshe túri men sary maı qoıylǵan, kez kelgen túrin qalaǵanynsha alyp jeı beredi, alaıda bir-eki tilim nanmen shekteletinin baıqadyq. Nannyń ózi glıýten, glıýtensiz, sút te laktoza, laktozasyz dep bólingen. Bul – durys tamaqtanýǵa mán bergen adamǵa tanys dúnıe. Biz sekildi sútti shaı ishedi, fın kofesiniń dámi ózgeshe ekenin de aıta keteıik. Halqy qonaqjaı, sýsyn, tiskebasarlaryn daıyndap qarsy alady, tájirıbelerimen bólisýden tartynbaıdy.

Álemge aty tanys fın monshasy bizde­gi­den tipti bólek. Úlken temir peshterin aǵashpen qyzdyrady. Fınder – jalpy monsha mádenıetin qalyptastyrǵan halyq. Hel­sınkı turǵyndary Baltyq teńiziniń ja­ǵa­syndaǵy Löyly aýdanynda ornalasqan saý­naǵa arnaıy ýaqyt bólip keledi. Munda teńiz ónimderinen as mázirin ázirleıtin meı­ram­­hana bar, osynda bizge ózderiniń ult­tyq Salmon soup taǵamyn usyndy, bul oryn «Álemdegi eń keremet 100 oryn» tizimine engen.

Halyq salyqqa jaýapkershilikpen qaraıdy

Is-sharanyń resmı bólimi ekinshi kúnnen bastaldy. Biz barǵan alǵashqy nysan – Fınlıandııanyń Sitra ınnovasııalyq qory (The Finnish Innovation Fund Sitra). Bul – fın Parlamentiniń tikeleı baqylaýymen jumys isteıtin táýelsiz qoǵamdyq qor. Sitra negizinen Fınlıandııany reformalaýǵa kómektesedi. Aldaǵy syn-qaterlerdi saralap, seriktestermen birlesip sheshimder ázirleıdi. Bul eldiń ál-aýqatyn arttyryp, turaqty ekonomıkalyq ósimdi jedeldetýge kómektesedi. Máselen, qazir «Sitra» eko­nomıkalyq ósimdi turaqtandyrý máse­le­simen qatar, derekter men jasandy ıntel­lektige nazar aýdaryp jatyr.

«Sitra ortalyq úkimettik uıymǵa jat­paı­dy, bul janama memlekettik ákimshi­lik­tiń bóligi ǵana. Biz jumysymyzdy ınves­tı­sııa­lyq kiris arqyly qarjylandyramyz. JI dáýiri endi ǵana bastaldy. Halyq arasynda zertteý júrgizdik, fınderdiń kóbi eldiń qoǵamdyq ómirine sandyq tehnologııalar arqyly qatysqysy keledi», dedi Qordyń kommýnıkasııa jáne qoǵammen baılanys jónindegi bólim jetekshisi Samýlı Laıta.

Budan soń «Supercell» oıyn kompanııasymen tanystyq. 2010 jyly iske qosylǵannan beri ol álemdik naryqqa Hay Day, Clash of Clans, Boom Beach, Clash Royale, Brawl Stars sııaqty onlaın oıyndar shyǵarǵan. Helsınkıdegi bas ǵımarattan ózge San-Fransısko, London, Seýl men Shanhaı qalalarynda keńseleri bar. Kompanııa qyzmetkeri Frıda Iohanssonnyń aıtýynsha, oıyn aýdıtorııasy aıyna 290 mln adamdy quraıdy, 7 mlrd adam osy oıyn­dardyń qosymshasyn júkteıdi. 45 ult­tyń basyn qosqan kompanııanyń 900-den asa qyzmetkeri bar. Maqsaty – adamdy jalyq­tyr­maıtyn, ómir­sheń oıyn túrlerin jasaý.

