Brazılııadaǵy shıelenis ýshyǵyp barady
Brazılııa ekonomıkasy buryn-sońdy bolyp kórmegen tereń daǵdarysqa tireldi. El ekonomıkasyn qursaýǵa alǵan birneshe basty problema bar. Atap aıtqanda, federaldyq qor júıesiniń stavkalardy arttyrýy, Brazılııanyń eń úlken saýda seriktesi Qytaı tarapynan suranystyń azaıýy jáne shıkizat baǵasynyń eń tómengi deńgeıge quldyraýy bul eldiń tynysyn taryltyp jiberdi.
[caption id="attachment_74377" align="aligncenter" width="541"]
BRAZIL-ROUSSEFF/POLL[/caption]
«Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, ekonomıkalyq daǵdarystyń tereńdeýine el ishinde beleń alǵan saıası shıeleniste keri áserin tıgizýde. El prezıdenti Dılma Rýsefke jemqorlyq qylmysqa bardy degen aýyr aıyp taǵyldy. Qarsylastarynyń aıtýy boıynsha, Dılma Rýsef prezıdent bolǵanǵa deıin 7 jyl Petrobras kompanııasyn basqarǵan eken. Mine, naq osy kezeńde ol sybaılas jemqorlyqqa belshesinen batqan kórinedi. Tózimi taýsylǵan Brazılııa halqy kóshege shyǵyp, prezıdenttiń otstavkaǵa ketýin talap etýde.
Sońǵy aılarda bul eldiń ekonomıkasy qatty turalady. Ústimizdegi jyldyń ekinshi toqsanynda ınflıasııa deńgeıi kúrt kóterilip ketti. Qazir bul elde daǵdarystyń eń aýyr túri – stagflıasııa beleń alýda. Halyqtyń tózimin taýysyp, kóshege shyǵýǵa májbúr etken aýyrtpalyq – sońǵy ýaqytta elde kúrt kóbeıip ketken jumyssyzdyq bolyp otyr. Jumyssyzdyqtyń artýy bıylǵy jyldyń 7 aıy boıy jalǵasty. Qazir bul kesel Brazılııada sońǵy 5 jyl ishinde bolmaǵan deńgeıge kóterilip otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, bıylǵy jyly Brazılııada eshqandaı jańa jumys orny ashylǵan joq. Kerisinshe, qolda bar jumys oryndary qysqartylýda. 2015 jyldyń ótken merziminde 2014 jylmen salystyrǵanda, 547,7 myń jumys orny qysqartylǵan. Tabysy tamaǵyna jetpeı otyrǵan jurttyń suranys qabileti kúrt tómendedi. Mine, osy keleńsizdikterdiń bári eldegi ekonomıkalyq-áleýmettik ahýaldyń shıelenisýine ákep soqty. Bank of America Merill Lynch sarapshylarynyń pikirinshe, jurtshylyqtyń bılikke degen narazylyǵy barǵan saıyn artyp, elde tereń daǵdarystar oryn almaq.
Bosqyndar máselesi: «ǵasyr problemasyna» aınaldy
Elinen, jerinen aıyrylyp, jappaı eriksiz qonys aýǵan bosqyndar «barar jeri, basar taýy» qalmaǵan soń, Eýropanyń aıaqtary ilikken jerlerinde turyp qalýǵa tyrysýda. Biraq kári qurlyq turǵyndary «shaqyrýsyz qonaqtardy» aspen emes, taspen qarsy aldy.
Germanııada bosqyndardy ýaqytsha qonystandyrýǵa arnalǵan baspana órteldi, Ulybrıtanııa La-Mansh arqyly ótetin poıyzdar qozǵalysyn tejeýde. Italııada bosqyndar men polısııa arasynda qaqtyǵystar oryn alǵan. Al Eýroodaq bul «ǵasyr shıelenisiniń» sheshimin tabýda dármensizdik tanytýda. Ahýal osylaı tyǵyryqqa tirelgen saıyn kári qurlyq arqyly údire aýǵan bosqyndar problemasy shıelenise túsýde. Kúni keshe Germanııanyń Ýntervaıss qalasynda taǵy da bosqyndar panalaıtyn ǵımarat órteldi. Mılan qalasynda bosqyndar men polısııa arasynda úlken tóbeles oryn aldy.
