Konstıtýsııa qorǵaıdy jáne mindetteıdi
Qazaqstan Respýblıkasy egemendigin jarııalaǵan kezden bastap júzege asyryla bastaǵan saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq ózgerister ulttyq quqyqtyq júıeniń, sonyń ishinde sot qurylymy men sot isin júrgizýdiń qalyptasýyna jol ashty. 
Sol jyldardan bastap sot salasynda memlekettik bıliktiń óz aldyna derbes bir tarmaǵy – sot bıliginiń qalyptasýyna jol salǵan túbegeıli ózgerister júzege asty.
Qazaqstan ózin álemdik quqyqtyq keńistiktiń sýbektisi retinde ornyqtyrýy, halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastar jasaýy, ekonomıkanyń jańasha sıpatynyń qalyptasýy sot júıesiniń túbirimen ózgerýiniń negizgi alǵysharty boldy.
Bul kezeńde sot júıesiniń zańnamasyn negizinen KSRO Konstıtýsııasy, sot qurylymy, sýdıalardyń mártebesi týraly zańdar qurady. Osy zańdar boıynsha sot tóreligin jalpy ıýrısdıksııa sottary men tórelik sottar atqardy. Kadrlardy irikteý jáne sottardyń jumysyn materıaldyq-qamtamasyz etý, sot tóreligin júzege asyrý, sot qaýlylaryn oryndaý jónindegi kómekshi qyzmetter, statıstıkany qalyptastyrý jáne basqa da máseleler ádilet organdaryna júkteldi.
Jekelegen – sanattaǵy isterden basqa ister birinshi satydaǵy sot – aýdandyq sottarda qaraldy, olardyń sheshimderine kassasııalyq tártippen oblystyq sottyń alqasyna, al qadaǵalaý tártibimen – oblystyq sottyń tóralqasyna, Joǵarǵy Sottyń alqalaryna, tóralqasyna nemese plenýmyna shaǵym berýge (narazylyq keltirýge) bolatyn edi.
Táýelsizdik jyldarynda sot júıesiniń qalyptasýyna jasalǵan taldaý, onyń qalyptasý serpini memlekettiń quqyqtyq júıesin damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn baǵdarlamalyq qujattardyń qabyldanýyna baılanysty bolǵanyn kórsetedi. Ádette mundaı qujattarǵa memlekettik baǵdarlamalar, quqyqtyq saıasat tujyrymdamalary jatady.
Tutastaı alǵanda, egemen Qazaqstannyń sot júıesin damytýdy mynadaı kezeńderge bólip qarastyrýǵa bolady.
1-kezeń. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasynyń qabyldanýy. Ol sot bıliginiń uıymdastyrylýy men qyzmetiniń negizgi qaǵıdalaryn bekitip berdi. Osy Konstıtýsııa boıynsha Konstıtýsııalyq sot, Joǵarǵy Sot, Joǵary tórelik sot pen tómengi satydaǵy sottar sot tóreligi organdaryna jatqyzyldy. Qandaı da bolmasyn ózge organnyń nemese laýazymdy tulǵanyń sot bıligi fýnksııalaryn ózine alýǵa quqyly emestigi, sottar men sýdıalardyń mártebesi konstıtýsııalyq zańdarmen belgilenetindigi, naqtyly ister boıynsha sot tóreligin júzege asyrý máseleleri jóninde sýdıalardyń esep bermeıtindigi, sýdıalarǵa eshkimniń tıispeýi jáne taǵy basqa máseleler atap kórsetildi. Negizinen 1993 jylǵy Konstıtýsııa quqyqtyq júıeniń qalyptasýyna jáne qoǵamda demokratııalyq úrdisterdiń damýyna mańyzdy yqpal etti.
Konstıtýsııanyń qaǵıdalaryn iske asyrý maqsatynda 1994 jylǵy 12 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Onda jas memlekettiń jańa qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne halyqaralyq mártebesine anaǵurlym tolyq saı keletin sot júıesin odan ári damytýdyń basym baǵyttary aıqyndaldy. Baǵdarlamanyń basty ustanymy sot qurylysy men sot isin júrgizýdi qaıta qurýǵa, materıaldyq jáne is júrgizý zańnamasyn jetildirýge negizdeldi.
