О́mir oty

Qazaq tili memlekettik til bolyp, ózimiz  derbes el bolyp eńse tiktegenimizge de  jıyrma jyldan asty. Osy ýaqyt ishinde til taǵdyry  tolǵantqan  janashyrlar kóp bolǵanmen, paıdaly qareketke barǵandar áldeqaıda az sekildi.   Qazaq tilin ekinshi til retinde oqytatyn kafedralar ashylyp, ǵylymı eńbekter jazylyp, alǵashqy ádistemeler qalyptasyp, oqý quraldary shyǵa ­bastady. Memleket qoldaǵan bul ıgi isti bir qaýym el bolyp­ jumyla atqara bastady.  Qazaq tilin ózge tildi aýdıtorııada­ oqytýǵa bar yqylasymen  kirisken, kirisip qana qoımaı jańa úlgidegi oqý quraldaryn jazýdy, ózindik qoltańbasymen teorııa­lyq negizdemesin alǵash bolyp qalaǵandardyń biri – ádisker, ustaz Zeınehan Seıithanqyzy dep nyq senimmen aıta alamyz. Ǵylym adamdarynyń joly ár qıly bolady. Zeınehan Seıithanqyzy ǵylym jolyna ustazdyq, ádiskerlik qyzmeti arqyly keldi. Ustazdyq qyzmetti atqara júrip, professor T.Saırambaevtyń jetekshiligimen aınalasy úsh jyldyń ishinde kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Kórgen, túıgenin, ustazdyq tájirıbesin jınaqtap oqý quralyn jazdy. Ol quraldy paıdalanǵan oqýshy da, oqytýshy da razy boldy. Qajettiligi sol – sońǵy kezderde úrdiske, tipti mindetke aınalǵan kási­bı baǵdarmen oqytý, kásibı oqý qura­lyn jazýdy Z.Seıithanyzy 90-shy jyldardyń sońynda-aq basta­ǵan eken. «Qazaq tili» ekonomıka fa­kýl­te­tine arnalǵan (1997), «Qazaq tili» ha­­lyqaralyq qatynastar maman­dy­ǵyna arnalǵan (1998), «Qazaq tili» gý­manı­tarlyq mamandyqtarǵa dep kete beredi. Jazǵan-syzǵany kópshiliktiń kóńi­­linen shyǵyp, kádege jaraǵanyn sezingende ony ǵylym tilimen júıelep, doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Jaza baspady. Sebebi, kókeıde ǵana emes, tájirıbede de pisken, mazmuny gý­ma­nıtarlyq bolǵanmen zaty empı­rı­kalyq, derekteri naqty, tildi oqytý­daǵy jańa baǵdardy ustanym etken eńbek boldy. Eńbekterdi tolyǵymen tal­daý bul maqalanyń maqsatyna kirmegendikten, bir ǵana mysalmen shekteleıik. Zertteýdiń «Jattyǵýlar – naǵyz oqý quraly» bóliminde: «Bizdińshe, oqýlyq – oqytý quraldaryn uıymdastyrý men júzege asyrýdyń nysany bolyp tabylady. Al oqýlyqtyń da, oqytýdyń da naǵyz quraly jattyǵýlar. Tek qana jattyǵýlardy oryndaý maqsatqa jetkizedi. Olardyń bolmaýy oqytý maqsatynyń bolmaýyna ákeledi. Oqýlyqtarda, oqý quraldarynda berilip júrgenderdiń barlyǵyn jattyǵý deımiz be?». Bul suraqtyń jaýabyn zertteýshi bylaı dep tujyrymdaıdy, olar: jattyǵýdyń maqsatty bolýy, arnaıy uıymdastyrylýy jáne júıemen, keshendi berilýi», dep jazdy Z.Kúzeko­va monografııasynda. Eń bastysy bul tujyrymdy ǵalym barlyq oqý quraldaryna arqaý etip, júzege asyryp keledi. Til birlikterin qyzmettik órisine saı meńgertýge baǵyttalǵan jattyǵýlar jınaǵy – «Qazaq tiliniń praktıkýmy» osy tujyrymnyń tájirıbedegi