Tiltaný taǵdyry tolǵandyrady

Álemde qazaq tilin zertteıtin jalǵyz-aq­­­ ınstıtýt bar. ­

Ol – A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty.

Men bar ómirimdi qazaq degen halyqtyń eń kıeli de asyl murasy – qazaq tiline arnap kele jatqan janmyn. Az ba, kóp pe, jaqsy ma, jaman ba biraz oılarymdy hatqa túsirip jas urpaqqa usynyp júrgen jaıym bar. Kórgen, oqyǵan, túıgen nárseler neshe alýan oıǵa jeteleıdi. Ásirese, ana tildiń taǵdyry túnde de, kúndiz de mazalaı beredi. Ras, biz sanaly da saýatty áreketter nátıjesinde sonaý Keńes ókimetiniń kezinde-aq tilimizge memlekettik mártebe áperip, el eńsesin bir kóterip edik. Sodan soń táýelsizdik tańy atyp, kók týymyz kókte jelbiredi. Qazaq tiliniń dáýreni júre bastady. Memlekettik tilimizdiń órisin baqylaıtyn halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn quryp aldyq. Respýblıka zııalylary osy qoǵam mańaıyna toptasa bildi. Qýanyshta shek bolǵan joq. Tilimizdiń qoldanys aıasy keńeıip, qazaq tili men ádebıetin, tarıhyn zertteıtin ǵylymı ınstıtýttar, mekemeler ózgeshe óris ashyp, táýelsiz elimizdiń rýhanı tiregin negizdeıtin zertteý jumystaryn jandandyra tústi. Halqymyzdyń bas qazynasy – qazaq tiliniń bar máselesi túbegeıli jáne jan-jaqty sheshim taba bastaǵandaı. Buǵan negizgi tirek bolyp otyrǵan – Elbasymyz N.Á.Nazarbaev pen qalyń buqaraǵa arqa súıegen zııaly qaýym. Alaıda, Elbasy nusqap otyrǵan joldan aýytqı beretinimizge tańym bar. Ásirese, bılik basyna kóterilgen bilikti, saýatty baýyrlarymyzdyń óz balalarynyń saýatyn áýeli ana tilinde ashyp almaı turyp, basqa tildiń jetegine jiberetinine qaıranmyn. Bul bir. Ekinshiden, álemde qazaq tilin zertteıtin jalǵyz ınstıtýt bar, ol – A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty. Qazaqtyń ulttyq sanasyn negizdep, rýhanı jan dúnıesin asqaqtatyp otyrǵan óner, ádebıet, tarıh ınstıtýttary osyǵan tel. Jyl ótken saıyn osy ǵylymı mekemelerdiń taǵdyry aýyrlaı túsip otyr. Táýelsiz elimizdiń rýhanı tiregi bolyp sanalatyn osy ınstıtýttarda óz ómirlerin til men ónerge, ádebıet pen tarıhqa baǵyshtap eńbek etip jatqan talantty jastar bar. Alatyn azdaǵan eńbekaqylaryn qanaǵat tutyp, ult múddesi úshin baryn salyp jumys istep jatqan jaıy bar. Endigi jerde olardyń eńbekaqylary túrli grant, jobalarǵa táýeldi bola bas­tady. Bir qıyn jeri álgi grant, jobalardy qaraıtyn komıssııa músheleriniń bári birdeı ulttyq rýhqa qatysty dúnıelerge oń kózqarasta bola bermeıtini. Negizinen mundaı ulttyq mádenıet otyn mazdatyp otyratyn ǵylymı mekemeler táýelsiz memleketimizdiń tutastaı óz qamqorlyǵynda bolýy tıis qoı! Osylaısha tolǵana otyryp, bul joly Til bilimi ınstıtýtynda jasalǵan ǵylymı izdenister, alda atqarylar josparlar jaıyn jáne onyń qazirgi jaı-kúıin sóz etkendi jón kórdim. *       *       * Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetine qarasty Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty – qazaq tiliniń, túrkitanýdyń irgeli ári qoldanbaly máselelerimen shuǵyldanatyn ǵylymı mekeme. Instıtýtta qazaq tiliniń qurylymy men qurylysy, tarıhy men dıalektologııasy, onomastıka men termınologııasy, qoǵamdyq qyzmeti, týystas tildermen baılanysy, mádenı ómirdegi orny, t.b. salalary, kóne túrki, orta ǵasyrlyq, keıingi orta ǵasyrlyq túrki jazba eskertkishteri boıynsha zertteýler júrgiziledi. Qazaq tiliniń ǵylymı turǵydan júıeli zerttelýi eń aldymen ǵulama ǵalym, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ahmet Baıtursynulynyń esimimen tyǵyz baılanysty boldy. Ahań Halyq Aǵartý komıssarıatynda qurylǵan Akademııalyq ortalyqtyń (Akademsentr) tuńǵysh tóraǵasy retinde (1921-1922 jj.), Qazaqstandaǵy ǵylymdy akademııalyq jolmen basqarýdy uıymdastyrýdyń negizin qalady. 1932 jyly KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaqstan bazasy jasaqtalyp, 1936 jyly onyń quramyna 1934 jyly qurylǵan Ult mádenıeti ınstıtýty berildi. Osy ınstıtýttyń til, ádebıet, halyq shyǵarmashylyǵy jáne tarıh sektorlary atalmysh bazanyń negizinde 1938 jyly shańyraq kótergen KSRO ǴA Qazaq fılıalynyń Til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýtynyń qurylýyna (1941 j.) negiz boldy. 1945 jyly osy atalǵan ınstıtýttyń quramynan tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty bólinip shyqty da til, ádebıet, túrkitaný jáne t.b. máselelermen Til jáne ádebıet ınstıtýty shuǵyldandy. Osy atalǵan ınstıtýttyń ádebıettaný bóliminiń negizinde 1961 jyly Ádebıet jáne óner ınstıtýty óz aldyna shańyraq kóterdi. Osy kezden, ıaǵnı 1961 jyldan bastap bizdiń ınstıtýtymyz Til bilimi ınstıtýty dep atalady. Til bilimi ınstıtýtynyń uıymdyq qurylymyndaǵy uıǵyrtaný bólimi 1989 jyly qurylǵan Uıǵyrtaný ınstıtýtyna, keıinnen Shyǵystaný ınstıtýtyna negiz boldy. Sóıtip, Til bilimi ınstıtýty qara shańyraq bolyp, onyń uıymdyq qurylymynan birneshe akademııalyq ǵylymı-zertteý mekemeleri bólinip shyqty. 1990 jyly 26 aqpanda Til bilimi ınstıtýtyna Ahmet Baıtursynulynyń aty berildi. Ǵylymnyń maqsaty, jalpy alǵanda, qoǵamnyń materıaldyq jáne rýhanı baılyǵyn zaman talabyna sáıkes jetildirý, damytý. Til – rýhanı baılyq, al adamı kapıtaldyń 60-65 paıyzyn rýhanı baılyq quraıdy, sonda onyń 30-35 paıyzy ǵana materıaldyq baılyqqa qatysty bolmaq. Instıtýt ana tilimiz arqyly ulttyń rýhanı dúnıesin zertteýdi sonaý qurylǵan kezeńnen beri maqsat etip keledi. Atap aıtqanda, qazaq tiliniń qurylym-qurylysy, qoǵamdyq qyzmeti, áleýettik múmkindikteri men kúsh-qýaty, adam, qoǵam, ulttyq sana, tanymmen baılanysy qarastyrylady. Qoǵamnyń suranysyna jaýap berýge, ony óteýge qyzmet etedi. Árıne, jumysty oıda­ǵydaı júrgizýde kezdesip otyrǵan qıyndyqtar bar. Sol qıyndyqtardyń eń bastysy ınstıtýttyń ǵylymı bazasyn jaqsartýǵa baılanysty. Máselen, kezinde Elbasymyz «Tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda»: «Memlekettik