– Nurlan Januzaquly, sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýde kórshiles eldermen baılanysty jaqsartýdyń mańyzy joǵary ekenin ómirdiń ózi aıqyndap otyr. Sý dıplomatııasyndaǵy ahýal qalaı?
– Transshekaralyq sý resýrstaryn qorǵaý men olardy utymdy paıdalaný máselesi – Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi úshin negizgi baǵyttardyń biri. Sonymen qatar eldiń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan strategııalyq mańyzǵa ıe. Elimizde 8 sý sharýashylyǵy basseıni bar, olardyń jeteýi kórshiles memlekettermen shektesedi. Osy 7 sý sharýashylyǵy basseıninde Qytaı Halyq Respýblıkasymen, Reseı Federasııasymen, Qyrǵyz Respýblıkasymen, sondaı-aq Ortalyq Azııanyń ózge memleketterimen birlesip ıgilikke jaratatyn 58 transshekaralyq ózen bar. Transshekaralyq sý resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýdaǵy ózara is-qımyl qoldanystaǵy úkimetaralyq kelisimder negizinde júzege asyrylady. Bul kelisimderdi iske asyrý maqsatynda birlesken komıssııalar men jumys toptary jumys isteıdi. Komıssııa otyrystarynda sý resýrstaryn bólý, sý paıdalaný rejimderin kelisý, gıdrologııalyq aqparat almasý máseleleri talqylanady.
– Transshekaralyq ózenderdiń ekologııalyq qaýipsizdigin nyǵaıtý baǵytynda qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Klımattyń ózgerýi, sonymen qatar shekaralas memleketterde sý tutynýdyń artýyna oraı sý sharýashylyǵy salasynda ekologııalyq táýekelderdi tómendetýge erekshe kóńil bólinip otyr. Atap aıtqanda, mınıstrlik tarapynan Syrdarııa ózeni basseıninde turaqty sý teńgerimin qamtamasyz etý, Balqash kólin saqtaý, sondaı-aq Jaıyq ózeni basseınindegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda birqatar is-shara júzege asyryldy. Onyń ishinde transshekaralyq sý obektilerine monıtorıngti kúsheıtý, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý, sondaı-aq sý ekojúıelerin qalpyna keltirýge baǵyttalǵan jobalar qolǵa alyndy.
Mınıstrliktiń qyzmetindegi basym baǵyttardyń biri – transshekaralyq sý resýrstaryn qorǵaý, paıdalaný salasynda halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý. Elimiz transshekaralyq sý aǵyndary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý, paıdalaný týraly Helsınkı konvensııasynyń, sondaı-aq Halyqaralyq sý aǵyndaryn keme qatynasyna jatpaıtyn maqsattarda paıdalaný quqyǵy týraly Nıý-Iork konvensııasynyń belsendi qatysýshysy. Osy halyqaralyq sharttarǵa qatysa otyryp elimiz sý resýrstaryn ornyqty ári utymdy paıdalanýǵa, sý ekojúıelerin qorǵaý qaǵıdattaryna, sondaı-aq kórshiles memlekettermen ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa qatysty berik ustanymynan aınyǵan emes. Bizdiń ishki, transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý salasyndaǵy tájirıbemiz basqa memleketterdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Máselen, Irak Respýblıkasy men Mońǵolııa elimizdiń tájirıbesin, onyń ishinde ınstıtýsıonaldyq damýǵa, strategııalyq josparlaý men sýdy paıdalanýdyń ıntegrasııalanǵan tásilderin engizýge qatysty tájirıbesin ıgiligine jaratýǵa múddelilik tanytyp otyr.
– Salany basqarýǵa qatysty shekaralas kórshilerimizben yntymaqtastyq, tájirıbe almasý múmkindigi qanshalyqty artyp keledi?
– Elimiz ben Reseı Federasııasy arasyndaǵy sý salasyndaǵy yntymaqtastyq 2010 jyldan bastap qoldanystaǵy transshekaralyq sý obektilerin birlesip paıdalaný men qorǵaý týraly úkimetaralyq kelisim negizinde júzege asyrylady. Eki eldiń birlesken komıssııasy, sondaı-aq Ertis, Esil, Tobyl, Jaıyq ózenderiniń basseınderin jaqsartý jóninde qurylǵan jumys toptary bar. Bul qurylymdar taraptardyń ózara is-qımylyn úılestirýge, aǵymdaǵy máselelerdi jedel talqylaýǵa ári tıimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi. Eki el aýmaǵynda júrgizilgen baqylaýlarǵa sáıkes 2018–2022 jyldar aralyǵynda Jaıyq ózeninde sý deńgeıi tómendedi. Osyǵan oraı 2020 jyly Qazaqstan men Reseı Jaıyq, Ertis basqa da ortaq ózender basseınderindegi sý resýrstary jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birlesken Biryńǵaı jol kartasyn qabyldady. Bul qujat ózenderdiń jaǵdaıyn, olardyń sý rejimin klımattyń ózgerýi men basqa tabıǵı faktorlardy eskere otyryp, birlesip zertteýdiń negizi boldy. 2024 jyly Reseı Federasııasymen shektes transshekaralyq ózender basseıninde tasqyndarǵa baılanysty ýákiletti organdardyń áreketteri úılestirilip, aldyn alýdyń keshendi sharalary ótkizildi.