dáleli. Fýnksıonaldy-semantıkalyq óris uǵymyn lıngvıstıkaǵa nemis ǵalymy Trır engizgeni, al orys til bilimine A.V. Bondarkonyń zertteýleri arqyly jetkeni mamandarǵa tanys. Professor Kúzekova zertteýiniń ereksheligi ne deseńiz – qazaq tilin «óris» arqyly oqytýdy negizdeýinde. Al óris til birlikteriniń fýnksıonaldyq semantıkasyna, ıakı maǵynalyq semantıkasyna súıenetini belgili. Bul jaqsy teorııany iske asyrsa, árıne qazaq tiliniń kósegesi kógeretini anyq. Alaıda, qazaq til biliminde turpatty grammatıka saralanyp jazylǵanmen, qyzmettik grammatıkanyń kenjelep qalǵany qupııa emes. Bul tarapta orys tili biliminiń áldeqaıda alǵa ketkeni bizdiń tilshi mamandarǵa qaı salaǵa nazar aýdarý qajettigine jón siltegendeı. Fýnksıonaldyq grammatıkanyń teorııasyn jazý bir basqa da, onyń tildegi kórinisin taıǵa tańba basqandaı jiktep berý – bir basqa. Osy tusta Z.Seıitqanqyzynyń osy bir abyroıly, ári aýyr isti óz qolyna alǵandyǵy ǵylymda jańa beleske kóterilgendigin kórsetedi. Z.Kúzekovanyń oqý qural­da­rynyń ereksheligi de sol tekstoteka saýattylyǵy, aýtenttiligi óz aldyna tildik bilik-daǵdylardyń jattyǵýlar júıesi arqyly bekitilýinde. О́ris arqyly júzege asatyn bul tapsyrmalar stýdenttiń kommýnıkatıvti qajet­tilikterin júzege asyrýdy meńgert­ken­dikten – bilim berý isinde suranysqa ıe. Bulaı qorytyndy jasaýǵa tolyq negiz bar. «Rarıret» baspasynan «Qazaq tili praktıkalyq kýrsynyń» 3-basylymy, «Qazaq tili» (ekonomıka fakýltetine arnalǵan) oqý quraly 4-basylymy, «Qazaq tili» (halyqaralyq qatynas fakýltetine arnalǵan) oqý quraldarynyń 2-shi basylymdarynyń ózi bilimgerlerdiń qolynda júrgenine 6-7 jylǵa taqap qaldy. Oqý quraldarynyń ómirsheńdigi qajettilikke baılanysty bolady. Naryq zańdaryna saı qyzmet etetin ­baspa úıleri Z.Kúzekovanyń oqý­­lyq­taryn qaıtalap shyǵaryp jiberge­nin keıde ­avtor ózi de bilmeı qalatyn kezderi bolyp turady. Zeınehan Seıithanqyzy ǵylymǵa ózin shólirkep keshteý keldim dep esepteıdi. Sondyqtan da qandaı bir jańalyqtyń, alǵashqy bastamalardyń basy-qasynda júrip bel sheshe kiristi. Halyqaralyq test júıelerin (TOEFL, IELTS, TRKI ) zertteı otyryp, QAZTEST júıesiniń negizin qalady. Onyń negizdemesin, standartyn, al­ǵashqy test úlgilerin, anyqtamasyn túzýi ony Qazaqstandaǵy birden-bir testolog ǵalym retinde tanytty. Testolog mamandarynyń qalyptasýyna uıytqy boldy. Memlekettik deńgeıde tildik bilimdi anyqtaýǵa qyzmet etip otyrǵan, «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alýshylardyń bilimin anyqtaıtyn negizgi krıterıılerdiń biri QAZTEST bul kúnde damyp kele jatyr, ári bo­lashaǵy zor júıe desek artyq emes. Alaıda, bul júıeniń aldynda Z.Seıit­hanqyzynyń zor eńbegi turǵa­nyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. О́zin nası­hat­taǵandy ǵalym jaqtyra bermeıdi. Z.S.Kúzekova