tildi damytý máselelerin ǵylymı qamtamasyz etýde A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty basym rólge ıe bolýy tıis. Osy maqsatta onyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn kúsheıtý, mamandar quramyn ulǵaıtý, irgeli jáne qoldanbaly lıngvıstıkalyq zertteýlerdi ázirleýge memlekettik tapsyrysty keńeıtý qajet. Instıtýt teorııalyq jáne qoldanbaly máseleleri boıynsha saraptamalyq baǵalaý men qorytyndylar berýde jetekshi orynda bolýǵa tıis», dep ashyq aıtqan nusqaýyna saı naqty qamqorlyq áli kúnge deıin jasalmaı keledi. Osymen baılanysty áleý­mettik jáne kompıýterlik lıngvıstıka sııaqty jańa salalar boıynsha jas mamandarǵa zárýmiz, mamandardyń biliktiligin jetildirý úshin alys jáne jaqyn shetelderde tálimgerlikke jiberýge qarjy jaǵynan múmkindigimiz shekteýli bolyp otyr. Qazirgi kezde ınstıtýt qa­zaq tili boıynsha irgeli zertteýler baǵdarlamasy aıasynda izdenisterin jalǵastyryp keledi. Sonymen birge, «Mádenı mura» baǵdarlamasyna, tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamalaryna da belsene aralasyp otyr. Til qoǵammen, onyń damýymen, ózgeristerimen tyǵyz baılanysty, osyǵan oraı ınstıtýt irgeli zertteýlerdiń nátıjesin qoldanbaly maqsatqa paıdalanyp keledi. Máselen, jurtshylyq qolyna tıip jatqan qazaq tiliniń orfoepııalyq, orfografııalyq, termınologııalyq, sınonımdik, dıalektilik, túsindirme sózdikteri tilimizdiń qazirgi jaı-kúıindegi turaqtanǵan normalardy ǵana kórsetip qoımaıdy, sonymen birge olardyń bolashaqtaǵy damý úrdisterinen de aqparat beredi, osylardyń barlyǵynyń negizderi sol irgeli zertteýlerdiń nátıjeleri boıynsha jasalady. Jalpy alǵanda, táýelsizdik alǵannan bergi irgeli zertteý jobalarymyzdyń deni memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń, onyń qoldanys mádenıetin jaqsartý men qoldanys áleýetin barynsha tıimdi paıdalaný, múmkindikterin jetildirý men damytýǵa baǵyttalǵan taqyryp aıasynda júrgizilip keledi. Bul zertteýler qazirgi qo­ǵam suranysyna jaýap bere­tin qoldanbaly maqsatqa ar­nal­ǵandyǵy óz aldyna, jas­tarymyzdyń zertteýshi retinde jańa deńgeıge kóterilýine túrtki boldy. Sebebi, osy baǵdarlamalar aıasynda bizdiń ınstıtýt ujymy tildiń qoǵammen, qoǵam damýymen baılanysyn maqsatty túrde zerttep otyr. Bul bizdiń kadrlarymyzdyń tájirıbesin shyńdap, jańa baǵytqa mamandanýyna edáýir múmkindik beredi. Osy tusta ınstıtýtymyzdyń tek qana osy irgeli zertteýleri boıynsha qarjylandyrylatynyn, sonymen birge, tek osy salada uzaq jyldar eńbek etken joǵary bilikti mamandardan turatynyn aıtyp ketken jón. Munyń sebebi, sońǵy jyldary irgeli zertteýlerdi JOO kafedralary da atqara alady degen pikirlermen baılanysty. Sóz joq, kafedralar zertteý júrgize alady, alaıda jylyna myńǵa taıaý saǵattyq oqý júktemesi bar oqytýshyǵa bul aýyr salmaq, sonymen birge kafedralarda júrgiziletin zertteýlerdiń deni ǵylymnyń jekelegen jáne de oqytý-ádistemelik