Asfalt armanǵa aınala ma?
Prezıdent burnaǵy jyly ǵalymdarmen kezdesýinde: «Negizgi qalalarymyz ben aımaqtarymyzdyń arasyn sapaly joldarmen jalǵaý mańyzdy. Taǵy da qaıtalap aıtamyn – sapaly joldarmen. Ashyǵyn aıtsaq, joldardyń sapasy syn kótermeıdi ári bul másele jıi aıtylady. Jol sapasynyń nasharlyǵyna qatysty halyqtyń narazylyǵy oryndy», dedi. Iаǵnı óńirlerdiń, sonyń ishinde aýyldyń órkendeýi tikeleı osy máselege tirelip tur.
Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy degen qujat bar. «Búgingi kúni jergilikti joldar sapasynyń tómen bolýy aýyldyq aýmaqtar baılanysynyń álsiz bolýyna áser etip, olardyń ekonomıkalyq damýyna kedergi keltirip otyr» dep sonda da taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Osy qujatqa saı aımaqtarymyzdaǵy joldar kezeń-kezeńimen jóndeýden ótip, kelesi jylǵa deıin túzelip qalýǵa tıis edi...
Árıne, bul baǵytta birqatar is atqaryldy. Oblys ortalyqtary men aýdandardy baılanystyratyn kúre joldar ájeptáýir jaqsardy. Degenmen osy ıgilik aýdannan aspaı, aýylǵa jetpeı toqyrap tur. Árıne, kez kelgen óńirde tıyn-teben eń aldymen jurt kózine túsetin oblys ortalyǵyna baǵyttalatyny, sol jaqtan artylsa, tam-tumdap aýdandarǵa bólinetini belgili.
«Jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, bıyl Kólik mınıstrligi aýyldyq eldi mekender arasyndaǵy jolǵa asfalt tóseýge ýaqytsha shekteý engizý týraly bastama kóterdi. Mınıstr Nurlan Saýranbaev: «Asfalt qymbat, sondyqtan aýyldar arasyna joldy tek qıyrshyqtastan salǵan jón. Ol 6–10 ese arzanǵa túsedi», deıdi.
Osy buıryqtyń daqpyrty sapaly jolǵa áne-mine jetkeli turǵan birqatar aýyldyń úmitin sý sepkendeı basty. Jergilikti atqarýshy organdar qazirdiń ózinde osyny alǵa tartyp, aýyl joldaryn asfalttaýdy kidirtip otyr. Qaraǵandy oblysynda birneshe jyl buryn josparlanyp, qurylysy bastalyp qoıǵan joba – Aqtoǵaı aýdanynyń ortalyǵyn Shabanbaı bı aýylymen baılanystyratyn avtomobıl joly sonyń qatarynda. Aıta keteıik, bul – bıyl týǵanyna 160 jyl tolǵan Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhannyń týǵan jeri.
Redaksııamyzǵa habarlasqan aýyl turǵyndary «Aýylymyzdyń joly jóndelmeıtin bolypty», dep dabyl qaǵyp otyr. Surastyryp bilsek, bir sheti asfalttalyp qoıǵan, bıyl taǵy bir bóligi salynýǵa tıis joldyń qurylysy joǵaryda aıtqan «buıryq shyqty» degen jeleýmen toqtap tur eken.
Negizi atalǵan qujat áli bekitilgen joq. Soǵan qaramastan, ákimdikter qabyldanbaǵan buıryqtyń talaptaryn oryndaýǵa bilek sybana kirisip ketkeni baıqalady. Máseleniń anyq-qanyǵyn bilý maqsatynda dereý Kólik mınıstrligine habarlastyq. Buıryqtyń áli bekimegenin mekemeniń baspasóz hatshysy Dáýlet Sámbetbaev ta rastady. «Iá, bul máseleni mınıstrlik usynyp, qoǵam talqylaýyna shyǵarǵan. Qazir buıryq jobasy memlekettik organdarmen kelisý satysynda jáne qoldanysqa engizilgen joq», deıdi ol.
Taǵy bir aıta ketetin másele, buıryq jobasynda bul shekteý aýylda halyq sany 500 adamnan az bolsa nemese osy jolmen táýligine júretin avtokóliktiń sany 500-den kem bolǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylatyny aıtylǵan. Al jol boıyndaǵy eki irgeli aýylda (Qyzylaraı men Shabanbaı bı) qazir myńnan astam turǵyn bar. Arly-berli aǵylǵan kólik te jetkilikti. Endeshe, bul jobany toqtatý – qısynsyz.