Sot isin júrgizýdiń shyn máninde jaryspalylyǵyn ornyqtyrý, sotty dáleldemelerdi jınaý mindetinen bosatý, sot qyzmetinen aıyptaýshylyq belgilerin alyp tastaý, sottardy bir júıege biriktire otyryp, barynsha mamandandyrý kózdeldi. Halyq zasedatelderi ınstıtýtynyń taratylatyny, sýdıalardy konkýrspen irikteýge jol beriletindigi belgilendi. Joǵarǵy Sot biryńǵaı sot júıesindegi joǵary sot satysy dep tanyldy.
2-kezeń. 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etýdiń qajetti kepildikteriniń bolýyn qarastyrdy. Tórelik sottar júıesi taratylyp, olardyń fýnksııalary jalpy ıýrısdıksııa sottaryna berildi.
Al Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar men sýdıalardyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyǵy sottar qyzmetiniń negizgi qaǵıdalaryn, sonyń ishinde sýdıalardyń quqyqtyq jáne áleýmettik kepildikterin aıqyndap berdi. Bul Jarlyq elimizdegi sot júıesin reformalaý máselesindegi kóp jylǵy pikirtalastyń qorytyndysy ispettes boldy.
Onda: sýdıany qurmettemegeni úshin jaýapkershilik engizý, sýdıalarǵa eshkimniń tıispeýi, sýdıalardyń ókilettikterin toqtata turýdyń jáne toqtatýdyń negizderin ornyqtyrý, sýdıanyń tártiptik jaýapkershilikke tartylý jaǵdaılarynan basqa kezde máni boıynsha qaralǵan nemese óndirisinde turǵan ister boıynsha qandaı da bir túsinikteme berýge mindetti emestigi, sýdıaǵa sottan tys fýnksııalar men mindetterdi júkteýge tyıym salý qarastyryldy. Sýdıalardyń zań júzinde osyndaı mártebege ıe bolýy olardyń táýelsizdigin nyǵaıtyp, bedelin bekitti. Azamattardyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, qoǵamdyq birlestikter men laýazymdy tulǵalardyń zańǵa qaıshy sheshimderi men is-áreketterin sotta daýlaýǵa bet burýy – sotqa degen senimniń ósýin kórsetti. Jergilikti sot sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyndaýy, Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn Parlament Senatynyń saılaýy engizildi. Tarıhta alǵash ret sýdıalar turaqty merzimge taǵaıyndaldy, bul olardyń táýelsizdiginiń kepildigin anaǵurlym kúsheıtti. Sonymen qatar, ádiletti de buljymas sot sheshimderin shyǵaratyn bilikti, táýelsiz sýdıalar korpýsyn qalyptastyrý tetigi jasaldy.
Sot júıesiniń odan ári damýy 2000 jylǵy 25 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýyna oraı jańa qarqyn aldy. Konstıtýsııalyq zań sot-quqyqtyq reformasynyń kezekti kezeńine jol ashty. Zańda respýblıkadaǵy sot qurylymynyń prınsıpti jańa normalary, sottardyń qyzmetin uıymdastyrý tártipteri belgilendi. Atap aıtqanda, Joǵarǵy Sottyń sharýashylyq jáne azamattyq ister jónindegi alqalary biriktirilip, áskerı alqasy taratyldy, munyń ózi is júrgizý zańnamasynda qarastyrylǵandaı, sot isin júrgizýdi belgili bir izge túsirýge múmkindik berdi. Ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aıynda sot júıesi týraly Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanǵanyna 10 jyl tolatynyn da atap ótken jón.
Sýdıalardyń tek sot tóreligin júzege asyrýyn, sotqa tán emes qyzmettermen sottardyń aınalyspaýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasy sot júıesiniń táýelsizdigin kúsheıtý jónindegi sharalar týraly” 2000 jylǵy 12 qazandaǵy Jarlyǵymen Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet (budan ári – Komıtet) qurylyp, sottardyń qyzmetin jáne atqarýshylyq is júrgizýdi qamtamasyz etý fýnksııalary Ádilet mıınstrliginen alynyp, osy Komıtetke berildi.
Komıtet pen oblystardaǵy sottar ákimshileri uıymdyq, qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq fýnksııalardy oryndaı otyryp, jergilikti sottardyń jergilikti atqarýshy bılik organdarynan táýelsizdigin qamtamasyz etti.