máselelerine baılanysty bolyp jatady. Al qazaq til biliminiń jeke ǵylym salasy retindegi árbir qurylymdyq, salalyq, salaaralyq deńgeılerin keshendi ári júıeli túrde álemdik lıngvıstıkanyń jańa baǵyttary turǵysynan mamandanǵan ǵylymı mekeme ǵana júzege asyra alatyny daýsyz. *       *       * Qazaq tiliniń sóz baılyǵy – sarqylmas qazyna, muny jınastyryp, ǵylymı zerdeden ótkize otyryp, júıelengen avtomattandyrylǵan elektrondyq qalypqa túsirý aldaǵy úlken maqsattardyń biri. Bul sózdik qor tildiń ulttyq korpýsynyń negizi bolady, sonymen birge úzdiksiz tolyǵyp, jetilip otyratyn ashyq júıege aınalady. Irgeli, qoldanbaly zertteýler júrgizýden basqa da ınstıtýtymyzdyń ǵylymdaǵy ǵana emes, qoǵamdaǵy rólin arttyrýmen baılanysty jos­parlarymyz kóp, aldymen qazaq tili kafedralarymen baılanysty jandandyrýdy kózdep otyrmyz, sebebi olar bizdiń bolashaq kadrlarymyzdy daıyndaıtyn bilim oryndary. О́tken jyly Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Sárinjipovtiń tikeleı bastamasymen PhD doktorlary men magıstrlerdi daıarlaý isin qolǵa aldyq. Bul bir óte quptarlyq, ońdy is-shara boldy deýge bolady. Instıtýttyń shet elderdegi osy tektes ǵylymı oryndarmen baılanysy da jolǵa qoıyla bas­tady. Keńestik kezeńde Ǵylym akademııasy quramyndaǵy zer­t­­- teý ınstıtýttarynyń res­pýblıkaaralyq baılanysy kóp bolatyn. Odan keıingi jyldary bul baılanystar biraz álsiredi. Instıtýt, ásirese, túrkitaný ortalyqtarymen baılanys ornatýǵa múddeli. Mundaı baılanystardyń alǵashqylary Ǵylym komıtetiniń kómegimen issaparlar negizinde júzege asty. Instıtýtymyz jýyq arada Túrkııa ýnıversıtetterimen, Qytaıdaǵy Shyńjań Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasymen, Ulttar ýnıversıtetimen, О́zbekstandaǵy Ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtymen, Ázerbaıjan Til ınstıtýtymen, Reseıdegi Til ınstıtýttarymen baılanys ornatyp otyr. Elimizde júzege asyrylǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń «Tiltanym» seksııasyna biz­diń mekeme – Til bilimi ınstı­týty jetekshilik etti. Bul baǵ­darlamanyń elimizdiń rýhanı qazynasyn halyqqa jetkizýdegi róli óz aldyna, al ınstıtýtymyz úshin bizdiń uzaq jylǵy irgeli zertteýlerimizdiń nátıjelerin praktıkaǵa engizýge jol ashqany mańyzdy. Bul baǵdarlama aıasynda qazaq tiliniń ǵylymı-lıngvıstıkalyq bazasyn quraıtyn áleýmettik mańyzy, qoǵamdyq suranysy joǵary qazaq tiliniń birtalaı normatıvti sózdikterin jaryqqa shyǵardyq. Olar «Qazaq tiliniń orfografııalyq sózdigi», «Qazaq tiliniń orfoepııalyq sózdigi», «Qazaq tiliniń aımaq­tyq sózdigi», «Qazaq tiliniń termınologııalyq sózdigi», «Qazaq tiliniń sınonımder sózdigi», «Qazaq tiliniń frazeologııalyq sózdigi». Bul sózdikterdiń barlyǵy álemdik tájirıbedegi sózdik jasaý isiniń jańa jetistikterin paıdalana otyryp, mazmuny men sapasy jaǵynan jańaryp shyqqan akademııalyq sıpattaǵy sózdikter. Sondaı-aq, áleýmettik-mádenı