Bul oqıǵalar bireń-sarań emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin keń aýqymda kórinis taýyp otyrǵan zańsyz mıgranttar tasqyny Eýropany tıtyqtatyp otyr. Tynyshy ketken kári qurlyq turǵyndary taǵdyr tálkegimen bas saýǵalaǵan bosqyndarǵa jaýsha shabýyldaýda. Máselen, Germanııanyń Haıdenaý qalasynda oryn alǵan bosqyndar problemasyna qarsy ereýil sońy turǵyndar men polısııa arasyndaǵy úlken janjalǵa ulasty. Sonyń saldarynan ondaǵan adam jaraqat alyp, júzdegen adam túrmege qamaldy. «Men mıgranttarǵa qarsy baǵyttalǵan qandaı da bolmasyn zorlyq-zombylyqqa qarsymyn. Bizdiń elimizde ksenofobııaǵa jol joq. Bosqyndar problemasyn sheshý úshin biz Grekııa jáne Italııada bosqyndardy tirkeý ortalyqtaryn salýymyz kerek. О́ıtkeni, bul bosqyndardyń Eýropaǵa eń birinshi qadam basatyn oryndary», – dep málimdedi kansler Angela Merkel.
Al oqıǵa shıelenisken Haıdenaý qalasyna baryp qaıtqan Germanııanyń vıse-kansleri Zıgmar Gabrıel «Eýropalyq odaq Grekııa daǵdarysy, eýronyń qulaýy sııaqty barlyq ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qarsy tura alady. Alaıda, qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń shuǵyl sheshimin tappasa, Eýropalyq odaq bosqyndar problemasynan qulaıdy. Qazirdiń ózinde bizdiń birligimizge jaryqshaq tústi», – dep atap kórsetti.
Bosqyndar problemasynyń Eýropalyq odaq úshin «ǵasyr problemasyna» aınalǵandyǵyn Italııa da moıyndap otyr. Jaqynda bosqyndardyń úlken toby Mılan qalasynyń shet jaǵynda ereýil ótkizdi. Olar jergilikti bılik tarapynan bosqyndarǵa jasalyp otyrǵan jaǵdaıdyń eshbir syn kótermeıtindigin ashyq málimdedi. Olardyń basty sharty – bosqyndarǵa tıisti qujat berip, kári qurlyq elderinde jumysqa ornalasý múmkindigin jasaý. Bosqyndardyń beıbit sherýiniń aqyry polısııamen qaqtyǵysqa ulasty. Eki jaqtan da zardap shekkender bar.
Ulybrıtanııa óz shekarasyn bosqyndardan qorǵap qalýdyń barlyq jaǵdaıyn qalt jibermeıdi. «Bizdiń elimizdiń turǵyndary bir máseleni – shekaramyzdaǵy turaqtylyqty talap etedi. Eger Eýropalyq odaq bizdiń shekaramyzdyń qaýipsizdigi úshin qajetti sharalardyń bárin jasamaıtyn bolsa, biz Eýropalyq odaqtaǵy óz elimizdiń músheligin qaraýǵa májbúr bolamyz», deıdi Brıtan qazynashylyǵynyń kansleri Djordj Osborn. Qalaı bolǵanda da, Eýropa úshin bosqyndar máselesi kún tártibindegi eń jaýapty da kúrdeli problema bolyp otyr. Bosqyndar problemasynyń naqty sheshim tabýy, Eýropalyq odaq bolashaǵynyń kepili bolmaq.
Topyraq kóshkini jıiledi
Indonezııanyń shyǵysynda oryn alǵan orasan zor laı kóshkini saldarynan 8 adam qaza tapqan. Nóser jańbyr kesirinen qutqarýshylar áli kúnge deıin apat bolǵan aımaqqa jete almaı otyr.