3-kezeń. 2002 jyly sot júıesin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan memlekettik Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy qabyldandy. Tujyrymdamada sot júıesin jetildirýdiń, sýdıalardyń táýelsizdigin nyǵaıtýdyń negizgi krıterııleri taǵy da aıqyndaldy.
Sot júıesin odan ári jetildirý maqsatynda ekonomıkalyq, ákimshilik, ıývenaldyq (kámeletke tolmaǵandar isi boıynsha) jáne basqa da arnaýly sottar ınstıtýtyn damytý máselesin qarastyrý, sondaı-aq azamattyq-quqyqtyq daýlardy sheshýdiń balama ádisterin, mysaly, aralyq sottardyń qyzmetin zańmen retteý, olardy halyqaralyq standarttarǵa jaqyndata otyryp, qarastyrý kózdeldi.
Atalǵan tujyrymdamaǵa sáıkes, Prezıdenttiń Jarlyqtarymen mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottar, Almaty qalasynda mamandandyrylǵan qarjylyq sot jáne Astana jáne Almaty qalalarynda kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar quryldy. Jalpy alǵanda, sottardy mamandandyrý azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý shegin keńeıtýge múmkindik berdi.
Sot júıesindegi qurylymdyq ózgeristerge oraı, sot isin júrgizýdiń de zańnamalyq tuǵyry jasaldy. 2006 jylǵy 16 qańtarda “Alqabıler týraly” jáne “Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zańdar qabyldanyp, asa aýyr qylmystar týraly ister boıynsha qylmystyq isterdi qaraýǵa alqabılerdiń qatysýy qarastyryldy.
Sonymen qatar, azamattyq quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin engizý maqsatynda 2004 jylǵy 28 jeltoqsanda “Aralyq sottar týraly” jáne “Halyqaralyq kommersııalyq tórelik týraly” zańdar qabyldandy. Bul zańdar daýlardy sottan tys sheshý tártibin qarastyrady.
4-kezeń. 2007 jylǵy 21 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna túzetýler engizýdiń nátıjesinde Qazaqstannyń sot júıesi azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qýatty tetigine, sonyń ishinde qamaýǵa alýǵa sottyń sanksııa berý quqyǵyna ıe boldy. Sot júıesiniń jumysyn jáne sot tóreligin iske asyrýdy retteıtin jańa zańdar toptamasy qabyldandy.
“Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2008 jylǵy 5 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister engizilip, qamaýǵa alýdy sanksııalaýdy sottyń erekshe quzyryna berý qarastyryldy.
“Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksine jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2009 jylǵy 10 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes, ólim jazasyn qoldaný aıasy qysqartylyp, ol tek adamdardyń qaza bolýyna ushtasqan terrorlyq qylmystar úshin, sondaı-aq soǵys ýaqytynda jasalǵan asa aýyr qylmystar úshin qoldanylatyn bolyp shekteldi.
Anyqtaý men aldyn ala tergeýdiń sot pen prokýratýradan bólinýin qarastyratyn konstıtýsııalyq normanyń alynyp tastalýy tergeý is-áreketterin jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin jedel - izdestirý sharalaryn sanksııalaýdy sottardyń quzyretine berý jolymen qylmystyq is júrgizýdiń sotqa deıingi satysynda sot baqylaýynyń shegin keńeıtýge múmkindik berdi.
“Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańǵa 2008 jylǵy 17 qarashada ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi respýblıkanyń sot júıesi úshin mańyzdy oqıǵa boldy. Osy zań sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesiniń negizin qalady. Sonymen qatar, 2009 jylǵy 10 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine sot júıesin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zań qabyldanyp, 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesi iske qosyldy. Osy zańǵa sáıkes, aýdandyq sot – birinshi satydaǵy sot, oblystyq sot – apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sot, Joǵarǵy Sot – tek qadaǵalaý satysynyń soty retinde jumys isteı bastady. О́zge de birqatar oń ózgerister jasaldy.
Mine, osylaısha, jańa turpatty sot júıesin qurý jónindegi mindet búgingi tańda óz sheshimin taýyp, sot organdary elimizde zańdylyq pen tártipti nyǵaıtý baǵytynda aýqymdy jumystardy júzege asyrýda.
Qoryta aıtqanda, Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalyp belgilengen qaǵıdattaryn júzege asyrý – elimizde sot júıesin odan ári damytý deńgeıin jańa satyǵa kóterýge jáne azamattardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń senimdi qorǵalýyna kepildik beredi.
