Elbasynyń telesuhbaty týraly tolǵanys
Aldyńǵy kúni, 1 shildede «Habar» jáne KTK telearnalarynda «Nazarbaev eń basty jaılar týraly» atty jańa derekti fılmniń tolyq nusqasy kórsetildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtan belgili jýrnalıst Erlan Bekhojınniń suhbat alýy turǵysynda túsirilgen lentada elimizdiń táýelsizdikke jetip, egemendigin jarııalaǵannan bergi aralyqtaǵy shırek ǵasyrǵa jýyq kezeńin túgel qamtyp ótetin alýan túrli taqyryptar keńinen sóz bolady. Osyǵan oraı atalmysh fılmdi daıyndaýshylar orasan zor arhıvtik materıaldardy óte jaqsy paıdalana bilgenderi anyq baıqalady. Sonyń negizinde kórermen kópshilik Prezıdenttiń belgili bir máseleler men jaılar jóninde budan birneshe jyl buryn, táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań kezderinde, odan bergi ótpeli kezeńderde aıtqan, tolǵaǵan, boljaǵan oı-tolǵamdary men pikir-kózqarastaryn qaıta bir tyńdap, kórý múmkindigine ıe bolady. Bir ǵajaby, Elbasynyń budan 20, 15, 10 jyl aldyn aıtyp ótken tujyrymdary men topshylaýlary sol qalpynda derlik búgingi kúnniń barsha shynaıy shyndyǵymen astasyp jatyr.
«Nazarbaev eń basty jaılar týraly» fılmi – Elbasynyń buǵan deıin eshbir jerde ashyp kórsetilmegen jan syrlaryna quralǵan tolymdy týyndy. Jańa pishimdegi derekti kartınada Nursultan Ábishuly Qazaqstannyń qaz-qaz basyp, tabanynan tik tura bastaǵan shaǵynan Eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qalaı boılap ene túskenine deıingi ótkelekterin qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip óte bir mazmundy da ılanymdy tilmen ádemi baıandap beredi. Sondyǵynan bolar, ashyq sıpatta aqtaryla aıtylǵan árli áńgime sol boıda óziniń tyńdaýshysynyń qulaǵyna quıylyp, júrekteriniń tórinen berik oryn ala bastady. Muny burnaǵy kúngi túnnen beri elimizdiń alýan túrli buqaralyq aqparat quraldarynyń ınternet-nusqalarynda osy suhbat-fılm jóninde jarııalanǵan materıaldar sońdaryna ilesip oryn alyp jatqan óte kóp mólsherdegi kommentter de anyq ańǵartyp otyr.
Damýdyń dańǵyl bir joly
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi joba. Suhbatty bastaǵan jýrnalıst Erlan Bekhojınniń ádepki saýalyna Prezıdent Nursultan Nazarbaev osylaı dep jaýap qaıtardy. Al suraq Elbasynyń ıdeıasy negizinde paıda bolǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń oǵan qatysýshy memleketter arasynda teńgerimsizdik týdyrý yqtımaldylyǵy týrasynan órbigen edi. Onyń túp qazyǵy «О́ıtkeni, olardyń barlyǵynda birdeı ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy joq» degen ýájge tireldi.
«Men búgingilerdiń ne aıtyp júrgenderinen habardarmyn. Rasymen, ártúrlimiz: Reseı – eń úlken memleket, ekonomıkasy da damyǵan. Qazaqstan – bul Reseı emes, árıne, degenmen, biz ındýstrııalandyrýdy júrgizip jatyrmyz, ınnovasııaǵa basymdyq berýdemiz, – dedi Nursultan Nazarbaev taqyrypty tereńirek qaýzaı kelip. – Belarýs ta ózindik orny bar memleket, onda aýyl sharýashylyǵy jaǵy basymyraq damyǵan. Biraq, qarasańdarshy, Eýropalyq odaqtyń ózi de tap osyndaı ártúrli emes pe? Ondaǵy eń qýatty damyǵan el – Germanııa bolsa, odan keıingi orynǵa Fransııa shyǵady, al Shyǵys Eýropanyń qalǵan memleketteri olardyń deńgeılerine jete almaıdy. Osy rette qazirgi tańdaǵy Italııa men Grekııany da bir-birlerimen salystyrý qıyn. Sóıte tura, bular da osy birlestikti qurýǵa qatysty ǵoı. Olaı bolsa, biz de bir jaqty ketpeı, EAEO-nyń túpki mánine úńilýge tıispiz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi joba».
Memleket basshysy osy sózdiń syńaıynda taǵy bir márte birlestiktiń negizinen ekonomıkalyq múddege qurylǵanyna nazar aýdardy. «Bul odaqta Qazaqstandy qyzyqtyratyn ne bar? Biz teńizge shyǵar joly joq elmiz. Degenmen, men árdaıym «bizdiń teńizimiz – Reseı, bizdiń teńizimiz – Qytaı» degendi aıtyp júrmin ǵoı. Munda shyndyq jatyr. Bizdiń osy elder arqyly ashqan «teńizimiz» sol – qazaqstandyq taýarlar úshin úlken naryqqa jol ashyp otyrmyz», – dedi Elbasy.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýroodaqtyń yntymaqtastyǵyn Allanyń ózi qalady. Prezıdent kelesi kezekte odaq aıasyndaǵy Qazaqstannyń basymdyǵyna toqtaldy. «Qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda bári jaqsy deýge bolmaıdy, jalpy saýda túsip ketti. Alaıda, bulaı bolýy da zańdylyq. Soǵan qarap, báleniń bárin odaqtyń basynan izdeýdiń reti joq. О́ıtkeni, búgingi jaǵdaıdyń ózi osyndaı. Biz mundaı qaterler bolatynyn aıtpap pa edik? Buǵan sebep: baǵa quldyrady», – dedi Nazarbaev.
«Meniń sáýegeılik jasaǵym kelmeıdi, biraq bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýropalyq odaq mindetti túrde yntymaqtasatynyna bek senimdimin. Bul – Allanyń qalaýymen bolatyn is. Búgingi kedergilerdiń, sanksııalardyń bári artta qalady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ózi Eýropa úshin qajettilikke aınalady. Reseıdiń ekonomıkasy da Eýropa úshin mańyzdy bola túspek. Sonyń nátıjesinde eki aralyqta mindetti túrde úlken yntymaqtastyq qaıta ornyǵady. Qazirdiń ózinde Eýropada EAEO-men erkin saýda týraly nıet bildirýshiler barshylyq», – dedi Prezıdent.
Odaqtyń Qazaqstanǵa bereri mol
Nursultan Nazarbaev osy áńgimeni jalǵaı otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy Qazaqstannyń basymdyǵyna da arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, atalmysh birlestiktiń keleshegi kemel, baǵyty aıqyn. Sondyqtan Elbasy ekonomıkalyq odaqtyń negizgi baǵyttaryna toqtala kelip, onyń qurylar bastaýynda básekelestiktiń joǵary bolatyny týraly eskertkenin oıǵa saldy. «Eger biz básekelestikti úsh memleket arasynda kótere almasaq, onda endi kirgeli otyrǵan Dúnıejúzilik saýda uıymyndaǵy qarym-qatynas qarqynyna qalaı shydamaqpyz? Basqasyn aıtpaı-aq, tek osyǵan bir sát úńileıikshi. Qarańyz, budan sál buryn Reseıde rýbl sál shaıqalyp ketip edi, bári sol jaqqa qaraı aǵyldy. Bir jaǵynan munyń oryn alǵany da jaqsy boldy, jurtty bir serpiltip tastady. Árıne, bul bizdiń azamattarymyz úshin jaqsy, oǵan nege qarsy bolmaqpyz? Taýarlar táýir bolsa, sapasy sáıkes, baǵasy tómen bolsa, budan artyq ne kerek? Negizi, biz osyǵan umtylyp otyrmyz», – dedi N.Á.Nazarbaev.