Alash kóshbasshysynyń atamekeni
Qaraǵandy qalasynan 300, Aqtoǵaı aýdanynyń ortalyǵynan 45 shaqyrym jerde ornalasqan Shabanbaı bı aýyly – tutas jurtymyzǵa qadiri bólek ólkeniń biri. Alashtyń jel jaǵyna pana bolǵan biregeı tulǵa – Álıhan Bókeıhan dúnıege kelgen aýyl. Álekeńniń ata-anasy, baýyrlary jerlengen Taldy beıit qorymy da osynda. Sonymen qatar munda adamzat tarıhynan oıyp oryn alǵan «Beǵazy-Dándibaı» mádenıetiniń eskertkishteri bar. Ortalyq Qazaqstannyń eń bıik núktesi – Qyzylaraı taýynyń Aqsorań shyńy (1565 metr) aýyldyń
irgesinde.
Taýdan qulaı aqqan tushy bulaqtarymen, qaraǵaı-qaıyńy tutasqan ormanymen kóz tartatyn tabıǵaty erekshe, týrıstik áleýeti zor aýyldyń biri de osy. 2025 jyly «Kazakh tourism» ulttyq kompanııasy jarııalaǵan baıqaýda Shabanbaı bı aýyly ataǵy dúrkirep turǵan Naǵı Ilııasov, Han ordasy, Poperechnoe syndy eldi mekendermen qatar «Úzdik týrıstik aýyl» atandy.
Eldik deńgeıdegi irikteýde top jarýy jaıdan-jaı emes. Munda 2008 jyldan bastap «Avalon» týrıstik klýbynyń yqpal etýimen ekologııalyq týrızm baǵyty jolǵa qoıylyp, arnaıy týrlar uıymdastyryla bastady. Sol kezeńnen beri jyl saıyn jaz aılarynda shetelderden, ásirese Eýropadan tumsa tabıǵatty, qazaq aýylynyń qarapaıym tirligin tamashalaǵysy kelgender jıi qatynaıdy. 2014 jyly aýyl kásipkeri Raýshan Dúısenbekovanyń qolǵa alýyman «Sulýtas» qonaqúıi qyzmet kórsete bastady. Bıyl Saltanat Qapasova atty taǵy bir isker turǵyn zamanaýı qonaqúı ashty. Endi bularǵa jan-jaqtan keletin týrıster aǵyny jaz boıy tolastamaıdy.
Buǵan qosa jyl saıyn aýdan kólemindegi jazǵy lager de osy aýylda uıymdastyrylady. Bıyldyń ózinde bir maýsymda 60 baladan qabyldap jatyr. Keńes zamanynda taý baýraıynda «Araı» atty pıoner lageri jumys istep turdy. Toqyraý jyldary talan-tarajǵa túsken nysandy qazir osy óńirden shyqqan kásipkerlerdiń biri alyp, demalys ornyn ashýǵa kiristi. Sonymen birge aýyldyń belsendi azamattary uıytqy, ákimi bas bolyp, halyq qarajat jınap, bos turǵan ǵımarattyń birinen óz kúshterimen sport keshenin jabdyqtap jatyr. Munyń bári aýyl keleshegi zor ekenin kórsetedi.
2020 jyly halyqqa Joldaýynda Prezıdent aýyl ákimderin tikeleı saılaý týraly bastama kótergeni belgili. Bul basqarý isin túbegeıli jańǵyrtý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Sol isti tıimdi júzege asyryp jatqan aýyldyń biri – osy Shabanbaı bı aýyly. Keıingi eki ákimin halyq ózi tańdap, ózi saılady.
Jol jumysy nege toqtap tur?
Osy suraqty Aqtoǵaı aýdanynyń jaýapty organdaryna qoıdyq. Resmı jaýapty qarapaıym tilmen tápsirleıtin bolsaq, «Aqtoǵaı – Shylym – Aqjaryq» avtokólik jolyn jóndeý jumysy 2022 jyly bastalyp, Qyzylaraı men Shabanbaı bı aýyly arasyndaǵy 22 shaqyrym jol asfalttalǵan. Odan keıingi jospar boıynsha bıyldan bastap jyl saıyn 15 shaqyrymǵa asfalt tóselip, úsh jylda Shabanbaı bı men Aqtoǵaı selosynyń arasy taqtaıdaı tegis jolmen jalǵanýy kerek edi. Byltyr «SK «Evrodor S» JShS degen kompanııamen kelisimshart jasalyp, taǵy 15 shaqyrym tegistelip, sýaǵarlary salynyp, asfalt tóseýge daıyndalyp ta qoıypty. Jumys bıyl bastalyp ketýge tıis edi. Biraq oǵan qarajat joq. Aqıqatyn aıtý kerek, mundaı qomaqty somany aýdannyń qazynasy kótere almaıdy. Rasymen de, Aqtoǵaı – aýmaǵy úlken bolǵanymen, áleýetti salyq tóleýshileri az aýdan. Qarjy oblystan bólinýge tıis.
