KEDEN BEKETINDEGI BIR KÚN: artyqshyldyqtar men kemshilikter

Shekaradaǵy júk kólikteri júrgizý­shi­leriniń sózderine qulaq túreıik: “Meniń betke alǵan elim – О́zbekstan. Reseıdiń Qaraózektegi kedeninen 2-3 saǵatta op-ońaı esh qınalmastan ót­kenbiz, al Qazaqstan kedeninen óte almaı turǵanymyzǵa búgin tórtinshi kún”, – dedi bireýi daýys kótere sóılep Ústimizdegi jylǵy maýsym aıynyń 1-inen bastap Eýrazııa keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterdiń qozǵaýshysy N.Á.Nazarbaev usynǵan kórshiles jatqan Reseı memleketimen Keden odaǵy ashylyp, jumys óz qarqynynda júrip ketti. Sondaı-aq Belorýssııamen de Keden odaǵy óz jumysyn bastaǵany belgili. Aǵymdaǵy jyldyń 30 maýsymynda tórtinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń úshinshi sessııasynyń jabylýynda da bul másele sóz bolǵany málim. Sessııa jumysynyń qorytyndysy men aldaǵy mindetter týraly baıandamasynda Májilis Tóraǵasy, “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy fraksııasynyń jetekshisi Oral Muhamedjanov: “Osy memleketaralyq Keden odaǵy birlestiginiń tıimdi jumys isteýi úshin Parlament shamamen 40 zańnamalyq akt qabyldady”, – dedi. Iаǵnı, bul másele memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý tapty. Keden odaǵy iske qosylǵannan keıingi barlyq jaǵdaıdy óz kózimen kórip-bilý úshin jýyrda aýdanymyzǵa Parlament Májilisiniń depýtaty Irak Elekeev saparmen atbasyn tiregen bolatyn. Májilis depýtatynyń aýdanǵa arnaıy kelýiniń naq bir sebebi osy shekara máselesi edi. Sonymen, Keden odaǵyna baılanysty keden beketteriniń jumysy neshik, qandaı problemalary bar? Qabyldanǵan zańdarymyzdyń oryndalý sapasy qalaı? Keden qyzmetkerleriniń, qarapaıym halyqtyń kózqarasy qandaı jáne olardyń kóńilinen shyǵyp otyr ma? Irak Elekeev bastaǵan delegasııa quramynda “Nur Otan” HDP Qurmanǵazy aýdandyq fı­lıa­lynyń tóraǵasy Tóremis Sháripov jáne aýdan­dyq máslıhat hatshysy Rıfhat Sul­ta­nııaev boldy. Turmys-tirshiligi Reseı memleketimen birge astasyp, bite qaınasyp jatqan Baıda aýyldyq okrýginde ornalasqan Keden beketinde qarqyndy jumys júrip jatqandyǵy baıqaldy. Shekaradan ótý maqsatynda avtokólikter keden beketiniń eki tusynda tizilip tur. Avtokó­likterdiń kóbin úlken júk kólikteri quraıdy. Kelgen delegasııany keden beketi bas­ty­ǵynyń orynbasary Oleg Makpýzov shekara qyzmetshileriniń atqaryp jatqan qyzmetimen tolyqtaı tanystyrdy. Keden beketi bastyǵy orynbasarynyń aıtýynsha, shekaradan ótý júıesine Keden odaǵy zańnamalary qabyl­dan­ǵanymen, kóp ózgerister joq. Iаǵnı, tek taýar­men kelgen kólikke qujat toltyrylmaıdy, al qalǵan qyzmetterdiń barlyǵy da sol qalpynda. Jo­laýshylar termınal qyzmetinen jáne ózde­ri­men birge qosa ákele jatqan júkteri rentgen ap­p­aratynan ótýge tıisti. Al kólik júr­gizýshileri temir tulparlarymen qosa, tirkelý qyzmetinen ótýge mindetti. Iаǵnı, kólik júr­gi­zý­shiniń qujattary tıisinshe bolyp, kólik ishine tekserý júrgizgende barlyǵy óz sapasynda bolsa ǵana, esh problema týyndamaıdy. Reseı memleketi terrıtorııasyndaǵy Qaraózek keden beketinde de naq osy qyzmet jumys jasap keledi. Kedenshiler “Rapıskan” atty rentgen ap­paraty únemi baqylaýda bolatynyn aıtty. “Jolaýshylardyń sómkesin tekseretin bul ap­parat kóptegen qyzmetterdi ózdiginen atqaryp, bizdiń jumysymyzdy edáýir jeńildetedi. Onyń jolaýshy sómkesindegi zattardyń barlyǵyn da kompıýter monıtorynda kózge aınadaı kór­setetin tamasha