Indonezııa polısııasynyń ókili Patrıdj Renvarınniń aıtýynsha, apat Papýa provınsııasyndaǵy Iаlımo aýdanynda oryn alǵan. Apat aımaǵyna jiberilgen qutqarýshylar aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty áli kúnge deıin jumys júrgize almaı otyr. Sońǵy ýaqytta Indonezııada laı kóshkinine baılanysty apattar jıi oryn alýda. Mamandar muny eshbir baqylaýsyz jasalatyn orman aǵashtaryn kecý sharalary saldarynan bolyp otyrǵandyǵymen túsindiredi. Indonezııada sońǵy jyldary jappaı orman aǵashtaryn kesý naýqany beleń alǵan. Aǵashtan bosaǵan aımaqtarda topyraq kóshkini apattary jıi bolady. Máselen, 2014 jyldyń jeltoqsan aıynda Djemblýng qalasynda oryn alǵan osyndaı úlken apat saldarynan 100-den astam adam qaza taýyp, 600 adam baspanasynan aıyrylǵan.
Orman órti qaýlap barady
AQSh-tyń Vashıngton shtatynda orman órti qaýlap barady. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı joıqyn apat bul shtattyń tarıhynda bolyp kórmegen eken.
Qazir órt jalyny 250 myń gektar orman alqabyn qamtyǵan. Ásirese, órt orman jıegindegi eldi mekenderge úlken qaýip tóndirýde. О́rt saldarynan 200 qurylys nysany janyp ketken. Búginde órt qaýlaǵan aımaqtarda 1500 úı otqa oraný qaýpiniń aldynda tur. Jergilikti bılik bul úılerdiń turǵyndaryn qaýipsiz jaqtarǵa shuǵyl kóshirip úlgerdi.
«Biz órttiń betin qaıtarý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaýdamyz. Alaıda, tabıǵı apattyń qarqyny qatty. Qosymsha tyń kúsh kelmese, biz óz kúshimizben bul apattyń betin qaıtara almaıtyn sııaqtymyz», – deıdi órt sóndirýshiler brıgadasynyń jetekshisi. Búginde qaýlaǵan órt kórshi Oregon shtatyna da qaýip tóndirýde. Sonymen birge, Amerıkanyń Montane, Kalıfornııa jáne Aıdaho shtattarynda da orman órtteri oryn alǵan.
Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
BRAZIL-ROUSSEFF/POLL[/caption]
«Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, ekonomıkalyq daǵdarystyń tereńdeýine el ishinde beleń alǵan saıası shıeleniste keri áserin tıgizýde. El prezıdenti Dılma Rýsefke jemqorlyq qylmysqa bardy degen aýyr aıyp taǵyldy. Qarsylastarynyń aıtýy boıynsha, Dılma Rýsef prezıdent bolǵanǵa deıin 7 jyl Petrobras kompanııasyn basqarǵan eken. Mine, naq osy kezeńde ol sybaılas jemqorlyqqa belshesinen batqan kórinedi. Tózimi taýsylǵan Brazılııa halqy kóshege shyǵyp, prezıdenttiń otstavkaǵa ketýin talap etýde.
Sońǵy aılarda bul eldiń ekonomıkasy qatty turalady. Ústimizdegi jyldyń ekinshi toqsanynda ınflıasııa deńgeıi kúrt kóterilip ketti. Qazir bul elde daǵdarystyń eń aýyr túri – stagflıasııa beleń alýda. Halyqtyń tózimin taýysyp, kóshege shyǵýǵa májbúr etken aýyrtpalyq – sońǵy ýaqytta elde kúrt kóbeıip ketken jumyssyzdyq bolyp otyr. Jumyssyzdyqtyń artýy bıylǵy jyldyń 7 aıy boıy jalǵasty. Qazir bul kesel Brazılııada sońǵy 5 jyl ishinde bolmaǵan deńgeıge kóterilip otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, bıylǵy jyly Brazılııada eshqandaı jańa jumys orny ashylǵan joq. Kerisinshe, qolda bar jumys oryndary qysqartylýda. 2015 jyldyń ótken merziminde 2014 jylmen salystyrǵanda, 547,7 myń jumys orny qysqartylǵan. Tabysy tamaǵyna jetpeı otyrǵan jurttyń suranys qabileti kúrt tómendedi. Mine, osy keleńsizdikterdiń bári eldegi ekonomıkalyq-áleýmettik ahýaldyń shıelenisýine ákep soqty. Bank of America Merill Lynch sarapshylarynyń pikirinshe, jurtshylyqtyń bılikke degen narazylyǵy barǵan saıyn artyp, elde tereń daǵdarystar oryn almaq.
