Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarma

Farıza OŃǴARSYNOVA: Táýelsizdik jaıly tasqyn jyr Kórnekti aqyn Nesipbek Aıtulynyń “Erlikke eskertkish” atty poemalar jınaǵy týraly tolǵanys “Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, óleńmen jer qoınyna kirer deneń” dep uly Abaı aqyn aıt­qandaı, aqyny ǵana emes, jalpy qazaq halqy negizinde o bastan óleńmen, jyrmen aýyz­danǵan, jańa týǵan sábıdiń janyn, tánin besik jyrymen terbetip, ultynyń uranyn da, namysy men syr-ánin de ájeniń áldıi arqyly ulany­nyń boıyna sińirgen. Qazaq ádebıetiniń tarıhynda oqyrmanynyń jan-dúnıesin tebirentken Sultanmahmut Toraı­ǵyrovtyń poemalarynan keıin Sábıt Muqanovtyń “Sulýshashy”, Isanyń “Aqbópesi”, Juban Moldaǵalıevtiń “Kek”, “Sel”, Hamıt Erǵalıevtiń “Bizdiń aýyldyń qyzy”, “Qurmanǵazy” dastandarynan soń Serik Turǵynbekov, Serik Aqsuńqaruly sekildi keıbir aqyndar ǵana jyr-dastan janryna qalam tartty. Deı turǵanmen, elimiz Táýel­siz­dik týyn kótergeli beri azattyq aıdynynyń buryn eshqaısymyz jutyp kórmegen jupar aýasynan tunshyqqandaı, ata-babamyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan osy tarı­hı armannyń tóńireginde jarytyp jaqsy dúnıeler jaza almaı júr­miz. Árıne, bul jaǵdaı tirliktegi qat­par-qatpar qarbalas fak­tor­larǵa: qoǵamdyq qubylystyń ózgerýine baılanysty adam psıho­logııasy men dúnıetanymy da á degennen bir qalypqa túspeıtini, elimizdiń óz otaýyn álem keńis­tiginde óz órnegimen ornalastyrý jolyndaǵy qıyndyqtar – osy­lardyń bári teńiz betindeı tol­qyǵan aqyn kóńiline túrlishe áser etýinen bolsa kerek. Osy turǵyda kósile qalam tartyp, Táýelsiz memleketimizdiń búgini, búginge jetýdi arman etken, sol jolda bastaryn báıgege tigip, jandary qurban bolǵan babalary­myz týraly hám elimizdiń bostan­dyq jolyndaǵy tarıhı ómirbaıa­nyn qýatty jyrmen tolǵap júr­gen qazaqtyń kórnekti aqyny – Nesipbek Aıtuly. Amerıkanyń Azattyq, Fran­sııa­­nyń Eıfel munarasyndaı álem­ge tanys eskertkishter sekildi Táýelsiz memleketimizdiń sım­vo­ly­­na aınalǵan Báıterek týraly poe­masyn azat eldiń alǵashqy jyr-báıteregi dep qabyldaǵanym esim­de. Aqyn odan soń da qalamyn qur­ǵatpastan eki poema jazyp, “Er­likke eskertkish” degen atpen “Fo­lıant” baspasynan shyǵarypty. Sonaý seksenin­shi jyldary meniń óleń­derimde “Otanym meniń – Qazaq­stan”, “Qa­zaq jeri – besi­gim” degen joldardy “Otan bireý – ol Sovet odaǵy” degen qaǵı­dalardy aıtyp alyp tastaǵan re­dak­torlar bul kúnde úlken aqyn­byz desip júr. Árıne, olar sol kezdegi saıasattyń oryn­daý­shylary edi. Nesipbek aqynnyń “Tý” poe­­ma­sy – qazaq ádebıetiniń tarı­hyndaǵy jalaý týraly jazylǵan tuńǵysh úlken shyǵarma. Ras, qa­zaq­ta “jalaýlatyp” nemese kom­­mýnıstik ıdeologııanyń eskert­ki­shindeı “qyzyl týlar jelbirep” degendeı talaı óleńge “kórik” bergen tirkester boldy. Alaıda, týdyń eldiktiń belgisi ekendigin oqyrmanǵa ábden jetkize bilgen jáne búgingi táýelsizdigimizdiń kók týy ózinen ózi tigile salmaǵanyn: Keýdesin atqan oqqa tósep ólgen, Alashtyń týy qaıda keshe kórgen? Jarqyrap táýelsizdik tańy atpasa, О́ktemdik bizge qashan ese bergen?!