Memleket basshysy básekelestiktiń ne ekenine nazar aýdara kele, buǵan eń aldymen ınnovasııa men ǵylym kerek ekenin aıtty. «Bizge buny ómirdiń ózi alǵa tartyp otyrǵan qajettilik ekenin túsiný kerek, basqa jolymyz da joq. Árıne, endi ońtústiktegi kórshilerimizben de osyndaı birlestigimiz bolsa, tipti, jaqsy bolar edi, alaıda, Qyrǵyzstannyń naryǵy biz úshin azdyq etedi», – dedi Elbasy.
Budan ári ol EAEO aıasynda qazaqstandyq basymdyqtyń aýyl sharýashylyǵy salasynda da bolýy tıistigine oı toqtatty. «Bizdiń jerimiz bizge bárin taýyp bere alady. Bizde bári de bar. Endeshe, aldaǵy ýaqytta sharýalarymyz búkil Qazaqstandy asyraı alatyndaı deńgeıge jetip, ózderi de jaqsy ómir súrýleri kerek. Al bul tarapta olardy kim qarjylandyryp jatyr, menedjment qalaı qamtyldy, treıdıngterin kim qamtyp jatyr? Shyny kerek, qarapaıym adamǵa munyń qajeti shamaly. Olar qarjyny qaıdan jáne kimnen alamyn dep alańdamaýy kerek. Bul rette memleket óziniń zańdary negizinde sharýa adamdarynyń muqtajdyqtaryn sheshetin naýqandarǵa aralasyp, máselelerdi ońymen sheship otyrýy tıis. Osy arqyly ol bárin óz ýysynda ustaıdy. Sondyqtan da, eshkimge alańdaýǵa negiz joq. Qazaqstanda sheteldikter bolsyn, basqa bolsyn, – olardyń barlyǵy da udaıy memlekettiń baqylaýynda tur. Mundaı kompanııalar eshqashan ózderiniń aksııalaryn memleketsiz sata almaıdy, sol sebepti eń birinshi usynys ta memleketke jasalýy tıis. Qurylymdy da aýystyra almaıdy. Sebebi, biz olardy baqylaı otyryp, ózderiniń jumys isteýine de jaǵdaı jasap jatyrmyz», – dedi N.Nazarbaev.
Burqyraǵan jol, burylysty kezeń
Memleket basshysy budan ary áńgime barysynda Qazaqstan ekonomıkasynyń 1996 jyly ǵana tyǵyryqtan shyǵa bastaǵanyn eske túsirdi.
«Ekonomıka tek 1996 jyly «oıana» bastady, adamdar da birtindep eńbek etip, óz-ózderine sene bastady, al sol ýaqyttarda jurttyń barlyǵyna bizdi keleshekte jarqyn bolashaq kútip turǵanyn, tek sál shydamdylyq tanytý qajettigin túsindirýge májbúr boldyq. Mine, osylaısha ınvestısııa tartý arqyly, iri ınvestorlardy tartý arqyly, eń aldymen biz aýyr ónerkásipti aıaqqa turǵyzdyq, aqsha taba otyryp, ekonomıkany órlete bastadyq. Mine, osylaı kóterildik jáne men osynyń durys jol ekenine sendim. Tartylǵan ınvestsııanyń arqasynda, eldegi turaqtylyqtyń arqasynda, halyqtyń senimi arqasynda álem elderimen terezesi teń memleketke aınaldyq», – dedi Memleket basshysy.
«Qıyn kezeńde shetel ınvestorlaryn tartý úshin jaǵdaıymyzdy ásirelep aıtýǵa májbúr boldym», – dep taǵy bir syryn ashty Elbasy. Bul elimizdiń egemendikke endi qol jetkizgen balań shaǵynda bolyp edi. Sol 90-jyldardyń basynda naǵyz apatty jaǵdaılardy bastan keshýge týra keldi. «Keńes Odaǵy qulady, bar ekonomıka memlekettik sosıalıstik menshikte turdy, barlyq zaýyttar, fabrıkalar, balabaqshalar, dúkender, barlyǵy – memleketke tıesili boldy. Olar tıimsiz jumys istedi, memleket tómende turǵan qurylymdarǵa naqty maqsattar úshin qaıtarymsyz qarajat berdi, – dep sol kúnderden syr shertti Nursultan Nazarbaev. – Tipti, páterlerge elektr togy da jetpeıtin edi, jylý-elektr stansalary jaryq bere almady, shaı mahallalarda, kóshelerde qaınatyldy. Mine, osyndaı aıanyshty jaǵdaıdy bastan ótkerdik».
Memleket basshysy osy kúnderde ınvestorlardy tartý úshin ártúrli aıla-amalǵa barýǵa májbúr bolǵanyn moıyndady. «О́tirik sóılemeıin, sol kezderde maǵan degen senim boldy. Árıne, ósirip aıttyq. Qazaqstan úlken, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııa, bizde baılyq bar. Men Amerıkaǵa ushaqty toltyryp alyp bardym. Úlken bıznes-kezdesý ótti. Sol ýaqytta Nurlan Smaǵulov mashınalar satyp júrgen, men ony: «Mine, bizdiń mashına qurylysy magnatymyz» dep tanystyrdym. Al Bolat Ábilov sport kıimderin satyp júretin, ony «saýda alyby» retinde kórsettim. Bulardyń arasynda Nurjan Sýbhanberdın de boldy, taǵy da kóp adam bar-tyn. Keıin «Bul bolsa, úlken qarjyger» deımin. Amerıkalyqtar meniń sózimdi shyn qabyldap, bizde sondaı adamdardyń baryna sendi. Ras, ol kezde eshteńe de joq edi, biraq qazir sonyń bári oryndaldy ǵoı», – dedi Nazarbaev.
Kelesi sózdiń syńaıynda jýrnalıst Erlan Bekhojın Elbasynyń sol kezderi Reseı men Ýkraına arasynda keıin qalyptasatyn jaǵdaıdy kóregendikpen aıtqanyn alǵa tarta otyryp, Nursultan Ábishulynyń osy týrasynda 90-jyldardyń basynda sóılegen sóziniń sıýjetin usyndy.
Atalmysh áńgime 1991 jyly jazylyp alynǵan. Onda Nursultan Nazarbaev Reseı men Ýkraınany eki el arasynda týyndaýy múmkin janjaldan saqtanýǵa shaqyrǵan. Suhbat barysynda ol baýyrlas halyqtardyń barynsha abaı bolýy qajettigin alǵa tartady. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti atalǵan eki eldiń halqy arasynda eshqandaı kózqaras qarama-qaıshylyǵy joq ekendigin basa aıtyp, tek jaýapsyz saıasatkerler ǵana janjal otyn tutandyrýy múmkin ekendigin eskertedi.