Bosqyndar máselesi: «ǵasyr problemasyna» aınaldy
Elinen, jerinen aıyrylyp, jappaı eriksiz qonys aýǵan bosqyndar «barar jeri, basar taýy» qalmaǵan soń, Eýropanyń aıaqtary ilikken jerlerinde turyp qalýǵa tyrysýda. Biraq kári qurlyq turǵyndary «shaqyrýsyz qonaqtardy» aspen emes, taspen qarsy aldy.
Germanııada bosqyndardy ýaqytsha qonystandyrýǵa arnalǵan baspana órteldi, Ulybrıtanııa La-Mansh arqyly ótetin poıyzdar qozǵalysyn tejeýde. Italııada bosqyndar men polısııa arasynda qaqtyǵystar oryn alǵan. Al Eýroodaq bul «ǵasyr shıelenisiniń» sheshimin tabýda dármensizdik tanytýda. Ahýal osylaı tyǵyryqqa tirelgen saıyn kári qurlyq arqyly údire aýǵan bosqyndar problemasy shıelenise túsýde. Kúni keshe Germanııanyń Ýntervaıss qalasynda taǵy da bosqyndar panalaıtyn ǵımarat órteldi. Mılan qalasynda bosqyndar men polısııa arasynda úlken tóbeles oryn aldy.
Bul oqıǵalar bireń-sarań emes. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin keń aýqymda kórinis taýyp otyrǵan zańsyz mıgranttar tasqyny Eýropany tıtyqtatyp otyr. Tynyshy ketken kári qurlyq turǵyndary taǵdyr tálkegimen bas saýǵalaǵan bosqyndarǵa jaýsha shabýyldaýda. Máselen, Germanııanyń Haıdenaý qalasynda oryn alǵan bosqyndar problemasyna qarsy ereýil sońy turǵyndar men polısııa arasyndaǵy úlken janjalǵa ulasty. Sonyń saldarynan ondaǵan adam jaraqat alyp, júzdegen adam túrmege qamaldy. «Men mıgranttarǵa qarsy baǵyttalǵan qandaı da bolmasyn zorlyq-zombylyqqa qarsymyn. Bizdiń elimizde ksenofobııaǵa jol joq. Bosqyndar problemasyn sheshý úshin biz Grekııa jáne Italııada bosqyndardy tirkeý ortalyqtaryn salýymyz kerek. О́ıtkeni, bul bosqyndardyń Eýropaǵa eń birinshi qadam basatyn oryndary», – dep málimdedi kansler Angela Merkel.
Al oqıǵa shıelenisken Haıdenaý qalasyna baryp qaıtqan Germanııanyń vıse-kansleri Zıgmar Gabrıel «Eýropalyq odaq Grekııa daǵdarysy, eýronyń qulaýy sııaqty barlyq ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qarsy tura alady. Alaıda, qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń shuǵyl sheshimin tappasa, Eýropalyq odaq bosqyndar problemasynan qulaıdy. Qazirdiń ózinde bizdiń birligimizge jaryqshaq tústi», – dep atap kórsetti.