Jaıyq ózenindegi tasqyndyq sý jiberýler ekologııalyq jaǵdaıdy jasartýǵa múmkindik berip, shamamen 80 mln m³ sý 20 jyl boıy tolmaǵan Kamysh-Samar kólderine baǵyttalsa, Kaspıı teńizine shamamen 17 mlrd m³ sý keldi. Sýmen qamtylatyn qorlardy úılestirilgen basqarýdyń nátıjesinde sý tasqyndary qaýpi tómendetilip, transshekaralyq ózenderdi qaýipsiz ári turaqty paıdalaný qamtamasyz etildi. Reseımen transshekaralyq sý resýrstaryn paıdalaný salasyndaǵy yntymaqtastyq turaqty negizde júzege asyrylyp keledi.
Sondaı-aq elimizdiń úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasy úkimetiniń transshekaralyq ózenderdi paıdalaný, qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly 2001 jylǵy 12 qyrkúıektegi kelisimi bar. Onyń normalaryn iske asyrý maqsatynda ekijaqty birlesken komıssııa, jumys toptary jumys isteıdi. Qytaı tarapymen yntymaqtastyq jyldary birneshe birlesken joba júzege asyryldy. Mysaly, Qorǵas ózeninde birlesken gıdrotorap qurylysy, Súmbe ózenindegi sý bólý qurylǵysyn rekonstrýksııalaý bul ózenderdiń sý resýrstaryn tepe-teń (50/50) bólýge múmkindik beredi.
– Sý dıplomatııa salasynda Ortalyq Azııa elderimen qarym-qatynasymyz qaı deńgeıde?
– Ortalyq Azııa memleketterimen Syrdarııa ózeni basseınindegi yntymaqtastyq turaqty negizge ıe. Yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizi 1992 jyly 18 aqpanda qalanyp, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan arasynda memleketaralyq sý resýrstaryn birlesip basqarý týraly kelisim jasaldy. Kelisim aıasynda Memleketaralyq úılestirý sý sharýashylyǵy komıssııasy tıimdi jumys istep, sýqoımalarynyń jumys rejimderin úılestirý, sý paıdalaný lımıtterin bekitý, gıdrologııalyq jaǵdaıdaǵy ózgeristerge jedel áreket etýge arnalǵan negizgi alań retinde qyzmet atqarady. Qazaqstan men О́zbekstan kúz-qys kezeńinde Qyrǵyzstandy elektr energııasymen qamtamasyz etedi. Al vegetasııalyq kezeńde Qyrǵyzstan Toqtoǵul sýqoımasynan tómengi aǵysty ózenderdi turaqty sýmen qamtamasyz etýge sý jiberedi. Sol sııaqty Tájikstanmen Bahrı-Tochık sýqoımasynan sý jiberýdi retteý arqyly ózara áriptestik júzege asyrylady. Memleketaralyq kelisimderdi qatań oryndaý nátıjesinde keıingi úsh jylda Soltústik Aral teńizine 6 km³-dan astam sý keldi. Nátıjesinde, Soltústik Aral kólemi 2023 jyldyń basynda 18,4 km³ bolsa, qazir 23 km³-ge jetti.
Kórshimiz Qyrǵyzstanmen Shý men Talas ózenderi jónindegi yntymaqtastyqqa 2000 jyly qol qoıyldy. Osy qujat aıasynda Shý-Talas sý sharýashylyǵy komıssııasy turaqty túrde jumys isteıdi, jylyna keminde eki ret sý sharýashylyǵy nysandaryn birlesip kútip ustaý máselesin qaraıdy, olardyń jumys rejimderin úılestiredi, vegetasııalyq kezeńge sý berý kestesin bekitedi. Byltyr Shý-Talas ózenderi arqyly jalpy 2 mlrd 473 mln m³ sý keldi, onyń ishinde Shý ózeni arqyly – 1 mlrd 733 mln m³, Talas ózeni arqyly 740 mln m³ sý jınaldy. Vegetasııalyq kezeńde Shý ózeni arqyly 160 mln m³, al Talas ózeni arqyly 427,5 mln m³ sý keldi. Sý berý kelisilgen parametrlerge sáıkes júrgizilip, Jambyl oblysynyń aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń qajettilikterin ótep, ekojúıege de oń yqpalyn tıgizdi. Sonymen qatar Shý ózenindegi Chýmysh gıdrotehnıkalyq torabyn basqarý men paıdalaný rejimi týraly bólek kelisim jobasy ázirlenip jatyr. Shý men Talas ózenderi sýyn paıdalaný formaty – transshekaralyq sý sharýashylyǵy yntymaqtastyǵynyń eń tabysty praktıkalyq úlgileriniń biri. Byltyr Astanada qazaq-qyrǵyz áriptestiginiń nyǵaıǵanyn pash eter eki el delegasııalarynyń kezdesýi ótti. Gıdrometeorologııa salasyndaǵy yntymaqtastyqty jańǵyrtý, sondaı-aq Kırov, Orto-Tokoı, Toqtoǵul sýqoımalaryndaǵy gıdrologııalyq derektermen almasý máseleleri talqylandy. Elimizdiń kórshi memlekettermen transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý máselesindegi áreketi júıeli ári syndarly negizde júzege asyrylyp keledi.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
