Basty shart – zań talaptarynyń oryndalýy

Barsha qazaqstandyqtardyń el tizginin ustaıtyn azamatty tańdaýda óz qalaýyn bildiretin mezgili de kún saıyn jaqyndap keledi. Sáýirdiń 26-syna belgilengen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń saılaýy jaqyndaǵan saıyn jurtshylyqtyń saılaýaldy úgit jumystary men saılaý ótkizýge daıyndyqqa kóz tigip, eleńdep otyrǵany anyq. Bizdiń tilshimiz Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Lázzat SÚLEIMENGE jolyǵyp, oǵan birneshe saýal qoıǵan bolatyn. – Lázzat Jańylysqyzy, qazir qazaqstandyqtar túgil, alys-jaqyn shetelderdiń elde ótetin saılaýǵa nazaryn tiktep otyrǵanyn bárimiz bilemiz. Jalpy, prezıdenttikke kandıdattarǵa qoıylatyn sharttar men quqyqtyń birdeı bolýy zańda aıqyn kórsetilgen. Alaıda, eger de, úmitkerlerdiń ózi, nemese onyń senimdi ókilderiniń biri zań normalaryn saqtamaı qalsa, OSK qandaı qadamdarǵa barady? – Zań buzylǵan jaǵdaıda, eger ol dáleldenip jatsa, OSK shara qoldanýy tıis. Kandıdatty usyný erejeleri buzylsa, tirkelý úshin qajetti qujattar tapsyrylmasa, kandıdat Konstıtýsııa qoıǵan zań talaptaryna sáıkes kelmese nemese ol saılaýaldy úgit naýqanynda óz laýazymyn asyra paıdalansa, úgitke tyıym salynǵan kúni tynyshtyqty buzsa nemese sottyń sheshimimen kandıdattyń, bolmasa onyń senim bildirilgen adamynyń ózge úmitkerdiń ar-namysy, qadir-qasıetine nuqsan keltirgeni anyqtalsa, sondaı-aq, saılaýshylardy satyp alý faktileri oryn alǵandyǵy sot sheshimimen dáleldengen jaǵdaıda kandıdatty tirkeýden bas tartýmen qatar, OSK-nyń tirkeý týraly sheshiminiń kúshin joıýǵa quqyǵy bar. Sonymen qatar, elimizdiń «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańyna sáıkes kandıdattyń nemese onyń jubaıynyń deklarasııada kórsetilgen tabysy men múlki týraly derekterdiń durys emestigi anyqtalǵan jaǵdaıda, OSK kandıdatty tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıady. – Qazirgi ýaqytta saılaýaldy úgit qyza túsýde. Jer-jerde saılaý ýcheskeleri quryldy, al olardyń jabdyqtalýy, jumystarynyń uıymdastyrylýy qalaı júrgizilýde? Elektorat saılaýǵa qatysty ózine qajet aqparattardy qalaı alady? Osy jaǵyn aıta otyrsańyz. – Ortalyq saılaý komıssııasy saılaý naýqany týraly aqparatty halyqtyń nazaryna jetkizý úshin tıisti jumystardy atqaryp jatyr. Azamattardyń saılaýǵa qatysýy, olardyń saılaýshylar tiziminen tabylýy úshin óz tarapynan qandaı qadamdar jasaý kerektigi týrasynda týyndaıtyn saýaldarǵa BAQ arqyly jaýaptar berilýde. Osyndaı ózekti aqparatty respýblıkalyq jáne jergilikti BAQ úzbeı jarııa etip jatyr. Qazir barlyq deńgeıdegi ákimder saılaý ýchaskeleriniń shekaralaryn naqtylap, olarda qansha adam daýys beretinin anyqtap, BAQ-ta jarııa etti. Sonymen qatar, ákimder saılaý ýchaskeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn qamtamasyz etip, halyqtyń daýys berýine neǵurlym qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan máselelerdi sheshýde. Saılaýǵa 20 kún qalǵanda, ıaǵnı 5 sáýir kúni elimizdegi barlyq aýdan men qala ákimderi ár ýchaskedegi saılaýshylar tizimin resmı túrde ýchaskelik saılaý komıssııa­laryna tapsyrady, 10 sáýirden bastap saılaýshylardyń tizimi ýchaskede ilinip turýy tıis. Sondyqtan azamattardyń óz ýchaskelerine baryp, ózderiniń tizimde bar ekenin anyqtap, qajet bolsa, naqtylap, saılaý kúni «men nege tizimde joqpyn?» dep shyǵatyn daýdyń aldyn alý sharalaryn eske salýdy jón kórip otyrmyn. – Ol úshin qandaı qujattar qajet? – Bizdiń elimizde saılaýshynyń jeke basyn kýálandyratyn tórt qujat bar. Olar: respýblıka azamatynyń pasporty, azamattyń jeke kýáligi, ýaqytsha jeke kýálik jáne áskerı bılet. Eger tizimnen tabylmaı jatsa, saılaýshylar halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynan alynǵan mekenjaıy jónindegi anyqtamany, bolmasa «Úı kitabyn» alyp barsa da saılaý komıssııalary nazarǵa alatyn bolady. Tizimge enip, ózderiniń azamattyq quqyqtaryn júzege asyryp, belsendi daýys berý quqyǵynyń arqasynda óz tańdaýyn jasaý – árbir qazaqstandyqtyń boryshy. Sebebi, kim de kim úshin memleket basshysyn saılaý jaı ǵana qatardaǵy másele emes qoı. – Keıde tirkelgen jerińde daýys bere almaýyń múmkin ǵoı. Daýys beretin kúni basqa jerde, aýrýhanda, tipti, jolda, basqa bir eldi mekende bolýyń da ǵajap emes. Ondaı jaǵdaıda azamat qalaı daýys beredi? – Árıne, saılaý qarsańynda da mundaı jaǵdaılardyń bolatyny anyq. Mysaly, Almatyda tirkelip, Astanada qyzmet atqaryp jatqan, tirkeýden shyqpaǵandar, turǵylyqty jerinen qalalarǵa baryp eńbek etip júrgen azamattar da az emes. Saılaýǵa 30 kún qalǵanǵa deıingi merzimde olardyń ákimdikterge baryp tizimge qosylýyna bolar edi. Al qazirgi ýaqytta mundaı jaǵdaılarda zań boıynsha saılaýshynyń Esepten shyǵarý kýáligi kózdelgen. Saılaýshy ózi tirkelgen jeri boıynsha saılaý ýchaskesine tólqujatyn alyp baryp, atalǵan kýálikti alatyn bolsa, onda ol Qazaqstannyń kez kelgen núktesinde daýys bere alady. Bul jerde azamattyń jeke basynyń belsendiligi qajet dep aıtqym keledi. – Daýys berý qalaı júrgiziledi? Qaǵaz bıýlletenge belgi soǵyla ma, álde elektrondy júıe paıdalanyla ma? – Daýys berý dástúrli túrde bıýlletenge, saılaýshynyń ózi tańdaǵan kandıdattyń aty-jóniniń tusyna belgi soǵý arqyly júrgiziledi. – OSK málimetterinen bilip jatyrmyz, saılaýǵa kóptegen halyqaralyq uıymdardan, alys-jaqyn shetelderden baıqaýshylar qatysýǵa nıetterin tanytypty. Baıqaýshylardyń qaı jerde, qandaı ýchaskede, qaı oblysta nemese qalada saılaý barysyn baıqaýǵa qatysatynyn kim anyqtaıdy? OSK ma, álde baıqaýshynyń ózi me? – Baıqaýshylardyń saılaýdyń barlyq úderisine qatysý múmkindigi zańda qarastyrylǵan. Olardyń saılaý úderisin baıqaýǵa, óz pikirlerin bildirýge, tipti, beıne-dybys jazbalaryn jazýǵa da quqyǵy bar. Bul – saılaýdyń ashyqtyǵyn, aıqyndyǵyn