«1991 jyl óte qıyn kezeń edi. Odaqtan bólingen elder qaıda bet alaryn bilmeıtin, al respýblıkalar arasynda teketires bar-tyn. Ýkraına birinshi kezekte tipti, basqalaı odaq emes, konfederasııa ıdeıasyn da qoldamady. Biz Novo-Ogarevoda bas qosyp, máselelerdi talqylaǵan kezimizde Ýkraına prezıdenti árdaıym: «Meniń ketýim kerek, aqyldasýym kerek», deı beretin. Sondyqtan, eshqandaı túpkilikti sheshimge kele almadyq. Reseı prezıdenti Elsın: «Eger Ýkraına bolmasa, onda biz ne jaıynda sóz qozǵaımyz», degendi aıtatyn. Mine, osymen bári de aıaqtalyp jatatyn. Sondyqtan, men munyń sońy janjalǵa aparyp soqpaýy úshin aıtqan edim. О́kinishke qaraı, sońynda solaı boldy da», – dedi N.Nazarbaev.
Jemqorlyqtyń jazasy – eshkimge de aıaýshylyq bolmaıdy
Prezıdent áńgime aýany jemqorlyq jaıyna qaraı oıysqanda, Talǵat Ermegııaevtyń ustalýy ózi úshin aýyr jaǵdaı bolǵanyn ashyp aıtty. Ol «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń osyndaı sebeppen qamaýǵa alynǵany jaıynda bylaı dedi: «Mine, EKSPO-2017 kompanııasynyń prezıdenti quryqqa tústi. Men úshin bul óte aýyr jaǵdaı. Biz úshin EKSPO-ny ótkizý maqtanysh edi. Men sondyqtan ony ózime shaqyrǵanda: «Men saǵan osy jumysty tapsyramyn, ony ózim udaıy baqylaýda ustap otyramyn. Baıqa, Ulttyq qordyń memlekettik qarajatyn biz sonda jumsaımyz. Muny barlyǵy – esep komıteti, qarjy polısııasy, árbir tıyn úshin arnaıy qurylǵan komıssııa baqylaıdy», degen edim. Biraq, ol budan qorytyndy shyǵarmapty».
Memleket basshysy osy jerde Qytaıda Sı Szınpınniń bılik basyna kelgeninen keıin bul elde jemqorlyqpen kúrestiń qatty kúsheıtilgenin tilge tıek etti. Bizdiń elimizde de solaı bolady. Jemqorlyqtyń bar jazasy – ony istegen adamǵa eshqandaı aıaýshylyq bolmaıdy. Muny bizdiń qyzmetkerlerimiz túsinýleri kerek. «Túsinedi, túsinbese bárine mindetteıtin bolamyz, – dedi osyǵan oraı Nursultan Nazarbaev. – О́kinishtisi, ózderiniń ósýlerine berilgen múmkindikti jigitter osylaı paıdalanyp ketip jatady. Olardy sonsha jyl daıyndaısyń, kúsh jumsaısyń. Memlekettiń qarjysyn olarǵa senip beresiń. Al olar ózderi otyrǵan butaqty kesip, ómirlerin qıyndatyp alady».
Memleket basshysy budan keıin óziniń úsh nemeresiniń jemqorlyqqa boı aldyrǵan ákelerin qatań jazaǵa tartqanyn jurtshylyqtyń esten shyǵarmaýy qajettigin atap ótti. «Lı Kýan Iý óziniń dosyn túrmege otyrǵyzǵanyn aıtqan edi. Al jurt meniń munda úsh nemeremniń ákesin túrmege otyrǵyzǵanymdy nege esten shyǵarady? Olar analarymen birge maǵan kóz jastaryn tógip kelmedi dep oılaı ma eken? Keldi. Meni qaıǵyrmady dep oılaısyzdar ma? Árıne, qaıǵyrdym. Biraq, onyń qylmysy anyq ekendigine kóz jetkizgennen keıin men de toqtaı almadym. Týǵan-týys ta jınaldy. Olardyń barlyǵy da: «Munyń bári ózińniń qolyńda tur ǵoı, sen úshin ne turady, jaba salsaıshy», – degendi aıtty. Eger esterińizde bolsa, eki jap-jas jigit, bank basshysynyń orynbasarlary óltirildi. Muny qalaı keshirýge bolady? Odan qanshama kásipkerler zardap shekti», – dedi N.Nazarbaev.
«Nelikten sońǵy jyldary qylmystyq jaýapqa tartylǵan Pavlodar oblysynyń ákimin, Atyraý oblysynyń ákimin, Qaraǵandy oblysynyń ákimin esten shyǵaramyz? Al olardyń barlyǵy da meniń tanysym boldy. Men olardy uzaq ýaqyttan beri biletinmin. Sonyń ishinde ózim burynnan jaqsy tanıtyn Qaraǵandy oblysynyń ákimi Premer-Mınıstr laýazymyna deıin kóterildi. Qazirgi tańda ol tergeýde júr. О́ıtkeni, buǵan faktiler bar. Sondyqtan, bul iske aralasýǵa bolmaıdy», – dedi Elbasy.
Memleket basshysy osy oraıda jemqorlyqpen kúres jónindegi alǵashqy zańnyń qalaı qabyldanǵanyn, sol kezde halyqqa arnaıy úndeý jarııalaǵanyn eske salyp ótti.
«Men óz týǵan-týystaryma, dostaryma, balalaryma bul rette aıaýshylyq bolmaıtyndyǵyn eskerttim. Muny telearna arqyly búkil elge aıttym. Qazir de taǵy qaıtalap aıtamyn. Mınıstrlerdi, mınıstrlerdiń orynbasarlaryn túrmege otyrǵyzdyq. Men basqalar jaıynda aıtyp otyrǵan joqpyn. Iаǵnı, qazirgi ýaqytta ymyrasyz kúres júrgizilýde jáne munyń barlyǵy beker dep oılamańyzdar. Adam ár ýaqytta óz qatelikterin moıyndamaıdy. Sondyqtan, bul bizdiń barlyq sheneýnikterdi aıyqtyrýy tıis jáne olar bul rette eshqandaı qamqorshynyń bolmaıtyndyǵyn túsinýi qajet. Memleket qarjysyna qol suǵýǵa bolmaıdy», – dedi Prezıdent.
Bılik bıshiginiń bıik belesteri
Qazaqstan óziniń damýynda áli bıliktiń bıik belesterine jetetin bolady. Muny Nursultan Nazarbaev áńgime barysynda Erlan Bekhojınniń eldegi reformalar aıasynda Prezıdenttiń belgili bir ókilettikterin Úkimet pen Parlamentke berý máselesiniń keńinen talqylanyp jatqanyna nazar aýdarýynan shyǵaryp sóz etti. «Munda qandaı naqty sharalar qamtylmaq?» dep surady jýrnalıst. Memleket basshysy osy oıdyń sorabynda bul reformalardyń bir sáttik qana másele emes ekenin de atap ótti. «Men qazir ne aıtylyp jatqanyn da bilemin. Bizde kúshti prezıdenttik bılik ústem degen oıdy ustanýshylar kóp. Alaıda, bizdiń osyndaı kúshti prezıdenttik kólbeý bıligimiz bireýdi qysymǵa ushyratyp, halyqty basyp jatqan joq qoı. Kerisinshe, bizdiń baǵdarlamalar jyljýy úshin, reformalardy ilgeriletý úshin memlekettik apparattyń halyqqa qyzmet etýine jumys istep jatyr. Bul úshin de joǵarydan tómen, tómennen joǵary qatty tártip qajet», – dep bul oıdy odan ári tarqatyp ótti Elbasy.
Kelesi kezekte Nursultan Ábishuly osy jyldar ishinde mundaı kúshti bıliktiń qajet bolǵanyna aıryqsha nazar aýdardy. «Qazaqstanda jaǵdaıdyń Ýkraınadaǵy sekildi bolǵanyn qalaıtyn bireý bar ma eken?
