Sym saýsaqty sazger

Kúıshi ózimen-ózi ońasha qalǵanda baryp kóz jasyna erik berdi. Mana ózi basqaratyn jemshóp sehynyń agregatynda oń qoly shóppen qosa týralyp, saýsaq, bilek súıekteri kútir-kútir synyp jatqanyn sezingen sátte de, operasııa stolynda qoly kesilip, onymen máńgi qoshtasqan kezde de, qaıyspaı sabyr saqtap edi. Endi, mine, sol qaısarlyǵy men erik-jigeri jaıyna qalyp, kóz jasyna ıe bola almaı jatyr. Aıtbaı ózine toqtaý aıtyp jubatpady. О́kinish óze­gin órtep, kókiregin kernegen kúıinishi jasqa aınalyp, jastyǵyna tyrs-tyrs tamyp jatty. Kúmbirletip kúı tart­qanda, dombyra shanaǵynda sa­ǵym­daı buldyrap, josyla júıtkigen júırikterdeı kóz ilespeıtin qaıran bes saýsaǵy... Sony oılaǵan sátte esinen tana jazdaıdy. Taǵdyr tálkegi degen osy eken-aý. Áıtpese qaramaǵynda isteıtin ji­git­terge: “tehnıka degen de bir tilsiz dú­leı, abaı bola kórińder, qatelik arty qasiret” dep aqyl aıtyp, báıek bo­lyp júretin aldymen ózi emes pe edi. Jemshóp sehyna jańadan ju­mysqa turǵan jastarǵa tehnıka tilin úıretip, eńbek qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jóninen sabaq berip, em­tıhan alatyn. Onsyz agregatpen ju­mys isteýge jolatpaıtyn. Sol teh­nıka qaýipsizdigin seh bastyǵy ózi qa­laı saqtaı almaı qaldy. Qaqalyp qal­ǵan agregatty toqtatpaı turyp qol saldy-aý. Kedergi qarmen jen­tek­telgen shópti alýyn alyp-aq tastady. Biraq julqyna júrip ketken agregattyń aınalma bólshegindegi bir shegege jeńi ilinip qalyp, qolyn tartyp áketti. Qapelimde sasqalaqtap artynda turǵan sóndirgish tetikti tap basyp taba almaı qaldy. Agregat ta ash qasqyrdaı munyń saýsaqtaryn áp-sátte shaınap tastady. Aıtbaı da janushyryp ekinshi umtylysta baryp sóndirgish tetikke qol jetkizdi. Sosyn agregatty keri aınalymǵa qosty. Shaınaýyn shaınap tastaǵanymen, jutyp úlgirmegen eken, qoly terisine iligip qaıta shyqty. Onan arǵysy belgili... Aıtbaı óz basy mana qaýipke ushy­raǵan kezde ómirin oılaǵan edi, endi, mine, ónerin, kúı bolashaǵyn oılap jatyr. Janarynan jas aǵyz-ǵan da sol-dy. Nege ekeni belgisiz, oıyna “Aqsaq kıik”, “Aqsaq qulan”, “Jetim bala” kúıleriniń sazdy sa­ryny, muńdy áýeni oraldy. О́z jaǵ­da­ıynyń sol kúılerdiń mazmunymen uqsasyp, úılesip jatqanynan bolar. Qo­lym sholaq bop, kún kórisim qı­yn­dap qalatyn boldy-aý dep ýaıym­da­maıdy. О́zin daýysyn joǵaltqan ánshideı, aıaǵy aqsap, báıgeden qalǵan júırikteı sezinedi. Aıaǵy ketken sáıgúlik dúıim jurtty súısindirip báıge jolyna qaıta oıqastap shyǵa almaıdy, daýysyn joǵaltqan ánshi de súıikti sahnasynda qaıta án sal­maı­dy. Topshysy synyp, qanaty qaıy­ryl­ǵan qyran da óziniń sonaý zańǵar kógine qaıta shyrqap, erkin samǵaı al­maıdy. Aıtbaı da ózi sol qanatsyz qy­randaı halge tap bolǵanyn bar jan-júregimen uǵynyp, túısingen saıyn jan azaby asqyndap, et-baýyry ezile tústi. Qarshadaıynan qolyna dombyra ustady, jeti jasynan bastap kúı tarta bastady. Ákesi kúıshi edi. “Nar ıdirgen”, “Bozingen” t.b. halyq kúı­­lerin kelistire tartqanda Aıtbaı áke­siniń osynaý ǵajap ónerine súısine tań