Ǵalymjan QOZYBAQOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty apparaty
basshysynyń orynbasary.
Sol jyldardan bastap sot salasynda memlekettik bıliktiń óz aldyna derbes bir tarmaǵy – sot bıliginiń qalyptasýyna jol salǵan túbegeıli ózgerister júzege asty.
Qazaqstan ózin álemdik quqyqtyq keńistiktiń sýbektisi retinde ornyqtyrýy, halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastar jasaýy, ekonomıkanyń jańasha sıpatynyń qalyptasýy sot júıesiniń túbirimen ózgerýiniń negizgi alǵysharty boldy.
Bul kezeńde sot júıesiniń zańnamasyn negizinen KSRO Konstıtýsııasy, sot qurylymy, sýdıalardyń mártebesi týraly zańdar qurady. Osy zańdar boıynsha sot tóreligin jalpy ıýrısdıksııa sottary men tórelik sottar atqardy. Kadrlardy irikteý jáne sottardyń jumysyn materıaldyq-qamtamasyz etý, sot tóreligin júzege asyrý, sot qaýlylaryn oryndaý jónindegi kómekshi qyzmetter, statıstıkany qalyptastyrý jáne basqa da máseleler ádilet organdaryna júkteldi.
Jekelegen – sanattaǵy isterden basqa ister birinshi satydaǵy sot – aýdandyq sottarda qaraldy, olardyń sheshimderine kassasııalyq tártippen oblystyq sottyń alqasyna, al qadaǵalaý tártibimen – oblystyq sottyń tóralqasyna, Joǵarǵy Sottyń alqalaryna, tóralqasyna nemese plenýmyna shaǵym berýge (narazylyq keltirýge) bolatyn edi.
Táýelsizdik jyldarynda sot júıesiniń qalyptasýyna jasalǵan taldaý, onyń qalyptasý serpini memlekettiń quqyqtyq júıesin damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn baǵdarlamalyq qujattardyń qabyldanýyna baılanysty bolǵanyn kórsetedi. Ádette mundaı qujattarǵa memlekettik baǵdarlamalar, quqyqtyq saıasat tujyrymdamalary jatady.
Tutastaı alǵanda, egemen Qazaqstannyń sot júıesin damytýdy mynadaı kezeńderge bólip qarastyrýǵa bolady.
1-kezeń. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasynyń qabyldanýy. Ol sot bıliginiń uıymdastyrylýy men qyzmetiniń negizgi qaǵıdalaryn bekitip berdi. Osy Konstıtýsııa boıynsha Konstıtýsııalyq sot, Joǵarǵy Sot, Joǵary tórelik sot pen tómengi satydaǵy sottar sot tóreligi organdaryna jatqyzyldy. Qandaı da bolmasyn ózge organnyń nemese laýazymdy tulǵanyń sot bıligi fýnksııalaryn ózine alýǵa quqyly emestigi, sottar men sýdıalardyń mártebesi konstıtýsııalyq zańdarmen belgilenetindigi, naqtyly ister boıynsha sot tóreligin júzege asyrý máseleleri jóninde sýdıalardyń esep bermeıtindigi, sýdıalarǵa eshkimniń tıispeýi jáne taǵy basqa máseleler atap kórsetildi. Negizinen 1993 jylǵy Konstıtýsııa quqyqtyq júıeniń qalyptasýyna jáne qoǵamda demokratııalyq úrdisterdiń damýyna mańyzdy yqpal etti.
Konstıtýsııanyń qaǵıdalaryn iske asyrý maqsatynda 1994 jylǵy 12 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Onda jas memlekettiń jańa qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne halyqaralyq mártebesine anaǵurlym tolyq saı keletin sot júıesin odan ári damytýdyń basym baǵyttary aıqyndaldy. Baǵdarlamanyń basty ustanymy sot qurylysy men sot isin júrgizýdi qaıta qurýǵa, materıaldyq jáne is júrgizý zańnamasyn jetildirýge negizdeldi.
Sot isin júrgizýdiń shyn máninde jaryspalylyǵyn ornyqtyrý, sotty dáleldemelerdi jınaý mindetinen bosatý, sot qyzmetinen aıyptaýshylyq belgilerin alyp tastaý, sottardy bir júıege biriktire otyryp, barynsha mamandandyrý kózdeldi. Halyq zasedatelderi ınstıtýtynyń taratylatyny, sýdıalardy konkýrspen irikteýge jol beriletindigi belgilendi. Joǵarǵy Sot biryńǵaı sot júıesindegi joǵary sot satysy dep tanyldy.