Bosqyndar problemasynyń Eýropalyq odaq úshin «ǵasyr problemasyna» aınalǵandyǵyn Italııa da moıyndap otyr. Jaqynda bosqyndardyń úlken toby Mılan qalasynyń shet jaǵynda ereýil ótkizdi. Olar jergilikti bılik tarapynan bosqyndarǵa jasalyp otyrǵan jaǵdaıdyń eshbir syn kótermeıtindigin ashyq málimdedi. Olardyń basty sharty – bosqyndarǵa tıisti qujat berip, kári qurlyq elderinde jumysqa ornalasý múmkindigin jasaý. Bosqyndardyń beıbit sherýiniń aqyry polısııamen qaqtyǵysqa ulasty. Eki jaqtan da zardap shekkender bar.
Ulybrıtanııa óz shekarasyn bosqyndardan qorǵap qalýdyń barlyq jaǵdaıyn qalt jibermeıdi. «Bizdiń elimizdiń turǵyndary bir máseleni – shekaramyzdaǵy turaqtylyqty talap etedi. Eger Eýropalyq odaq bizdiń shekaramyzdyń qaýipsizdigi úshin qajetti sharalardyń bárin jasamaıtyn bolsa, biz Eýropalyq odaqtaǵy óz elimizdiń músheligin qaraýǵa májbúr bolamyz», deıdi Brıtan qazynashylyǵynyń kansleri Djordj Osborn. Qalaı bolǵanda da, Eýropa úshin bosqyndar máselesi kún tártibindegi eń jaýapty da kúrdeli problema bolyp otyr. Bosqyndar problemasynyń naqty sheshim tabýy, Eýropalyq odaq bolashaǵynyń kepili bolmaq.
Topyraq kóshkini jıiledi
Indonezııanyń shyǵysynda oryn alǵan orasan zor laı kóshkini saldarynan 8 adam qaza tapqan. Nóser jańbyr kesirinen qutqarýshylar áli kúnge deıin apat bolǵan aımaqqa jete almaı otyr.
Indonezııa polısııasynyń ókili Patrıdj Renvarınniń aıtýynsha, apat Papýa provınsııasyndaǵy Iаlımo aýdanynda oryn alǵan. Apat aımaǵyna jiberilgen qutqarýshylar aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty áli kúnge deıin jumys júrgize almaı otyr. Sońǵy ýaqytta Indonezııada laı kóshkinine baılanysty apattar jıi oryn alýda. Mamandar muny eshbir baqylaýsyz jasalatyn orman aǵashtaryn kecý sharalary saldarynan bolyp otyrǵandyǵymen túsindiredi. Indonezııada sońǵy jyldary jappaı orman aǵashtaryn kesý naýqany beleń alǵan. Aǵashtan bosaǵan aımaqtarda topyraq kóshkini apattary jıi bolady. Máselen, 2014 jyldyń jeltoqsan aıynda Djemblýng qalasynda oryn alǵan osyndaı úlken apat saldarynan 100-den astam adam qaza taýyp, 600 adam baspanasynan aıyrylǵan.
Orman órti qaýlap barady
AQSh-tyń Vashıngton shtatynda orman órti qaýlap barady. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı joıqyn apat bul shtattyń tarıhynda bolyp kórmegen eken.
Qazir órt jalyny 250 myń gektar orman alqabyn qamtyǵan. Ásirese, órt orman jıegindegi eldi mekenderge úlken qaýip tóndirýde. О́rt saldarynan 200 qurylys nysany janyp ketken. Búginde órt qaýlaǵan aımaqtarda 1500 úı otqa oraný qaýpiniń aldynda tur. Jergilikti bılik bul úılerdiń turǵyndaryn qaýipsiz jaqtarǵa shuǵyl kóshirip úlgerdi.
«Biz órttiń betin qaıtarý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaýdamyz. Alaıda, tabıǵı apattyń qarqyny qatty. Qosymsha tyń kúsh kelmese, biz óz kúshimizben bul apattyń betin qaıtara almaıtyn sııaqtymyz», – deıdi órt sóndirýshiler brıgadasynyń jetekshisi. Búginde qaýlaǵan órt kórshi Oregon shtatyna da qaýip tóndirýde. Sonymen birge, Amerıkanyń Montane, Kalıfornııa jáne Aıdaho shtattarynda da orman órtteri oryn alǵan.
Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