qalyp, shirkin, dombyrany men de solaı tarta alar ma edim dep ar­ma­n­daı­tyn. Biraq ol ákesiniń ónerin tolyq úırenip, ıgerip úlgirmedi. Ákesi tym erte ketti. Aıtbaı onda 13-aq jasta bo­latyn. Degenmen, súıikti ákesi onyń bo­­ıyna ónerge degen súıis­pen­shilik ury­­ǵyn egip, ushqynyn tutatyp ketken edi. Mektepte Aıtbaı bala kúıshi­ler­diń aldy boldy. Mektep orkestrinde aldyńǵy orynda otyratyn edi. Jasy ósken saıyn oryndaýshylyq she­ber­ligi de artyp, arman-maqsaty da aıqyndala berdi. Mektep bitirgen soń, Almaty konservatorııasyna túsýdi, sóıtip, bar ómirin atadan qalǵan óner jolyna arnaýdy arman etti. Biraq taǵdyr ony basqa jolǵa túsirdi. Mýzykalyq joǵary bilim alý tátti arman kúıinde qala berdi. Aq qanatty arman ony qansha alysqa jetelese de, ilese ketýge oı-talaby kótergenimen múmkindigi kótermedi, qysqa jip kúr­meý­ge kelmeı, aýyldan shyǵandap shy­ǵa almady. Sóıtip, 1960 jyly Qos­tanaıdan arnaýly orta oqý ornyn bitirip kelip, eńbek jolyn elektrık-mehanıktik jumystan bastady. О́ziniń týǵan jer, ósken eli Qarasý keń­sharynda ómir mektebinen ótip jatty. Odan keıin qat-qabat tirlik taý­qymeti armanshyl jastyń ıyǵynan basyp, aqyry óz yrqyna kóndiktirip alǵan bula júrek qansha bul­qyn­ǵa­nymen bosatpaǵan. Biraq Aıtbaı mýzykalyq bilim ala almaı qaldym dep moıymady. Ol óz betinshe shy-ǵar­mashylyq izdenis jolyna túsken edi. Keńshar kórkemónerpazdar ujy­mynyń belsendi múshesi, uıymd­as­ty­rýshy jetekshileriniń biri bola júrip aýdandyq, oblystyq festıval, óner jarystarynan qalyp kórgen jeri joq shyǵar. Áldeneshe ret laýreat atandy. О́zi shyǵarǵan alǵashqy kúıi de dúnıege keldi. Biraq “Tyń tolǵaýyna” óziniń de, ózgelerdiń de kóńili onsha tola qoımady. Esesine, kelesi qanat qaǵysy ony kúıdiń kúmbezdi kógine erkin kóterip áketti. “Amangeldi dú­biri” dese degendeı, uly joryq, kó­te­rilis dabyly, Amangeldiniń sansyz sarbazdarynyń ereýil dúbiri, shapqan at tuıaqtarynyń daýysy keledi qulaqqa. Kúı kóptiń kókeıinen shyqty. “Amangeldi dúbiri” el arasyna tez tarap-aq ketti. Ras, qaı óner týyndysy da tol­ǵa­nystan, tebirenisten týatyny aı­qyn. Biraq solardyń kúıden tolǵaǵy kúshtisi joq-aý, sirá. Aıtbaıdyń “Balaly kıik” kúıi de sondaı bir jan te­birenterlik kúshti kórinis áserinen týǵan. Bular birde máshınemen ańshylaı shyqqan. Quba jonda kıiktiń jyrtylyp aıyrylatyn kezi. Aýyldan qyrǵa uzap shyǵa bergeni sol edi, qaptaldan eki laǵyn ertken balaly kıik kezige ketti. Izdegenge suraǵan, máshıne kıiktiń sońyna tú­sip berdi. Kıik ózi men kózi jáý­di­regen qos quralaıynyń basyna tón­gen qaýipti sezdi. Eki-úsh ret orǵyp-orǵyp alyp zymyraı jóneldi. Bul laq­ta­ryna bergen qaýip dabyly edi. Ene­si­niń sońynan qos quralaıy qul­dyraı tartty. Sóıtip, qas-qaǵymda adam men ańnyń egesi bastaldy. Ana kıik laqtarynyń jony jyl­tyldap ózinen qalmaı kele jatqanyn kórip, júregi eljirep ketti. О́zi ólse de baýyr eti – balalaryn qalaı da qutqarý kerek. Sondaı sheshimge kel­gen ana kıik máshıneni óz sońyna erte-merte laqtarynan basqa baǵytqa jyryla