Áıtpese, Grýzııadaǵydaı, Moldovadaǵydaı bolǵanyn qalaıtyndar bar ma? Aıtyńyzshy! Mine, máseleniń ózi osynda, al ol elderdiń bárinde parlamenttik bılik ústemdik etip otyr. Men buǵan deıin de udaıy aıtyp kelgenmin, bizdiń áli amerıkalyq tásilge kóshetin kezimiz keledi, tek onyń óz ýaqyty jetýi kerek. Bylaısha aıtqanda, bul úshin birshama ýaqyt kerek. Osyny tyńdaǵysy kelmeıtinder qazir de tyńdamaıdy. Al bizge kerek bolyp otyrǵan ýaqyt qandaı? Bul úshin orta býyndaǵylar shyǵaratyn ónim Qazaqstannyń óniminiń jartysynan joǵary bolýy qajet. Orta býyn memlekettegi turaqtylyqty eń myqty qoldaıtyn top. Ázirge bul bizde joq. Qazir erkine jiberip kóreıikshi, ne bolar eken?! Biz bunyń jaıyn burnaǵy jyldary da kórgenbiz, árkim ózine qaraı tartady, aqyr aıaǵynda eshteńe sheshilmeıdi», – dep túıindedi bul oıdy Elbasy.
Bizdiń tamyrymyz – tereńde
Budan ári Nursultan Nazarbaev bizdiń tarıhı tamyrymyzdyń tereńde ekenin bilýimiz kerektigin aıtty. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan halqy tamyrynyń tereńde ekenin bilip, tarıhty túgeldeı tolyq jınaqtaý kerek. «Biz sondaımyz, biz mundaımyz dep kórsetý úshin emes. Joq, jaı ǵana bilý úshin, óz tarıhymyzdy bilý úshin, tamyrymyzdyń tereńde ekenin balalarymyz bilýi úshin. Barlyq halyqtar sekildi», – dedi ol.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleý týraly eskertken Prezıdent bul oqıǵany «jaqsylap toılaýǵa» shaqyrdy. «Biz muny jaqsylap toılaýymyz kerek jáne bizdiń halqymyzdyń bir sátte aıaǵy aspannan salbyrap túse salmaǵanyn, damyǵanyn, bul jerde bizdiń babalarymyzdyń bolǵanyn, olardyń bul jerdi qorǵaǵanyn, qan tógip, qazir biz jasaǵandy armandaǵanyn kórsetýimiz kerek», – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar, Elbasy qazaq halqy tarıhynyń túgeldeı máni jaýlap alý emes, eldi qorǵaý ekenin atap ótti. Bul qazaq halqynyń ózi úshin, jeriniń tutastyǵy úshin, halyqtyń saqtalýy úshin bolǵan kúres. «Qazaqtar únemi qorǵanǵan. Eshqashan eshkimge ózderi shabýyl jasamaǵan. Sondyqtan, osy tarıhty qaıta qalpyna keltirý kerek jáne balalarymyzǵa da tamyrymyzdyń tereńde ekenin aıtýymyz kerek», – dep taǵy bir atap ótti Prezıdent.
Memleket basshysy sońǵy saılaýda óziniń tuńǵysh ret bizde ulttyń qalyptasqanyn sezgenin atap ótti. Sońǵy saılaý bizdiń tutas ult bolyp qalyptasqanymyzdy kórsetti. Muny Elbasy: «Halyq ózine ne usynylyp otyrǵanyn jaqsy túsinedi, sondyqtan da men jarııalaǵan baǵdarlamany qoldap otyr. Sońǵy saılaýǵa biraýyzdan qatysýy da sonyń aıǵaǵy», – dep jetkizdi.
«Eshqandaı zań buzýshylyq bul saılaýda bolǵan joq, AQSh-tan bastap bári muny atap ótti. AQSh alǵash ret saılaý úshin halyqtyń kezekke turǵanyn moıyndaǵan shyǵar», – dedi ol. Buǵan qosa, sońǵy saılaýdyń elimiz úshin mańyzdy bolǵanyna nazar aýdardy. «Osydan keıin saıasattanýshylar túsingen shyǵar, men ózim alǵash ret bizde ulttyń qalyptasqanyn sezdim. Qandaı dinge, etnosqa jatatynyna qaramastan, halyq bir adamǵa daýys berdi. Bári teń boldy. Biz osy saıasatty jalǵastyrýǵa tıispiz. Osyny bári – qazaq ta, ýkraın, orys ta túsinýi shart: biz osyndaı birliktiń arqasynda ǵana birtekti ult bola alamyz. Qazaqsha aıtqanda, biz ult bola bastaǵanymyzdy osy saılaýda kórsettik. Osy baǵytta alǵa jyljysaq, bul – keremet másele», – dep aǵynan aqtaryldy Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy suhbat barysynda ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda Qazaqstanda tilderdiń mártebesin belgileýdiń ótkir másele bolǵanyn da eske alyp ótti. Osy kóp talas-tartystyń túıini qazaq tiline – memlekettik, al orys tiline qarym-qatynas tilderi degen mártebeniń berilýine aparyp jetkizdi.
«Árbir adamda týǵan kezden boıyna beriletin qýaty bolady. Boıynda sol qýaty turǵan kezde ol adam ómir súrip, tirligin jasaıdy. Al qýatyń taýsylǵan shaqta seniń de ómirdegi saparyń aıaqtalady, – dedi Nursultan Nazarbaev sóziniń qorytyndysynda. – Men boıyma berilgen sol qýat ózimdi udaıy alǵa súırep kele jatyr dep oılaımyn. Osy qýat meniń moınyma ýaqyt pen taǵdyr artqan orasan zor júkti kóterip júrýime jol ashty. Men qazir bizdiń jasap jatqan, bizdiń býyn jasaǵan irgeli ister halqymnyń jadynda máńgi qalatyn shyǵar dep oılaımyn. Al sen jumys istep júrgende, saǵan syn aıtylýy – zańdy nárse. Biraq, men shynymdy aıtsam, jurttyń bárin 100 paıyz baqytty etemin dep aıta almaımyn. Muny birde-bir el jasaı almaıdy. Álemdegi eń baı el degen AQSh-tyń ózinde halyqtyń 14 paıyzy kedeıliktiń qamytyn kıip otyr. Al Eýropa elderinde odan da kóp. Biz de olardan bólek emespiz. Álbette, mundaı jaǵdaıda turǵandardyń rıza bolmasy anyq. Demek, narazylar barlyq ýaqytta da tabylady», – dedi Elbasy.
Nursultan Nazarbaev sóziniń túıininde: «Jer júzinde talaı nárseler bolyp jatyr. Maǵan endi tek bizdiń halyqtyń, barsha qazaqstandyqtardyń meniń basshylyǵym arqyly osy kezge deıin jasalǵan isterdiń jemisin tere otyryp, elimizdi budan da kúshti jáne kórkem ete túsý jolynda aldaǵy ýaqytta da aqyldy, jumysqa qabiletti jáne eńbekqor bola berýin tileý ǵana qaldy», – dep atap ótti.