mańyzy erekshe qazaq kisi esimderi men jer-sý ataýlaryn normalaýǵa baılanysty eńbekterdi daıyndaý qolǵa alyndy. Qazaq tiliniń máselesi sheksiz. Halyq barda til bar, qoǵam barda onyń qyzmeti bar. Ár zaman til ǵylymynyń aldyna óz talaptaryn qoıady, soǵan qaraı ǵalymdar tildi zerttep otyrady. Alaıda, zertteýdiń maqsaty qandaı bolý kerek, qandaı maqsatqa jumylý kerek, óıtkeni keıde maqsattyń ózi ıgi bola bermeıdi, qalaı zertteý kerek, qandaı mindetterdi sheshý qajet dep máseleni durys qoıa bilý mańyzdy. Sebebi, til ulttyń júregi, al ony shynaıy mamannyń qolyna tapsyrǵan jón bolar? Qolda bar, dástúri burynnan qalyptasqan, óz aldyna qara shańyraq bolyp otyrǵan ınstıtýtty keńeıtip, sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, Elbasynyń tapsyrmasyn oryndap, onyń bazasyn kúsheıtip, kadrlaryn jaqsartyp, shtatyn keńeıtý ıgilikti is dep oılaımyz. Sebebi, qoǵamdyq ǵylymdar ishindegi til ǵylymynyń búgingi kúni mańyzy erekshe bolyp otyr. Sondyqtan ony zertteıtin mekeme de soǵan sáıkes bolý kerek dep túsinemin. Qazaq tiliniń qazirgi qoǵamdaǵy jaǵdaıynda kóńil alańdatar jaılar bar. Ol memlekettik tildiń jaǵdaıyna tikeleı baılanysty. Eń aldymen, tilimizdiń memlekettik basqarý júıesinde qoldanylýy keńeıe bastaǵany ras. Sonymen birge, ózimniń baıqaýym boıynsha, aıtyp otyrmyn, Prezıdent Ákimshiliginen, Parlamentten, oblys, qala ákimshilikterinen qatynashattar qazaq tilinde kelip jatatyny da oń qubylystar. Alaıda, bir ókinishtisi, solarǵa qarasty ortalyq býyndaǵy – departament, komıtetterdegi bas maman, jetekshi maman sııaqty keıbir qyzmetkerlerden mundaı durys qatynas baıqalmaıdy, tipti qoıǵan talaptarǵa qulaq aspaıtyn jaıttar da kezdesedi. Solar daıyndaǵan qujattar memlekettik tilde emes, orys tilinde kelip jatady. Bul – memlekettik tildiń basqarý júıesi qoldanysyndaǵy jaǵymdy da jaǵymsyz qubylystar bolsa, aqparat júıesindegi kórinis budan ózgesheleý. Bul saladaǵy qazaq tiliniń qoldanys keńistigi tar. Aqparattyq keńistikti orys tildi quraldar jaýlap aldy. Bul memlekettik til saıasatynyń durys júzege aspaı otyrǵanyn kórsetedi. Sebebi, onda tilderdiń úılesimdi qyzmeti, ıaǵnı memlekettik tildiń óz mártebesinde, basqa tilderdiń óz mártebesinde qoldanylýy kózdelgen, al aqparat salasyndaǵy jaǵdaıdy áli kúnge deıin «úılesimdi» dep aıtýǵa kelmeıdi. Memlekettik tildegi aqparat quraldarynyń ıelengen keńistigi, sany men sapasy tıisti deńgeıde, tipti qoǵamnyń artyp otyrǵan suranysy deńgeıinde emes. Qoǵam suranysy artyp otyr deıtinim, búgingi tańda qazaq tilindegi mektepter men balabaqshalar sany kóbeıip keledi, aýyldy jerlerdi bylaı qoıǵanda, qalaly jerdiń basqa ult ókilderi balalaryn jetektep qazaq balabaqshalary men mektepterine ákep tapsyryp jatqandary bar. Sonda qazaq tildi aqparatty tutynýshylarynyń sany artyp otyrǵanymen, olardy qamtamasyz etetin quraldar sany jetkiliksiz. Al san az jerde sapanyń