qasıeti bar. Osy qural arqyly ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Reseıden kele jatqan jolaýshy sómkesinen 3 tapansha tabyldy. Al esirtki zattaryn tasymaldaý áli kúnge deıin oryn alyp kórgen joq. Tek Aqkól keden beketinde esirtki tasymaldaýshy adamdar ustalǵan jáıtter kezdesti”, dedi Oleg Makpýzov. Sonymen qatar, kórshi elden kele jatqan ónimderdi, máselen, et ónimderin, paıdalaný merzimi ótip ketken azyq-túlikterdi tekserý maqsatynda aýrýǵa qarsy fıtokarantın qyzmeti de jumys júrgizedi eken. Osy kúnge deıin elimizge kelgen ónim aýrý týǵyzatyndyǵyn baıqatpaǵan. Keden beketinde 2 kınolog úıretilgen ıtter- men kólikterde tekserý jumysyn júrgizedi. Ittiń bireýi belgııalyq “ovcharka”, ol esirtki zattaryn tekseretin bolsa, ekinshisi orys “spa­nıeli” – jarylǵysh zattardy tekseredi. Oleg Makpýzovtyń sózine qaraǵanda, bul ıtter Aqkól be­ketinde de suranys boıynsha tekserý ju­mystaryn júrgizýge járdemdesedi. “Al Qur­manǵazy shekara baqylaý bólimshesinde budan bólek tórt kınolog maman úıretilgen ıtterimen tekserý jumystaryn atqarady. Buǵan qosa, shekarany qıyp ótetin kólik jýrgizýshileri úshin edáýir qıyndyq týǵyzatyn bir másele bar. Ol – avtokólikti saqtandyrý má­selesi. Oleg Makpýzovtyń aıtýyna qaraǵanda, eki eldiń de birde-bir kólik saqtandyrý kompanııasynyń móri basylǵan qujaty shekaradan ótkende eki tusta da jaramsyz bolyp tabylady. Sondyqtan ár júrgizýshi sol eldiń terrıtorııasynda ornalasqan saqtandyrý kompanııasynyń bólimshelerinen ýaqytsha ótýge mindetti. Al eger júrgizýshiler kólikterin saqtandyrmasa, onda olarmen jolshybaı jol polısııasy qyzmetkerleri aınalysatyn bolady. Jalpy, bir kólikti ıesimen jáne jolaý­shy­larymen qosa tolyq tekseris júrgizip, she­ka­radan ótkizip jiberý úshin 1,5-2 saǵat sha­ma­syndaı ýaqyt qajet. Al Keden odaǵy ashyl­mas­tan buryn ár kólik shekara beketinde eń kem degende 3 saǵat kólemindeı turatyn edi. Mine, kólikke qujat toltyrmaýdyń paıdasy osynda jatyr. Endi shekaradaǵy júk kólikteri júrgizý­shi­leriniń sózderine qulaq túreıik: “Meniń betke alǵan elim – О́zbekstan. Reseıdiń Qaraózektegi kedeninen 2-3 saǵatta op-ońaı esh qınalmastan ót­kenbiz, al Qazaqstan kedeninen óte almaı turǵanymyzǵa búgin tórtinshi kún”, – dedi bireýi daýys kótere sóılep. “Shynymdy aıtsam, bul shúkirshilik qoı, qasymdaǵy keıbir júrgizýshiler bir aptadan beri tur. Mamandar jumys jasamaı otyr dep aıta almaımyz. О́ıtkeni, qyzmetker ornynan turmastan qyzmetin tıisinshe atqarýda. Degenmen, dál osyndaı kedennen 2-3 saǵatta ótkende, naq osy qyzmetti atqaratyn ekinshi kedende jeti kún boıy shekaradan óte almaý sumdyq qoı”, – dedi ekinshisi renishti únmen. Iá, qarap otyrsaq, “aspan jerge túsken” jaz­dyń yssy kúnderi jeti kún boıy shekara boıynda tapjylmaı turý kim-kim úshin de ońaı nár­se emes ekeni anyq. Júk kólikteri Reseımen jal­ǵaıtyn kórpirdiń ústinde tizilip turǵanda, jeńil kólikter ózderiniń kezekterimen ótip jat­qanyn baıqadyq. Sondyqtan bul jaǵdaıdyń mánin túsinýge tyrystyq. Keden beketi bastyǵy orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda bul máselede olardyń eshqandaı kinálary joq. “Bizder osy jyldyń qańtarynan bastap kelgen ár júk máshınesine “Jol júrýge ruqsat” qaǵazyn toltyramyz. Bul qaǵaz eki jyl boıyna óz kúshinde bolady. Al bizde bul qaǵaz qazirgi tańda taýsylyp qaldy. Qyzmetkerlerimiz kezekte turǵan osy júrgizý­shi­lerge kelgen boıda osy jaǵdaı