Kompanııaǵa kórshiles orna­lasqan Zııandy baǵdarlamalar óneri murajaıyna (Museum of Malware Art) da soǵa kettik. Onda sıfrlyq álemniń qarańǵy tustaryn, ıaǵnı kıbershabýyldar men zııandy baǵdarlamalardyń jeke tulǵalarǵa, kompanııalar men qoǵamǵa tıgizgen keri áseriniń tarıhy dıspleı ekrandarǵa shyǵarylyp qoıylǵan. Elimizge kompıýter alǵash kelip jatqan kezde ekranǵa túrli-tústi tórt­buryshtar shyǵyp, kompıýter ne qosyl­maı, ne sónbeı qatyp qalatyny este shyǵar, sol vırýs qazir osy murajaıda tur. Taqtaı­shadaǵy anyqtamasynda «Vırýs­tyń aty Lenıngrad, 1990 jyly jeltoq­sanda Keńes odaǵynda tabylǵan. Ol iske qosylǵan kezde túrli-tústi tańbalar ekrandy tolyqtaı ­jaýyp tastaıdy. Sodan keıin kompıýterdi qaıta qosý qajet», dep jazylǵan. Mundaı erekshe murajaı osy Helsınkıde ǵana bar.

Tústen keıin Qarjy mınıstr­ligi­niń Salyq ákimshiligin betke aldyq. Bir­neshe qyzmetker prezentasııa jasap, salyqshylarmen qarym-qatynas jasaý sekildi tájirıbelerimen bólisti. Ákimshilik menedjeri Katrı Rıekkınenniń aıtýynsha, bıýdjetke jyl saıyn salyqtan 50 mlrd eýrodan asa qarjy túsedi. О́zge Eýropa elderinde sekildi Fınlıandııada da salyq joǵary, halyq jalaqysynyń teń jartysyn salyqqa beredi. Alaıda jeke tulǵalar, bıznes, korporasııa, kommersııalyq emes uıymdar salyq tóleýden jaltarmaı, onyń qoǵam úshin mańyzyn túsinetinin aıtady qyzmetkerler. Katrı Rıekkınen elde jemqorlyqtyń joǵyn da sóz arasynda aıtyp qaldy. Osy úshin de salyq tóleýshiler joǵary salyqtan jaltarmaı, bılikke senimmen qaraıtyny anyq.

Spýtnıktik stansasy bar ýnıversıtet

Helsınkıdegi úshinshi kún de kezdesýlerge, qarbalasqa toly boldy. Qala ortalyǵyndaǵy Kansalaıstorı alańynda (Kansalaistori square) ornalasqan Oodı Helsınkı ortalyq kitaphanasyn aralap, Aalto ýnıversıtetine (Aalto University) bardyq. Ýnıversıtettiń ǵarysh zerthanasymen tanystyq. Qazir Fınlıandııa zamanaýı ǵarysh ındýstrııasynyń otanyna aınalyp keledi. Zerthana jetekshisi Iаan Praks stýdentterimen birge 2017 jyly Fınlıandııanyń alǵashqy Aalto-1 nanospýtnıgin jasap, orbıtaǵa ushyrdy, bul eldiń ǵarysh qyz­metindegi mańyzdy kezeń boldy. Qazir Fın­lıandııada mıkrospýtnıkter shyǵarýǵa maman­dan­dyrylǵan birneshe kommersııalyq kompanııa bar. Aalto ýnıversıtetiniń óziniń jerústi spýtnıktik stansasy bar. Onda stýdentter orbıtaǵa ushyrylǵan Foresail-1 Prime men Aalto-3 ǵylymı spýtnıkterin basqarady.

Aalto ýnıversıteti – Fınlıandııanyń ǵarysh tehnologııasy boıynsha magıstratýra jáne PhD baǵdarlamalaryn usynatyn jalǵyz joǵary oqý orny.

«Bizge matematıka, radıotehnıka, kvant­tyq tehnologııa, fızıka, antenna ınjenerııasy, jasandy ıntellekt, sonymen qatar halyq­aralyq bıznes, menedjment pen dızaın mamandary qajet. Sektordyń ósýi men ártarap­tanýy barlyq mamanǵa degen suranysty arttyryp otyr. Ǵarysh salasynyń eń utymdy tusy da osy, túrli sala mamandary osy jerde jumys isteı alady», deıdi Iаan Praks.

Zerthana jumysynyń qyr-syrymen tanystyrǵan stýdenttermen áńgimemiz ýnıversıtet ashanasynda túski as kezinde jalǵasty. Olar kompanııalardyń tıimdi startap jobalaryn qarjylandyrýǵa asyq ekenin aıtady. Osylaısha, talantty stýdentterdiń arqasynda Fınlıandııa ǵaryshty da zerttep jatyr.