Bul tilekke biz de qosylamyz.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Elbasynyń telesuhbaty týraly tolǵanys
Aldyńǵy kúni, 1 shildede «Habar» jáne KTK telearnalarynda «Nazarbaev eń basty jaılar týraly» atty jańa derekti fılmniń tolyq nusqasy kórsetildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtan belgili jýrnalıst Erlan Bekhojınniń suhbat alýy turǵysynda túsirilgen lentada elimizdiń táýelsizdikke jetip, egemendigin jarııalaǵannan bergi aralyqtaǵy shırek ǵasyrǵa jýyq kezeńin túgel qamtyp ótetin alýan túrli taqyryptar keńinen sóz bolady. Osyǵan oraı atalmysh fılmdi daıyndaýshylar orasan zor arhıvtik materıaldardy óte jaqsy paıdalana bilgenderi anyq baıqalady. Sonyń negizinde kórermen kópshilik Prezıdenttiń belgili bir máseleler men jaılar jóninde budan birneshe jyl buryn, táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań kezderinde, odan bergi ótpeli kezeńderde aıtqan, tolǵaǵan, boljaǵan oı-tolǵamdary men pikir-kózqarastaryn qaıta bir tyńdap, kórý múmkindigine ıe bolady. Bir ǵajaby, Elbasynyń budan 20, 15, 10 jyl aldyn aıtyp ótken tujyrymdary men topshylaýlary sol qalpynda derlik búgingi kúnniń barsha shynaıy shyndyǵymen astasyp jatyr.
«Nazarbaev eń basty jaılar týraly» fılmi – Elbasynyń buǵan deıin eshbir jerde ashyp kórsetilmegen jan syrlaryna quralǵan tolymdy týyndy. Jańa pishimdegi derekti kartınada Nursultan Ábishuly Qazaqstannyń qaz-qaz basyp, tabanynan tik tura bastaǵan shaǵynan Eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qalaı boılap ene túskenine deıingi ótkelekterin qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip óte bir mazmundy da ılanymdy tilmen ádemi baıandap beredi. Sondyǵynan bolar, ashyq sıpatta aqtaryla aıtylǵan árli áńgime sol boıda óziniń tyńdaýshysynyń qulaǵyna quıylyp, júrekteriniń tórinen berik oryn ala bastady. Muny burnaǵy kúngi túnnen beri elimizdiń alýan túrli buqaralyq aqparat quraldarynyń ınternet-nusqalarynda osy suhbat-fılm jóninde jarııalanǵan materıaldar sońdaryna ilesip oryn alyp jatqan óte kóp mólsherdegi kommentter de anyq ańǵartyp otyr.
Damýdyń dańǵyl bir joly
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi joba. Suhbatty bastaǵan jýrnalıst Erlan Bekhojınniń ádepki saýalyna Prezıdent Nursultan Nazarbaev osylaı dep jaýap qaıtardy. Al suraq Elbasynyń ıdeıasy negizinde paıda bolǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń oǵan qatysýshy memleketter arasynda teńgerimsizdik týdyrý yqtımaldylyǵy týrasynan órbigen edi. Onyń túp qazyǵy «О́ıtkeni, olardyń barlyǵynda birdeı ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy joq» degen ýájge tireldi.
«Men búgingilerdiń ne aıtyp júrgenderinen habardarmyn. Rasymen, ártúrlimiz: Reseı – eń úlken memleket, ekonomıkasy da damyǵan. Qazaqstan – bul Reseı emes, árıne, degenmen, biz ındýstrııalandyrýdy júrgizip jatyrmyz, ınnovasııaǵa basymdyq berýdemiz, – dedi Nursultan Nazarbaev taqyrypty tereńirek qaýzaı kelip. – Belarýs ta ózindik orny bar memleket, onda aýyl sharýashylyǵy jaǵy basymyraq damyǵan. Biraq, qarasańdarshy, Eýropalyq odaqtyń ózi de tap osyndaı ártúrli emes pe? Ondaǵy eń qýatty damyǵan el – Germanııa bolsa, odan keıingi orynǵa Fransııa shyǵady, al Shyǵys Eýropanyń qalǵan memleketteri olardyń deńgeılerine jete almaıdy. Osy rette qazirgi tańdaǵy Italııa men Grekııany da bir-birlerimen salystyrý qıyn. Sóıte tura, bular da osy birlestikti qurýǵa qatysty ǵoı. Olaı bolsa, biz de bir jaqty ketpeı, EAEO-nyń túpki mánine úńilýge tıispiz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi joba».
Memleket basshysy osy sózdiń syńaıynda taǵy bir márte birlestiktiń negizinen ekonomıkalyq múddege qurylǵanyna nazar aýdardy. «Bul odaqta Qazaqstandy qyzyqtyratyn ne bar? Biz teńizge shyǵar joly joq elmiz. Degenmen, men árdaıym «bizdiń teńizimiz – Reseı, bizdiń teńizimiz – Qytaı» degendi aıtyp júrmin ǵoı. Munda shyndyq jatyr. Bizdiń osy elder arqyly ashqan «teńizimiz» sol – qazaqstandyq taýarlar úshin úlken naryqqa jol ashyp otyrmyz», – dedi Elbasy.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýroodaqtyń yntymaqtastyǵyn Allanyń ózi qalady. Prezıdent kelesi kezekte odaq aıasyndaǵy Qazaqstannyń basymdyǵyna toqtaldy. «Qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda bári jaqsy deýge bolmaıdy, jalpy saýda túsip ketti. Alaıda, bulaı bolýy da zańdylyq. Soǵan qarap, báleniń bárin odaqtyń basynan izdeýdiń reti joq. О́ıtkeni, búgingi jaǵdaıdyń ózi osyndaı. Biz mundaı qaterler bolatynyn aıtpap pa edik? Buǵan sebep: baǵa quldyrady», – dedi Nazarbaev.
«Meniń sáýegeılik jasaǵym kelmeıdi, biraq bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýropalyq odaq mindetti túrde yntymaqtasatynyna bek senimdimin. Bul – Allanyń qalaýymen bolatyn is. Búgingi kedergilerdiń, sanksııalardyń bári artta qalady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ózi Eýropa úshin qajettilikke aınalady. Reseıdiń ekonomıkasy da Eýropa úshin mańyzdy bola túspek. Sonyń nátıjesinde eki aralyqta mindetti túrde úlken yntymaqtastyq qaıta ornyǵady. Qazirdiń ózinde Eýropada EAEO-men erkin saýda týraly nıet bildirýshiler barshylyq», – dedi Prezıdent.
Odaqtyń Qazaqstanǵa bereri mol
Nursultan Nazarbaev osy áńgimeni jalǵaı otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy Qazaqstannyń basymdyǵyna da arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, atalmysh birlestiktiń keleshegi kemel, baǵyty aıqyn. Sondyqtan Elbasy ekonomıkalyq odaqtyń negizgi baǵyttaryna toqtala kelip, onyń qurylar bastaýynda básekelestiktiń joǵary bolatyny týraly eskertkenin oıǵa saldy. «Eger biz básekelestikti úsh memleket arasynda kótere almasaq, onda endi kirgeli otyrǵan Dúnıejúzilik saýda uıymyndaǵy qarym-qatynas qarqynyna qalaı shydamaqpyz? Basqasyn aıtpaı-aq, tek osyǵan bir sát úńileıikshi. Qarańyz, budan sál buryn Reseıde rýbl sál shaıqalyp ketip edi, bári sol jaqqa qaraı aǵyldy. Bir jaǵynan munyń oryn alǵany da jaqsy boldy, jurtty bir serpiltip tastady. Árıne, bul bizdiń azamattarymyz úshin jaqsy, oǵan nege qarsy bolmaqpyz? Taýarlar táýir bolsa, sapasy sáıkes, baǵasy tómen bolsa, budan artyq ne kerek? Negizi, biz osyǵan umtylyp otyrmyz», – dedi N.Á.Nazarbaev.