týrasynda habarlaǵan edi. Bul qaǵaz QR Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi tarapynan jiberilip otyrýy tıis. Biz blanki taýsylar boıda dereý oblystaǵy Keden basqarmasyna osy ruqsat qaǵazyna suranys jasaý kerek ekeni jóninde de habarladyq. Al olar óz kezekterinde mı­nıs­trlikke shyqqan-tyn. Nelikten ekenin bil­meımiz, jol júrýge ruqsat qaǵazy áli kúnge deıin kelmeı jatyr. Oblystaǵy qyz­metk­er­lerge de kún saıyn telefon shalyp otyrmyz, alaıda bári nátıjesiz. Sondyqtan, kezekte turǵan júrgizýshilerdiń narazylyq bildirýleri, árıne, oryndy. О́ıtkeni, bir paraq qaǵaz úshin jeti kún boıy dalada turý, árıne, ár adamnyń júıkesin juqartady”, – dedi Oleg Makpýzov. Bireýdiń joǵyn bireý ysqyryp júrip izdeıdi degen osyndaı-aq bolar. Sondaı-aq kólik jolaýshylarymen pikir­les­kenbiz. Reseıden Aqtaýǵa bara jatqan jolaýshy áıel bylaı dedi: “Menińshe, Keden odaǵy durys sheshim sııaqty. О́ıtkeni, arǵy tustaǵy Qaraózek kedeninen beri ótý tez iske asqan bolatyn. Aqtaýdyń teńizin janyma jaqyn tutyp, osymen ekinshi ret sapar shegýdemin. Aldyńǵy rette kezek kútip qalǵan edim, al qazir ózińiz kórip turǵandaı, jolaýshylar tez-tez ótip jatyr. Tek kólik júrgizýshisin kishkene kúte turýǵa týra keledi. Al jalpy jumys alǵa basqan sekildi”. Qurmanǵazy aýdanynda jeke kásipkerler sany jeterlik. Olardyń kóbi Astrahan qalasynan taýar tasyp, turǵyndarǵa reseılik ónimderdi usynyp keledi. Aýdan ortalyǵyndaǵy “Adaı” dúkeniniń ıesi Erbol Kárimovten taýarmen shekaradan ótý máselesi jaıly suraǵanymyzda, ol: “Jolaýshylarǵa úlken yqpaly tıip jatqan shyǵar, al taýarmen ótýdi qadaǵalaý qyzmeti kúsheıe túsken. Sonymen qatar, eki kedennen ótýge birshama ýaqyt ketedi”, – dedi. Osy saparda baıqaǵanymyz, keden boıyn jaǵalap aqsha aıyrbastaý maqsatynda júrgen áıelderdiń qylyǵy kórgen adamdy qyn­jyl­tady. Tirshilik qamy dese de, kólikterdiń jú­rýine múmkindik bermeı, betterin oramalmen jaý­yp jol boıyna turyp alǵan ondaı jandar ózge elden kelgenderge jaǵymsyz áser qal­dy­ra­tyny anyq. Máselen, basqa elderde keden ter­rıtorııasynda osyndaı jumyspen aı­na­lysyp júrgen birde-bir adamdy kezdestirmeıdi ekensiz. Kezdesse, dál sol boıda-aq ustalyp, sottalady eken. О́ıtkeni, ol jaqta zań sondaı. Bizdińshe, memleketaralyq mekeme alańynda mundaı kórinister oryn almaýy tıis. О́ıtkeni, jolaýshylar úshin arnaıy aqsha aıyrbastaıtyn bólimsheler bar. Sondyqtan júrginshilerge aqshalaryn aýystyrý eshqandaı qıyndyq týǵyzbaıdy. Bul máseleni retteý jóninde kapıtan Jaıyq Júsipovke usynys jasaldy. Ol jónge keltirý sharalaryn qarastyratynyn aıtyp, ýádesin berdi. Sý máselesi de nazar aýdararlyq. Ol keden qyzmetkerlerine edáýir qıyndyq tıgizip tur. 500 sharshy metr jer kólemin alyp jatqan keden beketiniń terrıtorııasyna tipti birer tal egýge múmkindik joq. Shetten kelgen jolaý­shylardyń Qazaqstan týraly alatyn alǵashqy áseri, mine, osyndaı. “Kórshi Kýdrıa­shov aýylynda jumys jasaıtyn sý aıdaǵysh qural arqyly jiberiletin sý da bul jerge jet­peıdi”, dep Oleg Makpýzov mán-jaıdy túsindirdi. Osy jaılardyń bárin tyńdaı kele Irak Qasymuly: “Joǵaryda aıtylǵan proble­ma­lar­dyń sheshý joldaryn qarastyratyn bolamyz”, – dedi. Jalpy, Reseımen aradaǵy Keden odaǵynyń is­ke qosylýy eki el arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqty odan ári nyǵaıta túsedi deýge negiz bar. Aıgúl ERTILEÝOVA, jýrnalıst. Batys Qazaqstan oblysy, Qurmanǵazy aýdany.