EQYU-2010: BASTY NAZARDA – ORTALYQ AZIIа

Almatynyń túbinde ótken EQYU-ǵa qatysýshy memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýleriniń qorytyndysy qýanarlyqtaı. Osy mártebeli jıynda sóz sóılegen Elbasy Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyly Astanada ótýge tıis Uıym Sammıtiniń qajettiligin dáıektep berdi. Al jıynǵa qatysýshylar Qazaqstan basshysynyń usynysyn bir aýyzdan tolyǵymen qoldady. Elbasynyń Sammıtti shaqyrý týraly bastamasynyń iske asýy – bul bizdiń ortaq tabysymyz, tutas Uıymnyń jáne ondaǵy bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń jetistigi. Qazaqstan tóraǵalyqqa asa bir kúr­deli kezeńde kirisip otyrǵanyna nazar aýdarǵan jón. Elimiz uıym aldyna bu­rynǵydan kúrdeli, aýqymdy, san salaly máselelerdi baısaldy túrde kúsh birik­tirip sheshýdi usynyp otyr. Jahandy jaılap bara jatqan lańkestik, ekstre­mızm, tabıǵı-klımattyq, gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq apattar, kedeıshilik, álemdegi mıllıardtan astam adam dýshar bolyp otyrǵan ashtyq, juqpaly indet­ter, ultaralyq jáne dinaralyq qaqty­ǵystar, jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys adamzat órkenıetine barlyq memleketter kúsh biriktirmeıinshe jet­peıtinine, jańa qaýip-qaterlermen kúrese almaıtynyna kóz jetkizedi. Buǵan baılanysty byltyr, 2009 jyly Grek­ııanyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde eýropalyq valıýtaǵa tóngen qaýipti eske alsaq ta jetkilikti. Sondyqtan osyndaı dáýir syndarymen betpe-bet kelgen EQYU tóraǵalyǵy naqty baǵdarlama usynyp otyr. Elbasy bıyl 14 qańtarda Venadaǵy EQYU Turaqty keńesiniń qatysýshylaryna arnaǵan beınearnaýyn­da Qazaqstannyń EQYU-ny Vankýver­den Vladıvostokqa deıingi ulan-ǵaıyr keńistikte halyqaralyq yntymaqtastyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy tetikteriniń biri retinde qarastyratynyn aıtty. Mundaı ustanymdy kóbinese Uıymǵa qatysýshylardyń keń geografııalyq aýqymymen, memleketterdiń ózara is-qımyldaǵy tájirıbesimen jáne jaqsy jolǵa qoıylǵan jumys tásilderimen túsindirýge bolar. Endigi jerde 35 jyldyq tarıhynda tájirıbe jınaqtaǵan Uıymdy kún tártibindegi kúıip turǵan máselelerdi eńserýge jumyldyrý mindeti tur. Jańa jahandyq qaýip-qaterler EQYU-nyń tıimdiligin kóterýdi, aqyr aıaǵynda ony reformalaýdy talap etýde. Prezıdent N.Nazarbaevtyń pikirinshe, bul úshin aldymen kómeskilenip qalǵan “Helsınkı úderisiniń brendin” qaıta jandandyrý jáne eýrazııalyq aımaqtyq qurylymdarmen ózara baılanys ornatý arqyly EQYU-nyń ekinshi tynysyn ashý, onyń qyzmetine sony serpin berý mindetin qoıý qajet. О́ıtkeni, búginde eýropalyq qaýipsizdikti azııalyq qaýip­siz­dik ólshemderin eskermeı saqtaý múmkin emes. Qazaqstan endigi jerde EQYU-nyń eýratlantıkalyq únqatysý alańynan eýrazııalyq aýqymǵa kóterilýin, sonymen qatar Venanyń batysy men shyǵysyn­daǵy elder arasyndaǵy ózara senimdi nyǵaıtýǵa kúsh salady. Al bul elder bir Uıymǵa, EQYU-ǵa múshe bolǵanymen, árqaısysy ártúrli geosaıası múddelerge bólingen. Máselen, bul elderdi Eýroodaq pen NATO-ǵa múshe elder, Eýroodaq pen NATO-ǵa múshe bolýǵa yntaly elder jáne EýrAzEQ, UQShU, ShYU sekildi aımaqtyq uıymdarǵa múshe memleketter dep jikteýge bolady. Uıymnyń óz tarıhı damý barysynda eýropalyq qana emes, eýrazııalyq sıpatqa aýysyp kele jatqanyna kóz jetkizý qıyn emes. Elimiz geografııalyq ornalasýyna qaraı Uıymnyń ishki geosaıası qatparlarynyń tigisin jatqyzýǵa úles qosa alady. 