Túski úzilis kezinde Fınlıandııa Syrtqy ister mınıstri Elına Valtonenniń qabyl­daýynda boldyq. Jarty saǵatyn bizben kezdesýge arnaǵan mınıstr suraqtarymyzǵa jaýap berdi. Parlament (Edýskýnta) ǵımaratynyń birinshi qabatyn aralap kórýge ǵana ruqsat berilgen. Onyń tarıhyna úńilsek, ǵımarat Fınlıandııa táýelsizdigi men demokratııasynyń rámizi retinde 1920 jyldardaǵy klassıkalyq stılde salynǵan. Qasbeti granıtten jasalyp, 14 korınftik baǵanmen bezendirilgen. Parlament ǵımaratynyń janynda Fınlıandııanyń úsh prezıdenti K.Stolber, P.Svınhýfvýd pen K.Kallıo eskertkishteri tur.

Mınıstrmen kezdesý aıaqtalǵan soń, Parlament ǵımaratynda kóp bógele qoımadyq, qarsy betinde ornalasqan Mýzyka holyna (Musiikkitalo) ekskýrsııa jasap, ári qaraı «ICEYE» fın aeroǵarysh kompanııasyna keldik. Jabyq laborotorııasynda mıkrospýtnıkterdi ázirleý jumysymen tanystyq. «ICEYE» kompanııa­sy – 2014 jyly Aalto ýnıversıtetiniń radıotehnıka fakýltetinen bólinip qurylǵan mekeme. Ol álemdegi eń úlken jáne eń ozyq SAR (sıntetıkalyq dıafragmalyq radar) spýtnıgine ıelik etedi. Osy spýtnık arqyly qorshaǵan ortany baqylap, tótenshe jaǵdaılardy aldyn alýǵa kómek­tesedi. Kompanııa qyzmetkeri Deımon Ollomannyń aıtýynsha, SAR tehnologııasy kez kelgen aýa raıy jaǵdaıynda, tipti qarańǵy jáne bultty aýa raıynda da joǵary sapaly keskinderdi túsire alady. Qazir «ICEYE» Polsha, Ulybrıtanııa men AQSh-ta keńselerin ashqan. 2020 jyldan kompanııa AQSh-taǵy óndiris oryndarynyń áleýetin zerttep, baǵamdap keledi. Al 2022 jyly Ýkraına kompanııanyń bir spýtnıgin satyp alypty. Osylaısha, Aalto ýnıversıteti men onyń ǵarysh mekemesi el bıýdjetine jyl saıyn mıllıardtaǵan dollar qarjy quıyp otyr.

Muǵalimderdiń bedeli joǵary

Tórtinshi kúni fın mektebi (Helsinki Normal Lyceum) men tehnologııalyq ındýstrııa aımaǵyna bardyq. Fın mektebine tańǵy saǵat 08.30-da kirdik. Ishi typ-tynysh, bizdi qarsy alǵan matematıka pániniń oqytýshysy Djanı Kıvıharjý muǵalimder bólmesin kórsetip, 6-synyp oqýshylarynyń sabaǵyna alyp bardy. Oqýshylar partada toptasyp, emin-erkin otyr. Birinde – kitap, birinde – noýtbýk. Klass ishi AV proektory, sandyq aq taqta, kompıýter, Maker, STEAM quraldarymen jabdyqtalǵan. Osyǵan qarap, fın mektepteri sıfrlyq quraldarmen baspa materıaldaryn qatar qoldanatynyn túsindik.

«Oqýshylary kitap alyp, dápter usta­maıdy, qaryndash, qalammen jazbaıdy, qol­darynda planshet qana», degen túsinik joq. Mektep barynsha sıfrlyq júıege kóshken. Alaıda ol muǵalimderdiń jumysyn jeńildetýge baǵyttalǵan. Oqý josparlary, sabaq kestesi sekildi dúnıeleri – sıfrlyq formatta. Al oqýshylardyń dástúrli bilim alýy – mátin, tapsyrmalardy kitaptan oqyp, dápterge jazý daǵdylary saqtalǵan. Tipti oqýshylar partalardyń betin de qalammen shımaılap tastaǵan.