qashty. Qos quralaıyna “Qosh, qarashyqtarym, aman bo-lyńdar, maǵan qaraılamaı qasha berińder” dep belgi bergendeı boldy. Kıiktiń osy qareketi Aıtbaıdyń sanasyna sadaq oǵyndaı jyl­dam­dyq­pen sart etken sátte, máshıne ańǵa oq jeter jerge taıap qalǵan edi. Qýǵyn qyzyǵyna túsken ańshy joldastary balasy úshin ózin qurban etip, oqqa baılap kele jatqan kıiktiń márt minezin eleıtin emes. – Tez, údet, qaraýylǵa al! – desip bir-birine buıryq berisip jamyraı shýlasyp, japan dalany bastaryna kóterip keledi. Endi sál keshikse, qosaýyz myltyqtyń aýzy­nan kók tútin burq etkeli tur. Aıtbaı máshıneniń kabınasyn qos qoldap birneshe dúrkin qatty-qatty soǵyp-soǵyp jiberdi. Qorqyp ketken júrgizýshi máshınesin kilt toqtatty. Kabınadaǵylar “ne bolyp qaldy?” desip úrpıisip óre túregeldi. Aıtbaı: – Eshteńe de bolǵan joq. Egiz laǵyn jetim etip obalyna qalarmyz. Et jegileriń kelse, bizdiń úıden toqty jep ketińder, – dep balaly kıikti odan ári qýǵyzbaı, joldas­taryn keri oraltty. Osy kórinis kúıshi jigitti qatty tebirentti. Jatsa da, tursa da balaly bóken kóz aldynan ketpeı turyp aldy. Aıtbaıdyń osyndaı tereń tebi-renis­ten týǵan jańa kúıi – “Balaly kıik” jaýyzdyqqa, myltyqqa qarsy kúı bolyp shyqty. Áýesqoı kompozıtor týǵan aýy­lyn­da elektrık bola júrip, kúı ar­tynan kúı, án artynan án týyndatyp jatty. 1972 jyly oblystyq “Torǵaı áýenderi” festıvaliniń tuńǵysh laýreaty atanyp, jeke oryn­daý­shy­lar arasynda birinshi oryndy jeńip aldy. О́z kúıi “Amangeldi dúbirin” oblys sahnasy tórinde dúbirletti. Sóıtip, oblystyq óner jarysynda san sańlaqtyń arasynan Aıtbaıdyń sáıgúligi dara kelip, abyroıy asyp, mereıi ústem bolyp oraldy. Shyǵar­ma­shylyq tabys onyń jigerine jiger, sha­bytyna shabyt qosyp, jańa asý­larǵa qulshyndyryp, qanattandyra tústi. 1975 jyl. Jeńistiń 30 jyldyǵy. Osy tusta “Er esimi – el esinde” atty kúı dúnıege keldi. Ony tyńdap otyr­ǵanda “qaıran esil erlerim-aı” degen joqtaý saryny óksikke, óki­nishke, ah urǵan armanǵa toly ún ap-anyq estilip turady. Durysyn aıtsaq, “Er esimi – el esinde” – kúı-rekvıem. Aıtbaı keıin de san jarysqa qatysyp, ózge kúılerimen birge “Amangeldi dúbirin” talaı sahna tórinde dúbirletti. Kúılerin respýb-lı­kalyq telestýdııa men Qazaq ra­dıosyna da jazdyrdy. Ol kórkem-ónerpazdardyń Búkilodaqtyq 1 festıvaliniń laýreaty. 1976 jyly Qyzylorda qalasynda ótken domby­ra­shylardyń respýblıkalyq jary­synda topty jaryp birinshi oryndy jeńip aldy. Iá, az aıtty ne, kóp aıtty ne, kom­pozıtor óner kógine, kúı kúmbezine jańa kóterilip, erkin kóterilip kele jatyr edi... ...1978 jyldyń jadyraǵan jazy. Arqalyq qalasyndaǵy kenshilerdiń mádenıet saraıynda dástúrli “Torǵaı áýenderi” festıvali ótip jatty. Bul jolǵy oblystyq óner jarysyna Aıtbaı ómirinde birinshi ret kórermen bop qatynasty. Amangeldi aýdany kórkemónerpazdar ujymynyń dom-byra orkestri “Amangeldi dúbirin” kúmbirlete jóneldi. Aıt­baıdyń kóz aldy tumandanyp, ja­nary jasqa tolyp júre berdi... Onyń orkestrdegi ornynda óziniń qarshadaı qyzy Anargúl otyr edi. Kúıshiniń