ǵylymı izdenis jolynda oqýlyq jazýmen onyń teorııasyn negizdeýmen shektelip qalǵan joq. Ozyq ıdeıasyn respýblıka deńeıinde jalǵastyrýdy maqsat tutty. Osy quraldary men praktıkýmynyń negizinde «Qazaq tilin oqytýǵa arnalǵan tıptik baǵdarlama» men «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik standartynyń» negizgi avtory boldy. Fransýz jazýshysy Jozef Jýber «oqytý úshin eki ese oqý kerek» degen eken. Bul qaǵıdatty Zeınehan Seıit­hanqyzy ózine ustanym etken ustaz. Tushymdy teorııalyq eńbekterin aıtpa­ǵanda, árbir oqý quraly, árbir sabaǵy, árbir tapsyrmasyn jazýǵa úlken daıyndyqpen kirisedi. Taǵy da sol oıshyldyń «qaǵaz bárine tózgenmen, oqyrman tóze almas» degen oıy Zeınehan Seıithanqyzynyń da zertteýshilik jolyndaǵy qubyla­na­masy tárizdi, onyń únemi izdeniste júretindigin kórsetedi. Qaı ýaqytta, qaı jerde bolmasyn «bul týraly men ... ana sabaǵymda jazǵan edim, qazir oǵan kóńilim tolmaıdy, oǵan endi basqasha qyrynan kelýim kerek» nemese «bul oqýlyqty men múldem basqasha, jańasha etip jazyp shyǵýym kerek, eki-úsh sabaǵyn jazyp ta qoıdym», «materıaldarym daıyn, jańa pán engizsem dep júrmin», «stýdentterge bul óte unady, tań qaldy, budan ári damytatyn shyǵarmyn» degen sózderinen óz isine degen úlken mahabbatty sezinemiz. Sezinemiz de qyzyǵamyz. Sońǵy kezde bilim berý salasynda mobıldilik, ıaǵnı utqyrlyq termıni erekshe qoldanysqa ıe. Basqasha aıtsaq, barlyǵyna úlgerý, kedergilerdi joıý, toqtamaý, toqyramaý. Zeınehan Seıithanqyzyna utqyr, ıaǵnı mobıldi ustaz desek jarasady. Bir aıdyń ishinde eki ret AQSh-tyń eki ýnıversıtetinde ótken kon­feren­sııalarda baıandama jasaý, ýnı­versıtettiń ǵana emes sheteldik ýnıversıtet grantyn da utyp alý, 5 deń­geılik «Qazaq tili» oqý quralyn jazý, aǵylshyn tilin úırenýdi qatar alyp júrý, t.s.s. jalǵasa beredi. Sabaq bere júrip, oqýlyq jazdy, praktıkým jazdy, sol arqyly fýnksıonaldy grammatıkanyń qazaq tilindegi berilýin, órisin tanytty. Osy júıemen oqyp shyqqan azamattyń bilimin baǵalaýdyń krıterıılerin qalyptastyrdy, qazaq tilin ózge tildi aýdıtorııada oqytýdyń JOO-ǵa arnap tıptik baǵdarlamasyn, mem­lekettik standartyn jasady, osylaı aıta bersek kete beredi. Biraq bul aıtýǵa ǵana ońaı, munyń artynda zor eńbek, úlken izdenis jatyr. Z.Seıit­hanqyzy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnı­versıtetinde de, L.N.Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde de kafedra meńge­rýshisi qyzmetin atqar­dy. Biraq eshqa­shan toqmeıilsigen emes. Árqashan izdenis ústinde jú­redi. «О́tkendi qurmet­teı otyryp, jańa­lyqqa umtylý» fılo­logııa ǵylym­darynyń doktory, Nazar­baev Ýnıver­sıtettiń professory Z.Seıit­hanqy­zynyń ómirlik kredosy. Baqyt AQBUZAÝOVA, Nazarbaev Ýnıversıtettiń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.