da qandaı bolatyny belgili. Sózimdi bárine belgili «tek qazaq tilinde ǵana sóıleıtin teledıdar joq, aýyl-aýyldarǵa túgeldeı taraıtyn gazet, radıoarna sany birli-jarym ǵana» degendermen dáıektemeı-aq qoıaıyn, qazirgi qazaq arnalaryndaǵy orystildi baǵdarlamalarynyń kórermenderiniń azaıǵanyn aıt­paqpyn. Sebebi, orystildi kórermen sapasy jaǵynan áldeqaıda joǵary turǵan Reseı arnalaryna artyqshylyq beredi. Sonda teledıdardaǵy asyl ýaqyt kórermeni az bos baǵdarlamalarǵa ketip jatqan sııaqty, osyny da eskerý kerek pe deımin. *       *       * Al endi memlekettik tildiń ǵylym salasyndaǵy qoldanysy týraly aıtsaq, munda da oń qubylystar jetkilikti. Keıingi jyldary memlekettik tilde jazylǵan dıssertasııa, monografııa, ǵylymı maqala sany artqan edi. Alaıda, bir ókinishtisi, tehnıka, jaratylystaný salasynda qazaqtildi eńbekter de, ǵalymdar da az. Sondyqtan da bul salada memlekettik tildiń qoldanysy aqsap otyr. Munyń sebebin men qoǵamnyń tehnıkalanýymen túsindirer edim. Qazirgi kezde tehnıkalyq, jaratylystaný salalarynyń mamandary qoǵamda kúshti pozısııalardy ıelenip tur, alaıda olardyń barlyǵynda gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa, sonyń ishinde qazaq tiline tıisti mán berilmeıdi, qosalqy pán retinde qaraıdy. Sondyqtan tehnıkalyq ǵylym salalaryn gýmanızasııalaý kerek jáne ony qazaq tilin úıretip-oqytýdyń negizinde júzege asyrýdy qolǵa alý asa qajet. Sonda ǵana ǵylym qazaq tilinde damı almaq. Qazaq tili áleýeti zor, múmkinshiligi mol, dástúrli jolmen tarıhı damý kezeńderden ótip kele jatqan júıeli de, baı qurylym. Jalpy alǵanda, A.Baıtur­synuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty zaman talabyna saı jumys jasap keledi dep oılaımyz. Instıtýt sońǵy úsh-tórt jyl tóńireginde qazaq tili pániniń mazmuny men ony oqytý ádistemesi, dıdaktıkasyn jańǵyrtý, sondaı-aq qazaq til bilimi boıynsha oqýlyqtar men leksııalar kýrsynyń ǵylymı-teorııalyq bazasyn jetildirý maqsatynda 30-dan astam oqýlyq pen oqý quraldaryn, 40 shaqty sózdik, 30-dan astam monografııa, 50 shaqty ǵylymı jınaq shyǵardy. Solardyń ishinde qazaq tili pániniń negizin quraıtyn qazaq grammatıkasyn zamanaýı turǵyda oqytýǵa qajetti ǵy­lymı negiz bolyp tabylatyn 2 tomdyq «Qazaq tiliniń fýnksıonaldy grammatıkasy», «QR tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasynda daıyndalǵan 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi», tildik birlikterdi leksıkografııalaýdyń jańa lıngvotehnologııasy boıynsha kólemi jáne mazmunynyń tereńdigi turǵysynan túrki álemindegi barabar sózdikter ishindegi biregeı ujymdyq eńbek bolyp tabylatyn úlken birtomdyq túsindirme «Qazaq sózdigi», jańa basylymdaǵy «Orfografııalyq sózdik», akademık Á.Qaıdardyń «Qazaq tilindegi qos sózder: zertteý jáne sózdik» atty eńbegi, osy joldar avtorynyń «Qazaq til biliminiń termınologııasy máseleleri», «Qazaq frazeologızmderi men