1999 jyly sońǵy ret Ystambulda ótken kezdesýdiń mańyzdylyǵy kúmán týǵyzbaıdy. Biraq odan beri Eýrazııalyq keńistiktiń qaýipsizdik salasy men strategııalyq qarym-qatynastarynda birqatar birazdan beri qordalanǵan jáne shuǵyl túrde sheshýdi qajet etetin máse­le­lerdiń jınaqtalǵany belgili. Qazaq­stan óziniń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy bary­synda kelesi máselelerge basymdyq be­rýde: birinshi kezekte – Uıymnyń negizgi baǵyttary boıynsha kelisimder júrgizý arqyly olardy birizdilikke túsirý. Qaýipsizdik salasynda lańkestik, esirtki tasymaly, zańsyz mıgrasııa sııaqty aımaqqa qaýip tóndirýi múmkin qaterler­diń aldyn alý. Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵa retinde EQYU men NATO-nyń, sondaı-aq Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy (UQShU) jáne Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńespen (AО́SShK) uıymara­lyq baı­lanystar ornatýǵa tamasha múm­kindikter paıda bolýda. Bir eskeretini, EQYU-nyń geosaıası keńistigine kóptegen saıası jáne áskerı-strategııalyq bloktarǵa, uıymdar men keńesterge múshe memleketter kiredi. Bul jerde bir-birine qarama-qaıshy birneshe úrdister júrýde. Sonymen qatar túrli iri geosaıası jobalardy is júzine asyrýǵa talpynystar júrýde, olardyń qatarynda Úlken Taıaý Shyǵys, Úlken Ortalyq Azııa, Úlken Eýropa, Qarateńiz-Kavkaz jáne Kaspıı jobalary bar. Bul fak­torlardyń bári bolashaqta EQYU-nyń saıası damýyna yqpal etýi múmkin. Qazaqstannyń tóraǵalyǵy men Uıym Sammıtiniń kún tártibiniń buzylýyna keri áserin tıgizýi múmkin faktorlardyń bolǵany belgili. Olardyń qataryna strategııalyq qaýipsizdik máseleleri, reseı-amerıkan qatynastarynyń damýy, eýropalyq qaýipsizdik týraly kelisimniń taǵdyry, Aýǵanstan men Iran tóńiregin­degi jaǵdaıdyń damýy, NATO, UQShU, ShYU jáne basqa da uıymdar aralaryn­da bolýy múmkin qarama-qaıshylyq­tar­dy jatqyzýǵa bolady. Sondyqtan Astanada joǵary deńgeıdegi kezdesýdi ótkizý, óz kezeginde, osy saladaǵy birqa­tar ózekti máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. EQYU músheleriniń qaýipsizdik baǵytynda basym kópshiligin biriktiretin másele Aýǵanstan jaǵdaıy. Kópten beri óz sheshimin tappaı kele jatqan bul másele Uıym Sammıtiniń kún tártibiniń negizgi máseleleriniń biri bolýy múmkin. Qazaqstannyń osy elde jáne aımaqtaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan ustanymy, birinshi kezekte Eýropa men EQYU-nyń qaýipsizdik salasyndaǵy múddelerin tikeleı qorǵaıtyn obektıvti saıasat bolyp tabylady. Astana óziniń mańyzdy syrtqy saıası maqsattarynyń biri retinde lańkestikpen jáne separatızmmen kúresti qarastyra­dy. Ortalyq Azııadaǵy lańkestik máse­lesi Aýǵanstanmen tikeleı baılanysty. Aýǵan memleketiniń joıylýynan aımaq­taǵy jaǵdaıdyń tutastaı turaqsyzdana­tyny belgili. Aýǵanstannyń memlekettik qurylymynyń odan ári kúıreýi Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy jaǵdaıǵa tutastaı áser etpek. AQSh pen NATO ketip, aýǵan kampanııasy sátsizdikke ushyraıtyn bolsa, Ortalyq Azııa elderi men Reseı kúnnen-kúnge kúrdelenip bara jatqan aýǵan máselesimen betpe-bet qalady, al ol óz kezeginde fýndamentalıstik kóńil-kúı men esirtki tasymalynyń artýyna, lańkestik pen aımaqtyń turaqsyz­danýyna alyp keleri sózsiz. Qazaqstan óziniń lańkestikke, zań­syz mıgrasııa jáne esirtkimen kúresýge qar­sy kúshin ShYU sheńberinde serik­testik negizinde ushtastyrýda. Atalǵan máse­lelerdi aýyzdyqtaý maqsatynda ShYU – Aýǵanstan baılanys toby qurylǵan. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – Ortalyq Azııanyń turaqty damýy. Qa­zaqstan EQYU-nyń áleýetin paı­dalanyp, aımaqtyq yntymaqtastyqty damytýǵa nıetti. Bizdiń respýblıka Aýǵan­stan Islam Respýblıkasyna (AIR) kórsetilip jatqan halyqaralyq kómektiń ashyq jáne tıimdi paıdalanylýyn qol­daýda. Sonymen qatar ol aımaq boı­ynsha negizgi kórshiler – Iran, Páks­tan, Úndistan jáne Qytaıdan keletin kómekterdi úılestirýge tyrysýda. Aýǵanstannyń ınfraqurylymyn qalyptastyrý aımaqtyń barlyq memle­ket­teri úshin tıimdi bolmaq. Bul jerde kólik-kommýnıkasııalyq jáne otyn-energetıkalyq mazmundaǵy jobalar áńgime bolýda. Aýǵanstan Islam Respýb­lıkasynyń terrıtorııasy arqyly ótetin joldar, elektr qýatynyń symdary, qubyr­lar eldiń turaqtanýyna áserin tıgizip qana qoımaı, Úndi muhıtyndaǵy Pákstan jaǵalaýynan bastap Parsy shyǵanaǵy aralyǵynda, Kaspııden Shyń­jan men Kashmırge deıingi aımaq­taǵy yntymaqtastyqty arttyratyny belgili. Qazaqstanǵa esirtki tasymaly ulttyq, aımaqtyq jáne halyqaralyq, sonyń ishinde eýropalyq qaýipsizdik úshin qanshalyqty qaýip-qater tóndiretindigi belgili. Máseleniń aldyn alý maqsatynda respýblıka Reseımen jáne basqa da Ortalyq Azııa elderimen birlesip, esirtki saýdasymen kúresý jolynda óz zańdaryn kúsheıtýde. Qazaqstan BUU men basqa da halyq­aralyq yntymaqtastyq jáne qaýipsizdik ınstıtýttarynyń álsireýi tusynda EQYU-ny saqtap qalyp, ony kúsheıtýge, sondaı-aq onyń quzyryn arttyryp, Uıymnyń geografııalyq (geosaıası) jaýapkershiligi aımaǵyn, ásirese Orta Shyǵysta (Aýǵanstan) keńeıtýge múddeli. Qazaqstan Respýblıkasy óz kúshin jaǵdaıdyń durys baǵytta damýy úshin Eýro-Atlantıkalyq aımaq pen UQShU arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtas­tyqty nyǵaıtýǵa baǵyttaýda. Jaqyn­dasý­dyń negizgi maǵynasy Eýrazııa keńistigindegi qaýipsizdikti nyǵaıtý (eýro-atlantıkalyq qaýipsizdiktiń ajyramas bóligi retinde), maqsaty – Aýǵanstan men kórshi aımaqtardy turaqtandyrý. Bul jerde basty qural NATO, UQShU, ShYU, EO, TMD, AО́SShK arasyndaǵy yntymaqtastyq pen belsendi qarym-qatynas bolmaq. Búgingi tańda Batys elderi men Reseı atalǵan uıymdar arasynda qaýipsizdik salasynda uzaq ýaqyttar boıy budan artyq suhbattasý alańynyń bolmaı­tynyn jaqsy túsinýde. Olarǵa Uıymǵa Astananyń belsendi tóraǵalyǵy tusynda Qazaqstan aýmaǵynda EQYU-nyń Sammıtin ótkizý tıimdi bolýda. Batys úshin Sammıt aýǵan máselesin túbegeıli sheshýde naqty jáne basty joldary men ádisterin anyqtap alýǵa múmkindik berse, Reseı úshin onyń qaýipsizdik salasyn­daǵy usynystaryn is júzine asyrýyna jáne batys kontragentterimen tıisti kelisimge kelýge jol ashpaq. EQYU-nyń joǵarǵy deńgeıdegi kezekti Sammıtiniń Astanada ótetindigi týraly habar Qazaqstannyń ózinde de, shetelderde de úlken serpilispen qarsy alynýda. О́ıtkeni, halyqaralyq qaýym­dastyq Aqordaǵa EQYU-ny reformalaý isinde úlken úmit artyp otyr. Uıymnyń daǵdarysqa urynǵany sońǵy jyldardaǵy kezdesýler barysynda anyq ańǵarylýda. EQYU óziniń saıası rólin ózi kishireı­týde. Ahýal bul qalpynda osylaı jal­ǵasa beretin bolsa, Uıymmen eseptese­tinder sany da azaıa túsetini sózsiz. Al EQYU-nyń ózi bolsa, tıimdiligin jo­ǵaltady. Ústimizdegi jyldyń kúzinde Astanada ótetin EQYU-nyń Sammıti Uıymdaǵy daǵdarystyq jaǵdaıdy toqtatýǵa, 35 jyl buryn Helsınkıde bastalǵan úrdisti jandandyrýǵa múmkindik bereri sózsiz. Sammıt EQYU-ǵa múshe 56 memleket basshylarynyń bárine “saǵattaryn te­ńes­tirýge” jáne Uıymnyń bolashaqtaǵy mańyzdy basymdyqtaryn anyqtaýǵa biregeı múmkindikter bermek. Nurlan SEIDIN, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq  zertteýler ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.