kóńili teńizdeı tol­qy­dy. Kóz aldyna sonaý bir jyly ózderi qýǵan balaly kıik elestedi. Mine, sol kıiktiń laǵyndaı qyzy Anargúl saqa kúıshilerden qalysatyn emes, kúıdi qysylmaı, shabyttana tartyp otyr. Anargúl bir sátte ja­na­rymen zal ishin sharlap, aldyńǵy oryndardyń birinen ákesin taýyp aldy. Áke men bala kózi bir sátke túıise qaldy. Ekeýi bir-biriniń oıyn aınytpaı oqydy. – Áke, seniń ornyńdy joqtatpaıyn dep bar ónerimdi salyp jatyrmyn, qaǵysym qalaı? –             Jaraısyń sary qyzym! Meniń ornymdy joqtatqan joqsyń. Qolym kesildi dep ýaıymdap júrsem beker eken... Qolym saý eken – ol sen ekensiń. ...Kúnder zyrlap, aılar jyljyp 1979 jyl da jetti. Aıtbaıdyń ózi aýylda, oıy Almatyda. Anargúli ob­lys­tyq jas mýzykanttardyń jary­syn­da jeńiske jetip, respýblıkalyq konkýrsqa attanyp ketken-di. Áke jú­regi qalaı bolar eken dep qobaljı­dy. – Súıinshi, súıinshi! Anargúl laýreat bolyp kelipti, – degen sózdi estigende Aıtbaıdyń júregi jarylyp kete jazdaǵan. ...Sodan keıin de zymyrap on­­shaqty jyl ótip ketti. 1988 jyldyń bir sátti kúni Aıtbaı oıda joqta qalbalaqtap Arqalyqqa bizdiń úıge kele qaldy. – Aýyzsha yńyldap anama arnap bir án shyǵaryp edim, soǵan sóz kerek dedi ol. – Án bolsa, aqyndarda árqa­shanda jyr daıyn, izdep kóreıin, – dep óz bólmeme kirip, óleńderimdi qarap otyrǵanmyn. Bir kezde tórgi bólmeden dombyra daýysy artynsha kúmbirlep qoıa berdi. Tanys kúı – “Amangeldi dúbiri”, bizdiń úıde ony tarta alatyn eshkim joq-ty. Áıel as úıden, men óz bólmemnen bir mezgilde tór bólmege enteleı kirip keldik. O, ǵajap! Mundaı da keremet bolady eken-aý. Kóz aldymyzdaǵy myna kóriniske tań-tamasha bolyp, tilimiz baılanyp, aýzymyzdy ashyp kaldyq. Aıtbaı shyntaqtan tómen sholaq qolynyń tuqylyna sym baılap alyp óz kúıin kósiltip otyr. Sileıip turǵanbyz, kúı bitkende baryp bizge til bitti. – Mine keremet! Myna ónerdi qashan shyǵarǵansyń, – dep baryp qushaqtaı aldyq. О́nerge, kúıge qaıta kelýińmen! dep quttyqtap jatyrmyz. – Baqandaı on jyl boıy jy­nymnan aıyrylǵan baqsydaı esen­girep júr edim. Esimdi endi jıǵan­daımyn. О́nerdi áýelde bermesin, bergen soń onsyz ómir mán-maǵyna­synan aıyry­lady eken. Endi, mine, ómirge ekinshi ret qaıta kelip ja­tyr­myn desem, artyq emes. Sym saýsaq qaıran bes saýsaqqa qaıdan jetsin, degenmen, kórip otyrsyń, ájeptáýir tarta alatyn boldym. Qaptaýly elektr symyn kúrte syrtynan bilegime baılaımyn da, syrtynan dákemen orap qoıamyn. Sóıtip, uzaq jat­ty­ǵý­dan keıin dombyrany qaıta meńgerip aldym, – dep syr shertti. Tań­da­nysymda shek bolsaıshy. Bul degen qazaqtyń kúı óneri tarıhyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa, qaıtalanbastaı qubylys qoı. Sóıtip, sol jyldan bastap Aıtbaıdyń shyǵarmashylyq ómirine úlken ózgeris enip, zaıa ketken jyldardyń esesin jańa án, jańa kúılermen qaıtaryp jatty. 