qamtamasyz etý tásilderiniń biri. Saılaýǵa shet memleketterdiń jáne ózimizdiń eldiń azamattary baıqaýshy bola alady. Otandyq baıqaýshylar qataryna saıa­sı partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń, birlestikterdiń ókilderi, kandıdattardyń senim bildirilgen adamdary kire alady. Baıqaýshylardyń saılaý komıssııalarynan qujat alýy qajet emes, ár partııa, qoǵamdyq birlestik óz ókilin qaı ýchaskege jiberetinin ózi sheshedi, tek árbir ýchaskede bir uıymnan bir baıqaýshy qatysýy tıis. Baıqaýshylar saılaý úderisine esh kedergi keltirmeı, saılaý ýchaskesinde belgilengen tártipti saqtaýǵa mindetti. Sondaı-aq, onyń baıqaýshy retinde partııanyń móri basylǵan ruqsaty jáne jeke tólqujaty bolýy tıis. Shet memleketterden kelgen baıqaý­shylar da qaı jerde baıqaý júrgizetinin ózderi sheshedi. Biraq olar Syrtqy ister mınıstrliginiń usynysymen Ortsaı­laý­komda arnaıy tirkelip, baıqaýshy kýáligin ıelenip baryp qyzmetine kirisýi tıis. – Zańǵa sáıkes saılaýaldy úgit ju­mystaryna memleketten jáne kandı­dattyń jeke qorynan bólinetin qarajat qarastyrylǵan ǵoı, onyń shegi de belgili. Osy rette jumsalatyn qarajattyń esebi qalaı júredi degen saýal týyndaıdy. – Iá, kandıdattyń úgit jumystaryn eki kózden qarjylandyrý belgilengen. Osy eki kózden túsken árbir tıynnyń qaıda, qalaı jumsalǵany týraly naqty, tııanaqty esep júrgiziledi. Qarajatty zańda belgilengen sheginen artyq jumsaý zańdy óreskel buzý bolyp tabylady, kandıdatty úmitkerlikten alyp tastaýǵa negiz bolatyn basty ólshemderdiń biri – osy. Ortalyq saılaý komıssııasyna barlyq qarajattyń qalaı jumsalǵandyǵy jóninde esep beriledi, ol BAQ arqyly jarııa etiledi. – Shetelderde prezıdenttikke kandıdattar telearnalar arqyly saıası pikirtalastar ótkizip, árqaısysy óz tuǵyrnamalaryn qorǵap jatady. Bizdiń eldegi saılaýda da osyndaı pikirtalas óte me? – Praktıkada, jalpy álemdik saılaý úderisterinde saılaý naýqany kezinde saıası pikirtalastardyń bolýy zańdy qubylys ekenin kórip júrmiz. Ol – saılaýaldy úgit júrgizýdiń bir úlgisi. Parlamenttik saılaýda pikirtalastardy Ortsaılaýkom ótkizedi. Al prezıdenttik saılaýda mundaı mindet joq, eger kandıdattar ótkizemiz dep qarajatyn tólep jatsa, zań shekteý qoımaıdy. Alaıda, saılaýaldy úgitti qalaı júrgizýdi, onda qandaı ádisterdi qoldanýdy OSK emes, ár úmitkerdiń saılaýaldy shtabtary aıqyndaıdy. – Bizdiń elimizdegi saılaý ótkizý tarıhynda úgit aıaqtalyp, tynyshtyq ýaqyty kezinde úgit júrgizý bolyp kórgen joq. Alaıda, osyndaı jaǵdaı oryn alyp qalsa ne bolady? – Saılaý naýqandarynda elektorattyń, saılaýǵa qatysýshy saıası kúshterdiń úgit jumysynda naýqan saıyn saıası mádenıettiń, básekelestiktiń ósip kele jatqanyn baıqaımyz. Al eger, siz aıtyp otyrǵan jaǵdaı oryn alyp jatsa, bul zańdy óreskel buzýshylyq bolyp tabylyp, tıisti sharalar qoldanylýy tıis.  – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».