2-kezeń. 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etýdiń qajetti kepildikteriniń bolýyn qarastyrdy. Tórelik sottar júıesi taratylyp, olardyń fýnksııalary jalpy ıýrısdıksııa sottaryna berildi.
Al Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar men sýdıalardyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyǵy sottar qyzmetiniń negizgi qaǵıdalaryn, sonyń ishinde sýdıalardyń quqyqtyq jáne áleýmettik kepildikterin aıqyndap berdi. Bul Jarlyq elimizdegi sot júıesin reformalaý máselesindegi kóp jylǵy pikirtalastyń qorytyndysy ispettes boldy.
Onda: sýdıany qurmettemegeni úshin jaýapkershilik engizý, sýdıalarǵa eshkimniń tıispeýi, sýdıalardyń ókilettikterin toqtata turýdyń jáne toqtatýdyń negizderin ornyqtyrý, sýdıanyń tártiptik jaýapkershilikke tartylý jaǵdaılarynan basqa kezde máni boıynsha qaralǵan nemese óndirisinde turǵan ister boıynsha qandaı da bir túsinikteme berýge mindetti emestigi, sýdıaǵa sottan tys fýnksııalar men mindetterdi júkteýge tyıym salý qarastyryldy. Sýdıalardyń zań júzinde osyndaı mártebege ıe bolýy olardyń táýelsizdigin nyǵaıtyp, bedelin bekitti. Azamattardyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, qoǵamdyq birlestikter men laýazymdy tulǵalardyń zańǵa qaıshy sheshimderi men is-áreketterin sotta daýlaýǵa bet burýy – sotqa degen senimniń ósýin kórsetti. Jergilikti sot sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyndaýy, Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn Parlament Senatynyń saılaýy engizildi. Tarıhta alǵash ret sýdıalar turaqty merzimge taǵaıyndaldy, bul olardyń táýelsizdiginiń kepildigin anaǵurlym kúsheıtti. Sonymen qatar, ádiletti de buljymas sot sheshimderin shyǵaratyn bilikti, táýelsiz sýdıalar korpýsyn qalyptastyrý tetigi jasaldy.
Sot júıesiniń odan ári damýy 2000 jylǵy 25 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýyna oraı jańa qarqyn aldy. Konstıtýsııalyq zań sot-quqyqtyq reformasynyń kezekti kezeńine jol ashty. Zańda respýblıkadaǵy sot qurylymynyń prınsıpti jańa normalary, sottardyń qyzmetin uıymdastyrý tártipteri belgilendi. Atap aıtqanda, Joǵarǵy Sottyń sharýashylyq jáne azamattyq ister jónindegi alqalary biriktirilip, áskerı alqasy taratyldy, munyń ózi is júrgizý zańnamasynda qarastyrylǵandaı, sot isin júrgizýdi belgili bir izge túsirýge múmkindik berdi. Ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aıynda sot júıesi týraly Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanǵanyna 10 jyl tolatynyn da atap ótken jón.
Sýdıalardyń tek sot tóreligin júzege asyrýyn, sotqa tán emes qyzmettermen sottardyń aınalyspaýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń “Qazaqstan Respýblıkasy sot júıesiniń táýelsizdigin kúsheıtý jónindegi sharalar týraly” 2000 jylǵy 12 qazandaǵy Jarlyǵymen Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet (budan ári – Komıtet) qurylyp, sottardyń qyzmetin jáne atqarýshylyq is júrgizýdi qamtamasyz etý fýnksııalary Ádilet mıınstrliginen alynyp, osy Komıtetke berildi.
Komıtet pen oblystardaǵy sottar ákimshileri uıymdyq, qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq fýnksııalardy oryndaı otyryp, jergilikti sottardyń jergilikti atqarýshy bılik organdarynan táýelsizdigin qamtamasyz etti.
3-kezeń. 2002 jyly sot júıesin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan memlekettik Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy qabyldandy. Tujyrymdamada sot júıesin jetildirýdiń, sýdıalardyń táýelsizdigin nyǵaıtýdyń negizgi krıterııleri taǵy da aıqyndaldy.