Memleket basshysy básekelestiktiń ne ekenine nazar aýdara kele, buǵan eń aldymen ınnovasııa men ǵylym kerek ekenin aıtty. «Bizge buny ómirdiń ózi alǵa tartyp otyrǵan qajettilik ekenin túsiný kerek, basqa jolymyz da joq. Árıne, endi ońtústiktegi kórshilerimizben de osyndaı birlestigimiz bolsa, tipti, jaqsy bolar edi, alaıda, Qyrǵyzstannyń naryǵy biz úshin azdyq etedi», – dedi Elbasy.
Budan ári ol EAEO aıasynda qazaqstandyq basymdyqtyń aýyl sharýashylyǵy salasynda da bolýy tıistigine oı toqtatty. «Bizdiń jerimiz bizge bárin taýyp bere alady. Bizde bári de bar. Endeshe, aldaǵy ýaqytta sharýalarymyz búkil Qazaqstandy asyraı alatyndaı deńgeıge jetip, ózderi de jaqsy ómir súrýleri kerek. Al bul tarapta olardy kim qarjylandyryp jatyr, menedjment qalaı qamtyldy, treıdıngterin kim qamtyp jatyr? Shyny kerek, qarapaıym adamǵa munyń qajeti shamaly. Olar qarjyny qaıdan jáne kimnen alamyn dep alańdamaýy kerek. Bul rette memleket óziniń zańdary negizinde sharýa adamdarynyń muqtajdyqtaryn sheshetin naýqandarǵa aralasyp, máselelerdi ońymen sheship otyrýy tıis. Osy arqyly ol bárin óz ýysynda ustaıdy. Sondyqtan da, eshkimge alańdaýǵa negiz joq. Qazaqstanda sheteldikter bolsyn, basqa bolsyn, – olardyń barlyǵy da udaıy memlekettiń baqylaýynda tur. Mundaı kompanııalar eshqashan ózderiniń aksııalaryn memleketsiz sata almaıdy, sol sebepti eń birinshi usynys ta memleketke jasalýy tıis. Qurylymdy da aýystyra almaıdy. Sebebi, biz olardy baqylaı otyryp, ózderiniń jumys isteýine de jaǵdaı jasap jatyrmyz», – dedi N.Nazarbaev.
Burqyraǵan jol, burylysty kezeń
Memleket basshysy budan ary áńgime barysynda Qazaqstan ekonomıkasynyń 1996 jyly ǵana tyǵyryqtan shyǵa bastaǵanyn eske túsirdi.
«Ekonomıka tek 1996 jyly «oıana» bastady, adamdar da birtindep eńbek etip, óz-ózderine sene bastady, al sol ýaqyttarda jurttyń barlyǵyna bizdi keleshekte jarqyn bolashaq kútip turǵanyn, tek sál shydamdylyq tanytý qajettigin túsindirýge májbúr boldyq. Mine, osylaısha ınvestısııa tartý arqyly, iri ınvestorlardy tartý arqyly, eń aldymen biz aýyr ónerkásipti aıaqqa turǵyzdyq, aqsha taba otyryp, ekonomıkany órlete bastadyq. Mine, osylaı kóterildik jáne men osynyń durys jol ekenine sendim. Tartylǵan ınvestsııanyń arqasynda, eldegi turaqtylyqtyń arqasynda, halyqtyń senimi arqasynda álem elderimen terezesi teń memleketke aınaldyq», – dedi Memleket basshysy.
«Qıyn kezeńde shetel ınvestorlaryn tartý úshin jaǵdaıymyzdy ásirelep aıtýǵa májbúr boldym», – dep taǵy bir syryn ashty Elbasy. Bul elimizdiń egemendikke endi qol jetkizgen balań shaǵynda bolyp edi. Sol 90-jyldardyń basynda naǵyz apatty jaǵdaılardy bastan keshýge týra keldi. «Keńes Odaǵy qulady, bar ekonomıka memlekettik sosıalıstik menshikte turdy, barlyq zaýyttar, fabrıkalar, balabaqshalar, dúkender, barlyǵy – memleketke tıesili boldy. Olar tıimsiz jumys istedi, memleket tómende turǵan qurylymdarǵa naqty maqsattar úshin qaıtarymsyz qarajat berdi, – dep sol kúnderden syr shertti Nursultan Nazarbaev. – Tipti, páterlerge elektr togy da jetpeıtin edi, jylý-elektr stansalary jaryq bere almady, shaı mahallalarda, kóshelerde qaınatyldy. Mine, osyndaı aıanyshty jaǵdaıdy bastan ótkerdik».
Memleket basshysy osy kúnderde ınvestorlardy tartý úshin ártúrli aıla-amalǵa barýǵa májbúr bolǵanyn moıyndady. «О́tirik sóılemeıin, sol kezderde maǵan degen senim boldy. Árıne, ósirip aıttyq. Qazaqstan úlken, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııa, bizde baılyq bar. Men Amerıkaǵa ushaqty toltyryp alyp bardym. Úlken bıznes-kezdesý ótti. Sol ýaqytta Nurlan Smaǵulov mashınalar satyp júrgen, men ony: «Mine, bizdiń mashına qurylysy magnatymyz» dep tanystyrdym. Al Bolat Ábilov sport kıimderin satyp júretin, ony «saýda alyby» retinde kórsettim. Bulardyń arasynda Nurjan Sýbhanberdın de boldy, taǵy da kóp adam bar-tyn. Keıin «Bul bolsa, úlken qarjyger» deımin. Amerıkalyqtar meniń sózimdi shyn qabyldap, bizde sondaı adamdardyń baryna sendi. Ras, ol kezde eshteńe de joq edi, biraq qazir sonyń bári oryndaldy ǵoı», – dedi Nazarbaev.
Kelesi sózdiń syńaıynda jýrnalıst Erlan Bekhojın Elbasynyń sol kezderi Reseı men Ýkraına arasynda keıin qalyptasatyn jaǵdaıdy kóregendikpen aıtqanyn alǵa tarta otyryp, Nursultan Ábishulynyń osy týrasynda 90-jyldardyń basynda sóılegen sóziniń sıýjetin usyndy.
Atalmysh áńgime 1991 jyly jazylyp alynǵan. Onda Nursultan Nazarbaev Reseı men Ýkraınany eki el arasynda týyndaýy múmkin janjaldan saqtanýǵa shaqyrǵan. Suhbat barysynda ol baýyrlas halyqtardyń barynsha abaı bolýy qajettigin alǵa tartady. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti atalǵan eki eldiń halqy arasynda eshqandaı kózqaras qarama-qaıshylyǵy joq ekendigin basa aıtyp, tek jaýapsyz saıasatkerler ǵana janjal otyn tutandyrýy múmkin ekendigin eskertedi.
«1991 jyl óte qıyn kezeń edi. Odaqtan bólingen elder qaıda bet alaryn bilmeıtin, al respýblıkalar arasynda teketires bar-tyn. Ýkraına birinshi kezekte tipti, basqalaı odaq emes, konfederasııa ıdeıasyn da qoldamady. Biz Novo-Ogarevoda bas qosyp, máselelerdi talqylaǵan kezimizde Ýkraına prezıdenti árdaıym: «Meniń ketýim kerek, aqyldasýym kerek», deı beretin. Sondyqtan, eshqandaı túpkilikti sheshimge kele almadyq. Reseı prezıdenti Elsın: «Eger Ýkraına bolmasa, onda biz ne jaıynda sóz qozǵaımyz», degendi aıtatyn. Mine, osymen bári de aıaqtalyp jatatyn. Sondyqtan, men munyń sońy janjalǵa aparyp soqpaýy úshin aıtqan edim. О́kinishke qaraı, sońynda solaı boldy da», – dedi N.Nazarbaev.