Joǵary synyptyń aǵylshyn tili sabaǵyna qatystyq. Mektepte birkelki forma joq, oqýshylar erkin stılde kıinedi. Synypqa kireberiste qyzyl jáshikke barlyq oqýshy tekshelep uıaly telefondaryn salyp, oryndaryna jaıǵasty. Synypta shamamen 20–25 oqýshy. Aman­dasqan soń oqytýshy sabaq barysyn túsindirip, oqýshylarǵa sáttilik tiledi. Eki-úsh oqýshydan quralǵan top joba daıyndap, ony synyptastary aldynda qorǵaý qajet. Úı nemese ótken sabaq tapsyrmasy bolýy kerek, oqýshylar qoldaryna plakat ustap taqtaǵa qaraı shyqty...

Sabaqta oqýshylar jalpy ózderin erkin ustaıdy, bizge de aty-jónimizdi, qaı elden kelgenimizdi aıtqyzyp, suraqtaryn qoıdy.

Tolyqtaı sıfrlanǵan fın mektebiniń bilim berý ádisi – osyndaı. Olar muǵalimderge basa nazar aýdarady. Ustazdardyń jumy­syn barynsha jeńildetip, motıvasııa berip, yntalandyrýǵa kúsh jumsaıdy. Muǵa­limderge jylyna eki ret trenıng uıymdastyrady. Bilikti ustazdan, bilimdi shákirt shyǵatynyn fındikter áldeqaıda túsingen.

Jalpy, Fınlıandııa álemdegi sıfrly memleketke qalaı aınalǵanyn eldiń tehno­logııalyq salalaryn qarjy­­lan­dy­ra­tyn Centennial qorynyń atqarýshy dırektory Anttı Aarnıo Helsınkı tehno­logııalyq ındýstrııa aımaǵyna barǵanymyzda aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, fınder sıfrlyq qoǵamnyń negizin balabaqshadan bastap qurýǵa talpynady. Máselen, olar balabaqsha men mektepke deıingi jastaǵy balalarǵa (4–7 jas) arnalǵan matematıkalyq is-sharalar Math Buzz jobasy arqyly qarjylandyrady. Matematıka páni muǵalimderiniń kásibı damýyna yqpal etedi. 2005 jyldan bastap shamamen 2 myń orta mektep túlegine matematıka páninen júldeler tabystaǵan. Anttı Aarnıonyń aıtýynsha, olardyń maqsaty – oqýshy, stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵyn kásipkerlikke aınaldyrý. Atalǵan qor 2009 jyly Aalto ýnıversıtetiniń stýdentteriniń startap jobalaryn qarjylandyrǵan. Máselen, qazir biz paıdalanyp júrgen Wolt jetkizý qosymshasyn osy ýnıversıtettiń stýdentteri jasap shyǵarǵan. Sondaı-aq kópke tanymal «Linear», «Smartly.io», «Happeo «sekildi kompanııalar stýdentterdiń bastamasymen qurylǵan. Osyndaı daryndylardy der kezinde kórip, qoldaý kórsetken fın eli qazir sıfrlandyrý salasynda jetekshi memleketke aınalyp otyr.

Fınlıandııa halqynyń sany – 5,5 mln. Turǵyn sany az bolǵandyqtan baqytty elge aınalyp otyr degen de pikir qalyptasqan. Onyń ústine týý kórsetkishi jyl saıyn tómendep bara jatqan elderdiń qata­rynda. Bul baqytty eldiń qazirgi bas aýyrtar máselesine aınalyp otyr. Alaıda baqyt deńgeıi týraly dúnıejúzilik baıandamanyń avtorlary turǵyndardyń ózin baqytty sezinýin eldegi halqynyń sanyna baılanys­ty ekenin dáleldeı almaǵanyn aıtady. Baqytty el bolýdyń kilti turǵyndardyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́, áleýmettik qoldaý, salamatty ómir súrý uzaqtyǵy, bostandyq, jomarttyq jáne sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy sekildi kórsetkishte jatyr. Árıne, Skandınavııa elderi, sonyń ishinde Fınlıandııa halqy salystyrmaly túrde baqýatty turady. Biraq álemde qanshama baı el bar, olardyń barlyǵy skandınavııalyqtar sııaqty baqytty emes. Kez kelgen memleket fın sekildi izgi qoǵam qurýǵa múddeli bolýy qajet. Osyndaı oımen elimizge oraldyq.

ASTANA–HELSINKI–ASTANA