perıfrazdary», J.Mankeevanyń «Qazaq til biliminiń ózekti máseleleri» atty monografııalary jaryq kórdi. Mol tildik jáne etnolıngvıs­tıkalyq derekter men maǵlumat­tardy (qazaq qoǵamynyń shejireli tarıhy, memlekettik qurylymy, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy, kásibi men sharýashylyǵy, ulttyq óneri men salt-dástúri, halyqtyq ólshemderi men dinı kózqarasy, mádenı-aksıologııalyq qory, tabıǵatqa baılanysty dúnıetanymy men uǵym-túsinikteri, t.b.) qamtyǵan úsh erekshe leksıkografııalyq eńbekten turatyn akademık Á.T.Qaıdardyń «Qazaqtar ana tili áleminde (etnolıngvıstıkalyq sózdik). – T. 1-3. – Adam. – Qoǵam. – Tabıǵat» atty tarıhı-etnolıngvıstıkalyq zertteýler sıkly jaryqqa shyqty. «Ǵylymı qazyna» zertteý baǵdarlamasy negizinde «Uly dala tulǵalary» serııasy boıynsha qazaq lıngvıstıkasyn jeke ǵylym salasy retinde damytqan iri qoǵam qaıratkerleri, qazaqtyń tuńǵysh tiltanýshysy A.Baıtursynuly, tuńǵysh tiltanýshy-professory Q.Jubanov, akademık S.Keńesbaev, professorlar N.Saýranbaev pen M.Balaqaevtyń ómiri men tiltaný­shylyq qyzmet­terine arnalǵan ǵylymı-pýblısıstıkalyq eń­bek­ter daıyn­dalyp, jaryq kórdi.­ Osy «Ǵylymı qazyna» zertteý baǵdarlamasy aıasynda «Qazirgi qazaq tili» atty 5 tomdyq akademııalyq ǵylymı eńbek daıyndalyp otyr. Burynnan qalyptasqan akade­mııalyq ortada, akademııalyq stılde jumys isteıtin ınstıtýt ǵalymdarynyń eńbekteri sany jaǵynan da, sapasy jaǵynan da eldi súısinterlikteı deńgeıde. Osy jerde aıta ketetin bir jaǵdaı bar. Bıyl Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaǵaly otyrmyz. Halqymyzdyń tarıhy «Halyq tarıh tolqynynda» atty baǵdarlama aıasynda zerttelip jatyr. Al qazaq tiliniń tarıhy zerttelip otyrǵan joq. Qazaq tiliniń tarıhy boıynsha kóptomdyq eńbek jazýǵa A.Baıtursynuly atyndaǵy Til ınstıtýty ǵalymdarynyń áleýeti jetkilikti. Mınıstrlik qoldap jatsa, maqsatty, nysanaly qarjylandyrý baǵdarlamasy boıynsha osy máselemen aınalysýǵa bolar edi. Deı turǵanmen, ınstıtýt­ qyz­metkerleriniń negizinen gran­t­tyq taqyryptar boıynsha jasalatyn eńbek arqyly, sol taqy­ryptardyń oryndaýshylary retinde alatyn jalaqymen kún kóretindigi aıan. Granttyq zerttemelerdiń jalpy somasy 2012 jyly – 82 mıllıon teńgeni qurasa, 2013 jáne 2014 jyldary 110 mıllıon teńge kóleminde bolǵan edi. Bıylǵy ǵylymı saraptamadan ótken 9 taqyrybymyzǵa bar bolǵany 34 mıllıon teńge kólemindegi qarajat bólinip otyr. Atalǵan qarjy (34 mıllıon) 90-daı qyzmetkeri bar ǵylymı ınstıtýttyń qaı muqtajyna jaýap bere almaq? Bul zertteý júrgizýge qajet dep suralǵan somadan úsh ese kem. Osyndaı jaǵ­daıda, ujymnyń budan arǵy jaı-kúıi qalaı bolmaqshy dep alań­dap otyrǵan jaǵdaıymyz bar. Til ınstıtýty – ulttyq ınstıtýt emes pe? Oǵan nemquraıdy qaraý eldi­gimizge min bolmas pa?! Osy máse­leni oılana, oılasa júrelik, aǵaıyn. О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, UǴA akademıgi, professor. Almaty.