Jemqorlyqtyń jazasy – eshkimge de aıaýshylyq bolmaıdy
Prezıdent áńgime aýany jemqorlyq jaıyna qaraı oıysqanda, Talǵat Ermegııaevtyń ustalýy ózi úshin aýyr jaǵdaı bolǵanyn ashyp aıtty. Ol «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń osyndaı sebeppen qamaýǵa alynǵany jaıynda bylaı dedi: «Mine, EKSPO-2017 kompanııasynyń prezıdenti quryqqa tústi. Men úshin bul óte aýyr jaǵdaı. Biz úshin EKSPO-ny ótkizý maqtanysh edi. Men sondyqtan ony ózime shaqyrǵanda: «Men saǵan osy jumysty tapsyramyn, ony ózim udaıy baqylaýda ustap otyramyn. Baıqa, Ulttyq qordyń memlekettik qarajatyn biz sonda jumsaımyz. Muny barlyǵy – esep komıteti, qarjy polısııasy, árbir tıyn úshin arnaıy qurylǵan komıssııa baqylaıdy», degen edim. Biraq, ol budan qorytyndy shyǵarmapty».
Memleket basshysy osy jerde Qytaıda Sı Szınpınniń bılik basyna kelgeninen keıin bul elde jemqorlyqpen kúrestiń qatty kúsheıtilgenin tilge tıek etti. Bizdiń elimizde de solaı bolady. Jemqorlyqtyń bar jazasy – ony istegen adamǵa eshqandaı aıaýshylyq bolmaıdy. Muny bizdiń qyzmetkerlerimiz túsinýleri kerek. «Túsinedi, túsinbese bárine mindetteıtin bolamyz, – dedi osyǵan oraı Nursultan Nazarbaev. – О́kinishtisi, ózderiniń ósýlerine berilgen múmkindikti jigitter osylaı paıdalanyp ketip jatady. Olardy sonsha jyl daıyndaısyń, kúsh jumsaısyń. Memlekettiń qarjysyn olarǵa senip beresiń. Al olar ózderi otyrǵan butaqty kesip, ómirlerin qıyndatyp alady».
Memleket basshysy budan keıin óziniń úsh nemeresiniń jemqorlyqqa boı aldyrǵan ákelerin qatań jazaǵa tartqanyn jurtshylyqtyń esten shyǵarmaýy qajettigin atap ótti. «Lı Kýan Iý óziniń dosyn túrmege otyrǵyzǵanyn aıtqan edi. Al jurt meniń munda úsh nemeremniń ákesin túrmege otyrǵyzǵanymdy nege esten shyǵarady? Olar analarymen birge maǵan kóz jastaryn tógip kelmedi dep oılaı ma eken? Keldi. Meni qaıǵyrmady dep oılaısyzdar ma? Árıne, qaıǵyrdym. Biraq, onyń qylmysy anyq ekendigine kóz jetkizgennen keıin men de toqtaı almadym. Týǵan-týys ta jınaldy. Olardyń barlyǵy da: «Munyń bári ózińniń qolyńda tur ǵoı, sen úshin ne turady, jaba salsaıshy», – degendi aıtty. Eger esterińizde bolsa, eki jap-jas jigit, bank basshysynyń orynbasarlary óltirildi. Muny qalaı keshirýge bolady? Odan qanshama kásipkerler zardap shekti», – dedi N.Nazarbaev.
«Nelikten sońǵy jyldary qylmystyq jaýapqa tartylǵan Pavlodar oblysynyń ákimin, Atyraý oblysynyń ákimin, Qaraǵandy oblysynyń ákimin esten shyǵaramyz? Al olardyń barlyǵy da meniń tanysym boldy. Men olardy uzaq ýaqyttan beri biletinmin. Sonyń ishinde ózim burynnan jaqsy tanıtyn Qaraǵandy oblysynyń ákimi Premer-Mınıstr laýazymyna deıin kóterildi. Qazirgi tańda ol tergeýde júr. О́ıtkeni, buǵan faktiler bar. Sondyqtan, bul iske aralasýǵa bolmaıdy», – dedi Elbasy.
Memleket basshysy osy oraıda jemqorlyqpen kúres jónindegi alǵashqy zańnyń qalaı qabyldanǵanyn, sol kezde halyqqa arnaıy úndeý jarııalaǵanyn eske salyp ótti.
«Men óz týǵan-týystaryma, dostaryma, balalaryma bul rette aıaýshylyq bolmaıtyndyǵyn eskerttim. Muny telearna arqyly búkil elge aıttym. Qazir de taǵy qaıtalap aıtamyn. Mınıstrlerdi, mınıstrlerdiń orynbasarlaryn túrmege otyrǵyzdyq. Men basqalar jaıynda aıtyp otyrǵan joqpyn. Iаǵnı, qazirgi ýaqytta ymyrasyz kúres júrgizilýde jáne munyń barlyǵy beker dep oılamańyzdar. Adam ár ýaqytta óz qatelikterin moıyndamaıdy. Sondyqtan, bul bizdiń barlyq sheneýnikterdi aıyqtyrýy tıis jáne olar bul rette eshqandaı qamqorshynyń bolmaıtyndyǵyn túsinýi qajet. Memleket qarjysyna qol suǵýǵa bolmaıdy», – dedi Prezıdent.
Bılik bıshiginiń bıik belesteri
Qazaqstan óziniń damýynda áli bıliktiń bıik belesterine jetetin bolady. Muny Nursultan Nazarbaev áńgime barysynda Erlan Bekhojınniń eldegi reformalar aıasynda Prezıdenttiń belgili bir ókilettikterin Úkimet pen Parlamentke berý máselesiniń keńinen talqylanyp jatqanyna nazar aýdarýynan shyǵaryp sóz etti. «Munda qandaı naqty sharalar qamtylmaq?» dep surady jýrnalıst. Memleket basshysy osy oıdyń sorabynda bul reformalardyń bir sáttik qana másele emes ekenin de atap ótti. «Men qazir ne aıtylyp jatqanyn da bilemin. Bizde kúshti prezıdenttik bılik ústem degen oıdy ustanýshylar kóp. Alaıda, bizdiń osyndaı kúshti prezıdenttik kólbeý bıligimiz bireýdi qysymǵa ushyratyp, halyqty basyp jatqan joq qoı. Kerisinshe, bizdiń baǵdarlamalar jyljýy úshin, reformalardy ilgeriletý úshin memlekettik apparattyń halyqqa qyzmet etýine jumys istep jatyr. Bul úshin de joǵarydan tómen, tómennen joǵary qatty tártip qajet», – dep bul oıdy odan ári tarqatyp ótti Elbasy.
Kelesi kezekte Nursultan Ábishuly osy jyldar ishinde mundaı kúshti bıliktiń qajet bolǵanyna aıryqsha nazar aýdardy. «Qazaqstanda jaǵdaıdyń Ýkraınadaǵy sekildi bolǵanyn qalaıtyn bireý bar ma eken?