Bıyl osy joldyń boıymen birneshe ret óttik. Byltyr kúzde qarbalas kóringen kóp tehnıka qazir kózden ǵaıyp bolǵan. Iаǵnı dál bıyl jumys bastalatyn túri joq. Merdiger kompanııa ókilderin taýyp alyp, olarmen de sóılestik. «Byltyr Shabanbaı bı aýylynan aýdanǵa qaraı 15 shaqyrymdy qyrnap-jonyp, keıbir qar basyp qalatyn tusyn kóterip, asfalttaýǵa daıyndap qoıǵanbyz. Kóktem shyǵysymen iske kirisýimiz kerek edi. «Aqsha joq» dep jatyr. Estýimizshe, aýyl joldaryn asfalttamaý týraly Kólik mınıstrliginiń buıryǵy shyǵypty. Soǵan baılanysty toqtatylǵan kórinedi. Bizge salsa, 45 shaqyrymdy osy jyly-aq bitirip berer edik. Oǵan tehnıkalyq múmkindigimiz tolyq jetedi», deıdi kásiporyn ókili Aıat Nurseıitov.
Ár aýyldyń áleýeti eskerilgeni jón
Álıhan Bókeıhan atamekenindegi másele – bir aýylǵa ǵana emes, jalpy respýblıka kólemindegi eldi mekenderge ortaq jaǵdaı. Áli qabyldanbaǵan buıryqtyń ekpini bul bette biraz óńirge qıyndyq týdyrýy múmkin.
Qujat qabyldanǵan kúnniń ózinde ár aýyldyń máselesi derbes qaralýǵa tıis. Máselen, «Aqtoǵaı – Shylym – Aqjaryq» avtokólik joly – bes jyl buryn josparlanyp, qarajaty eseptelip, jumysy bastalyp qoıǵan joba. Sonymen qatar Kólik mınıstri: «Respýblıkalyq mańyzy bar joldar, oblys ortalyǵynan aýdanǵa deıingi jáne aýdannan tirek aýyldarǵa deıingi joldar asfalttalýǵa tıis», dedi. Shabanbaı bı, Qyzylaraı aýyldarynyń turǵyndary myńnan asady. Eki aýylda da 11 jyldyq mektep jumys istep tur. Qanshama adam jumyspen qamtylǵan. Tórt túligin ósirip, qurt-maıdy kásip kózine aınaldyrǵan azamattar da jeterlik. О́zin-ózi asyrap otyrǵan jurt. Eger jol jaǵdaıy túzelmese, kóshti qalaǵa burǵandar qatary kóbeıe bereri anyq. Jaıly ınfraqurylym izdep jylystap jatqandar qazirdiń ózinde barshylyq.
Keıingi jyldary elimizde ýrbandalý úderisi asa qarqyndy júrip jatyr. Astananyń ózine jylyna 100 myńǵa jýyq adam qonys aýdarady. Tıisti organdar elordanyń resýrstaryna úlken salmaq salǵan bul kóshti qalaı tejeýge bolatynyna bas qatyryp júr. «Kelýshilerdi shekteımiz» degen talaptar da aıtyldy. Bizdińshe, bul kóshti toqtatýdyń birden-bir joly – óńirlerde óz nápaqasyn ózi taýyp otyrǵan aǵaıynǵa jaǵdaı jasaý. Ol eń aldymen jolyn durystap berýden bastalady. Joldyń jóndelýi – aýyldaǵy aǵaıyn úshin jarty baılyq.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bul aýyl – Aqtoǵaı aýdanynda etnotýrızm men ekotýrızmdi damytýdyń mańyzdy baǵyty. Ol jumys jolǵa qoıyla bastaǵan. Onyń ústine Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń atamekeni bolýy da qyzyǵýshylyqty arttyryp tur. Alash kóshbasshysynyń týǵan jerin kórip, Taldy beıitke zııarat etýshiler jetkilikti. Osy mamyr aıynyń ózinde Álekeńniń 160 jyldyǵy aıasynda sonaý Balqash qalasynan mektep ustazdary úlken avtobýstarmen artynyp-tartynyp jetkenimen, Aqtoǵaıdan bergi joldyń syıqyn kórip, sharshap-shaldyǵyp qaıtty. Endi olar bul jaqqa betteı qoıar ma eken?
Astanadan Shabanbaı bı aýylyna deıin – 500 shaqyrym. Sonyń 465 shaqyrymyna qınalmaı jetken jolaýshy, 45 shaqyrym joldy kórgende ekinshi qaıtyp kelmesteı bolyp ketedi. Mundaı jaǵdaıda aýyldy damytý, onda jurtty turaqtandyrý, týrızmdi órkendetý týraly áńgime bastaýdyń ózi artyq. Aýyl jurtshylyǵy qajytqan 45 shaqyrymǵa tıisti organdar nazar aýdaryp, Alash kóseminiń týǵan jerine asfalt tóselýinen úmitti.
Oblys basshylyǵy oń sheshim qabyldap, tarıhy tereń, týrıstik áleýeti zor aýyldyń jolyn durystap berse, Prezıdent tapsyrǵan halyqtyń turmysyn arttyrý baǵytyndaǵy úlken istiń biri bolar edi.