1991 jyly óziniń 50 jyldyq mereıtoıyn úlken shyǵarmashylyq órleý ústinde qarsy aldy. “Qarasý” keńsharynyń sáýletti mádenıet úıinde onyń osy toıyn oblystyń mádenıet salasyndaǵy basshy qyzmetkerleri, óner órisindegi áriptesteri túgeldeı kelip qatysyp, dú­rildetip ótkizdi. Bul kúni Aıt­baı­dyń kúıleri men ánderi shyrqaldy. Men ózim óleńin jazǵan “Aıaýly ana” ánin sonda tuńǵysh ret tyńdadym. Bul kúnde Aıtbaı shyǵarma­shy­lyq izdeniste. Bul oraıda onyń “Ba­ba­lar úni” atty toptama kúılerin aı­týǵa bolady. Toptama “Elim-aı!”, “Arý arman”, “Narqyz”, “Seıtqul ańyzy”, “Boztaılaq”, “Qarataý”, “Ju­­batý” taqyrypty jeti kúıden qu­ra­lady. Árqaısysynyń mazmunyn at­ta­rynan ańǵarasyń. Bergi tarıhy-myz­­dyń sherli shejiresin shertetin “32-jyl”, “37-jyl”, “Aljır”, “Er esimi-el esinde ” atty kúıleri de tyń­daý­shy júregine jol taýyp jatqan kúıler. Al “Amangeldi dúbiri” men “Qy­zyl kerýen” taqyryptas. “Ba­laly kıik”, “Aq qaıyń”, “Dom­byra sazy”, “Aıtbaı saryny”, “Búrkitti baıraq” kúıleri búgingi kúnniń muńyn muńdap, jyryn jyrlaıdy, syr tolǵaıdy. Aıtbaı kúılerin áıgili kompozı­torymyz N.Tilendıev joǵary baǵalaǵan. Arýaqty kúıshi dep kezdesken saıyn qushaqtaı kórisip, arqasynan qaǵyp, jyly sózin aıtyp, aqyl-keńes berip, qamqor bolyp júrdi. “Aıtbaı saryny” kúıiniń osylaı dep atyn qoıǵan da Nurǵısa. Dú­nıejúzi qazaqtarynyń quryl­ta­ıyna barǵan joly Nurǵısanyń aldynda Aıtbaı óziniń “Kókeıkesti” kúıin oryndaǵan. Sonda Nurǵısa: – Kókeıkesti degen bir emes, birneshe kúıler bar. Qabattastyryp qaıtesiń. Muny sen “Aıtbaı saryny” dep tart, solaı aıtylsyn, – degen. Aıtbaıdy aıtqanda, Anar aty aýyzda turady. Ákesine jete týǵanyn, asa týǵanyn bolashaǵy biledi. О́zi mýzykalyq bilim ala almaı qalǵan Aıtbaı nota bilmeýdiń qorlyǵyn ábden kórip keledi. Sol kemistiktiń orny tolsyn dep qyzyn 7 synyptan bastap aýdan ortalyǵynda oqytyp, Amankeldi mýzyka mektebine bergen eken desem, búginde Anar Muzda­ha-novanyń kúı tartqanyn kórýdiń, estýdiń ózi bir ǵanıbet. Onyń da ónerge qosqan úlesi zor. Soǵan oraı Anarǵa 1994 jyly “Daryn” memlekettik syılyǵy berildi jáne sol syılyqty respýblıka Prezıdenti N.Nazarbaevtyń óz qolynan aldy. Anar búginde Astanada, fılar­mo­nııa­nyń ataqty kúıshisi. Shy­ǵarma-shylyq talantynyń naǵyz tolysqan, oryndaýshylyq sheberliginiń shyńǵa shyqqan shaǵynda. “Samǵaý” kúıimen kórermender kóńilin kókke samǵatyp, talantyna tánti etýmen keledi. Sahnada kóbine óz ákesi kompozıtor Aıtbaı Muzdahanovtyń kúılerin tartyp, nasıhattaıdy. Sym saýsaqty sazger Aıtbaıdyń ózi baıaǵydaı týǵan aýyly Qarasýda. Týǵan jerge, atamekenge kindiginen baılanǵan. Sol týǵan jeri qasıetti Torǵaı topyraǵy shyǵar­mashylyq shabytyn sharyqta­tady; ónerin órge órletedi. Búginde ol aýy­lynyń qadirli aqsaqaly, aı­ma­ǵy­nyń ardaqty azamaty. Zeınetkerlikke shyq­qanmen, shyǵarmashylyq ju­mys­ta. Sym saýsaǵynan áli de tamasha ánder men kók nóser kúıler týyndaı bermek. 2008 jyly Astanadaǵy “Sary­ar­qa” baspasynan Aıtbaıdyń “Babalar úni” atty kúıleri men ánderi jınaǵy úlken kitap bolyp basylyp shyqty. Oǵan 30 kúıi men 12 áni engen. Bul onyń 45 jyldyq tynymsyz shyǵarmashalyq eńbeginiń jemisi. Juma-Nazar SOMJÚREK, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.