Sot júıesin odan ári jetildirý maqsatynda ekonomıkalyq, ákimshilik, ıývenaldyq (kámeletke tolmaǵandar isi boıynsha) jáne basqa da arnaýly sottar ınstıtýtyn damytý máselesin qarastyrý, sondaı-aq azamattyq-quqyqtyq daýlardy sheshýdiń balama ádisterin, mysaly, aralyq sottardyń qyzmetin zańmen retteý, olardy halyqaralyq standarttarǵa jaqyndata otyryp, qarastyrý kózdeldi.
Atalǵan tujyrymdamaǵa sáıkes, Prezıdenttiń Jarlyqtarymen mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq jáne ákimshilik sottar, Almaty qalasynda mamandandyrylǵan qarjylyq sot jáne Astana jáne Almaty qalalarynda kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar quryldy. Jalpy alǵanda, sottardy mamandandyrý azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý shegin keńeıtýge múmkindik berdi.
Sot júıesindegi qurylymdyq ózgeristerge oraı, sot isin júrgizýdiń de zańnamalyq tuǵyry jasaldy. 2006 jylǵy 16 qańtarda “Alqabıler týraly” jáne “Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zańdar qabyldanyp, asa aýyr qylmystar týraly ister boıynsha qylmystyq isterdi qaraýǵa alqabılerdiń qatysýy qarastyryldy.
Sonymen qatar, azamattyq quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin engizý maqsatynda 2004 jylǵy 28 jeltoqsanda “Aralyq sottar týraly” jáne “Halyqaralyq kommersııalyq tórelik týraly” zańdar qabyldandy. Bul zańdar daýlardy sottan tys sheshý tártibin qarastyrady.
4-kezeń. 2007 jylǵy 21 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna túzetýler engizýdiń nátıjesinde Qazaqstannyń sot júıesi azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qýatty tetigine, sonyń ishinde qamaýǵa alýǵa sottyń sanksııa berý quqyǵyna ıe boldy. Sot júıesiniń jumysyn jáne sot tóreligin iske asyrýdy retteıtin jańa zańdar toptamasy qabyldandy.
“Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2008 jylǵy 5 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister engizilip, qamaýǵa alýdy sanksııalaýdy sottyń erekshe quzyryna berý qarastyryldy.
“Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksine jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” 2009 jylǵy 10 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes, ólim jazasyn qoldaný aıasy qysqartylyp, ol tek adamdardyń qaza bolýyna ushtasqan terrorlyq qylmystar úshin, sondaı-aq soǵys ýaqytynda jasalǵan asa aýyr qylmystar úshin qoldanylatyn bolyp shekteldi.
Anyqtaý men aldyn ala tergeýdiń sot pen prokýratýradan bólinýin qarastyratyn konstıtýsııalyq normanyń alynyp tastalýy tergeý is-áreketterin jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin jedel - izdestirý sharalaryn sanksııalaýdy sottardyń quzyretine berý jolymen qylmystyq is júrgizýdiń sotqa deıingi satysynda sot baqylaýynyń shegin keńeıtýge múmkindik berdi.
“Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańǵa 2008 jylǵy 17 qarashada ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi respýblıkanyń sot júıesi úshin mańyzdy oqıǵa boldy. Osy zań sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesiniń negizin qalady. Sonymen qatar, 2009 jylǵy 10 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine sot júıesin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zań qabyldanyp, 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesi iske qosyldy. Osy zańǵa sáıkes, aýdandyq sot – birinshi satydaǵy sot, oblystyq sot – apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sot, Joǵarǵy Sot – tek qadaǵalaý satysynyń soty retinde jumys isteı bastady. О́zge de birqatar oń ózgerister jasaldy.
Mine, osylaısha, jańa turpatty sot júıesin qurý jónindegi mindet búgingi tańda óz sheshimin taýyp, sot organdary elimizde zańdylyq pen tártipti nyǵaıtý baǵytynda aýqymdy jumystardy júzege asyrýda.
Qoryta aıtqanda, Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalyp belgilengen qaǵıdattaryn júzege asyrý – elimizde sot júıesin odan ári damytý deńgeıin jańa satyǵa kóterýge jáne azamattardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń senimdi qorǵalýyna kepildik beredi.
Ǵalymjan QOZYBAQOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty apparaty
basshysynyń orynbasary.