Áıtpese, Grýzııadaǵydaı, Moldovadaǵydaı bolǵanyn qalaıtyndar bar ma? Aıtyńyzshy! Mine, máseleniń ózi osynda, al ol elderdiń bárinde parlamenttik bılik ústemdik etip otyr. Men buǵan deıin de udaıy aıtyp kelgenmin, bizdiń áli amerıkalyq tásilge kóshetin kezimiz keledi, tek onyń óz ýaqyty jetýi kerek. Bylaısha aıtqanda, bul úshin birshama ýaqyt kerek. Osyny tyńdaǵysy kelmeıtinder qazir de tyńdamaıdy. Al bizge kerek bolyp otyrǵan ýaqyt qandaı? Bul úshin orta býyndaǵylar shyǵaratyn ónim Qazaqstannyń óniminiń jartysynan joǵary bolýy qajet. Orta býyn memlekettegi turaqtylyqty eń myqty qoldaıtyn top. Ázirge bul bizde joq. Qazir erkine jiberip kóreıikshi, ne bolar eken?! Biz bunyń jaıyn burnaǵy jyldary da kórgenbiz, árkim ózine qaraı tartady, aqyr aıaǵynda eshteńe sheshilmeıdi», – dep túıindedi bul oıdy Elbasy.
Bizdiń tamyrymyz – tereńde
Budan ári Nursultan Nazarbaev bizdiń tarıhı tamyrymyzdyń tereńde ekenin bilýimiz kerektigin aıtty. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan halqy tamyrynyń tereńde ekenin bilip, tarıhty túgeldeı tolyq jınaqtaý kerek. «Biz sondaımyz, biz mundaımyz dep kórsetý úshin emes. Joq, jaı ǵana bilý úshin, óz tarıhymyzdy bilý úshin, tamyrymyzdyń tereńde ekenin balalarymyz bilýi úshin. Barlyq halyqtar sekildi», – dedi ol.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleý týraly eskertken Prezıdent bul oqıǵany «jaqsylap toılaýǵa» shaqyrdy. «Biz muny jaqsylap toılaýymyz kerek jáne bizdiń halqymyzdyń bir sátte aıaǵy aspannan salbyrap túse salmaǵanyn, damyǵanyn, bul jerde bizdiń babalarymyzdyń bolǵanyn, olardyń bul jerdi qorǵaǵanyn, qan tógip, qazir biz jasaǵandy armandaǵanyn kórsetýimiz kerek», – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar, Elbasy qazaq halqy tarıhynyń túgeldeı máni jaýlap alý emes, eldi qorǵaý ekenin atap ótti. Bul qazaq halqynyń ózi úshin, jeriniń tutastyǵy úshin, halyqtyń saqtalýy úshin bolǵan kúres. «Qazaqtar únemi qorǵanǵan. Eshqashan eshkimge ózderi shabýyl jasamaǵan. Sondyqtan, osy tarıhty qaıta qalpyna keltirý kerek jáne balalarymyzǵa da tamyrymyzdyń tereńde ekenin aıtýymyz kerek», – dep taǵy bir atap ótti Prezıdent.
Memleket basshysy sońǵy saılaýda óziniń tuńǵysh ret bizde ulttyń qalyptasqanyn sezgenin atap ótti. Sońǵy saılaý bizdiń tutas ult bolyp qalyptasqanymyzdy kórsetti. Muny Elbasy: «Halyq ózine ne usynylyp otyrǵanyn jaqsy túsinedi, sondyqtan da men jarııalaǵan baǵdarlamany qoldap otyr. Sońǵy saılaýǵa biraýyzdan qatysýy da sonyń aıǵaǵy», – dep jetkizdi.
«Eshqandaı zań buzýshylyq bul saılaýda bolǵan joq, AQSh-tan bastap bári muny atap ótti. AQSh alǵash ret saılaý úshin halyqtyń kezekke turǵanyn moıyndaǵan shyǵar», – dedi ol. Buǵan qosa, sońǵy saılaýdyń elimiz úshin mańyzdy bolǵanyna nazar aýdardy. «Osydan keıin saıasattanýshylar túsingen shyǵar, men ózim alǵash ret bizde ulttyń qalyptasqanyn sezdim. Qandaı dinge, etnosqa jatatynyna qaramastan, halyq bir adamǵa daýys berdi. Bári teń boldy. Biz osy saıasatty jalǵastyrýǵa tıispiz. Osyny bári – qazaq ta, ýkraın, orys ta túsinýi shart: biz osyndaı birliktiń arqasynda ǵana birtekti ult bola alamyz. Qazaqsha aıtqanda, biz ult bola bastaǵanymyzdy osy saılaýda kórsettik. Osy baǵytta alǵa jyljysaq, bul – keremet másele», – dep aǵynan aqtaryldy Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy suhbat barysynda ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda Qazaqstanda tilderdiń mártebesin belgileýdiń ótkir másele bolǵanyn da eske alyp ótti. Osy kóp talas-tartystyń túıini qazaq tiline – memlekettik, al orys tiline qarym-qatynas tilderi degen mártebeniń berilýine aparyp jetkizdi.
«Árbir adamda týǵan kezden boıyna beriletin qýaty bolady. Boıynda sol qýaty turǵan kezde ol adam ómir súrip, tirligin jasaıdy. Al qýatyń taýsylǵan shaqta seniń de ómirdegi saparyń aıaqtalady, – dedi Nursultan Nazarbaev sóziniń qorytyndysynda. – Men boıyma berilgen sol qýat ózimdi udaıy alǵa súırep kele jatyr dep oılaımyn. Osy qýat meniń moınyma ýaqyt pen taǵdyr artqan orasan zor júkti kóterip júrýime jol ashty. Men qazir bizdiń jasap jatqan, bizdiń býyn jasaǵan irgeli ister halqymnyń jadynda máńgi qalatyn shyǵar dep oılaımyn. Al sen jumys istep júrgende, saǵan syn aıtylýy – zańdy nárse. Biraq, men shynymdy aıtsam, jurttyń bárin 100 paıyz baqytty etemin dep aıta almaımyn. Muny birde-bir el jasaı almaıdy. Álemdegi eń baı el degen AQSh-tyń ózinde halyqtyń 14 paıyzy kedeıliktiń qamytyn kıip otyr. Al Eýropa elderinde odan da kóp. Biz de olardan bólek emespiz. Álbette, mundaı jaǵdaıda turǵandardyń rıza bolmasy anyq. Demek, narazylar barlyq ýaqytta da tabylady», – dedi Elbasy.
Nursultan Nazarbaev sóziniń túıininde: «Jer júzinde talaı nárseler bolyp jatyr. Maǵan endi tek bizdiń halyqtyń, barsha qazaqstandyqtardyń meniń basshylyǵym arqyly osy kezge deıin jasalǵan isterdiń jemisin tere otyryp, elimizdi budan da kúshti jáne kórkem ete túsý jolynda aldaǵy ýaqytta da aqyldy, jumysqa qabiletti jáne eńbekqor bola berýin tileý ǵana qaldy», – dep atap ótti.
Bul tilekke biz de qosylamyz.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Sońǵy jańalyqtar
Astanada Olımpıada chempıony Mıhaıl Shaıdorovty saltanatty túrde qarsy aldy
Elorda • Búgin, 02:45
Qoǵam • Keshe
2025 jyly 83 aýyl joıyldy: Eldimekenderdiń erteńgi taǵdyry qandaı?
Aımaqtar • Keshe
«Atyraý» fýtbol klýby satylymǵa shyǵaryldy
Fýtbol • Keshe
Moıynqum aýdanynda órt sóndirý bólimi ashyldy
Aımaqtar • Keshe
Mobıldi operatordy aýystyrý tártibi ózgeretin boldy
Qoǵam • Keshe
25 aqpanǵa deıin salyqtardy tólep úlgerińiz
Salyq • Keshe
«Real» bas bapkerge baılanysty sheshim qabyldady
Fýtbol • Keshe
Bıyl elimizde jarty mıllıonnan astam adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan
Qazaqstan • Keshe