- dep, búgingi erkindiktiń qadirin bireý bilip, bireý bilmeı júrgende, qalyń oqyrmannyń janyna sińire jyrlaıdy. Jaýyzdyń eshbiri joq jaza kórgen, Qashanda qııanattan qazaq ólgen! Kók týdyń qasıetti kıesi atar, Sabynan ustamasaq taza qolmen! Qandaı taýyp aıtylǵan sóz! Memlekettik týdyń sabyn taza qolmen ustaý degen oı qazaq óleńi­niń tarıhynda buryn- sońdy aıtylyp kórgen emes. Aqynnyń memlekettik aıbynymyz – týdy aıalaı bilýdi qazaqy bolmysy­myzǵa saı, osynshalyqty ashyq ta aıqyn sezimmen jetkize bilýi Nesipbek aqyndy basqalardan daralaı tússe kerek. Aqynnyń “Erlikke eskertkish” kitabyndaǵy ekinshi poema – “Aqmola shaıqasy”. Bul kúnde kórkem úıleri kóz tartyp, qazaq dalasynyń tórinde boı kótergen elimizdiń bas qalasy Astana sheteldik kelimsekterdiń qoljaýlyǵy bolyp, bir-birimen jaýlasqan “bıliktiń yq jaǵynda in kúzetip” jerin de, elin de sata­tyndar búgingi ómirde de tabylyp qalýy múmkin degen aqyn oıyn sóz arasynan ańǵarýǵa bolady. Attyly jasaýyldar júz qaraly, Kóz salyp kókjıekke syzdanady. Qazaqtyń qudaı bergen baıtaq jerin ózinen sol qazaqtyń qyzǵanady. Biri birine qaqpan quryp, jar astynda júrgen baýyryn jaý kórip, basy birikpegen qazaq sol dert­tiń saldarynan áli kúnge arylmaı keledi. Itter de yryldasqan bir-birimen, Birigip umtylmaı ma bóri kórse, – degen pikirdi búgingilerge oı salý úshin de aıtyp otyr aqyn. Qo­lynda bılik bar­larǵa qaı zamanda da bári ońaı, olar oılyǵa ozbyr­lyq ta jasaı alady, oısyzdy tórge shyǵaryp, jýasty júndeı tútýge de ázir. Ulttyń tutas­tyǵy bolmasa, ulttyq namys ta shala­jansar, al namyssyz urpaqtyń basy birikpeıdi. Osy oılar aqyn júregin shymyrlatyp shyqqan jyrmen órilgen. Nesipbek aqynǵa “bizdiń aýyl­dyń mysyǵy da – arystan, ana aýyldyń arystany da – mysyq” degen jazylmasa da ómir súrip kele jatqan, kóp zamandastary­myzdyń kókiregin kernep júrgen qaǵıda jat. Ata-babalarymyzdyń qandaı jaýǵa da judyryqtaı jumy­lyp, irgesin ydyratpaı qarsy turǵany kitaptyń ón boıynan boı kórsetedi. Oǵan mysal – “Tý” dastanyndaǵy: Júıriktiń baýyry jazyq, qoltyǵy keń, Shapqanda shań boratar serpinimen, Tabyn men jaǵalbaıly jigitterin Bókenbaı bastap keldi jer túbinen, – degen shýmaqtar. Telefony, poshtasy joq za­man­darda qazaqtyń atqa mingen aza­mattary batystan shyǵysqa, tús­tikten arqaǵa attanyp, aýyz­birlik pen namys biriktirgen tutas­tyqtyń arqasynda talaı alpaýyt elder kúni búginge deıin kóz salyp júrgen baıtaq jerimizdi saqtap qalǵan. Aqyn Nesipbek Aıtulynyń “Erlikke eskertkish” kitabynan oıly oqyrman neni túıedi deıtin bolsaq, birinshiden tili kórkem, “balasy da, danasy da” degen sekildi jalań uıqastardan aýlaq, tógilip jatqan jyr-tasqyn. Qazirgi balabaqshalardyń, bastaýysh klastardyń ulandary­nan qandaı batyrlardy bilesiń dep surasań, Shvarsnegger, Jan Klod Van Damm, Brıýs Lı deıdi. Bul bizdiń babalarymyzdyń qaı­sar­lyq, qaıratkerlikpen ótken jo­ly­nan, olardyń elin, jerin qor­ǵaǵan kózsiz batyrlyǵynan habarsyz ekenimizdi kórsetedi. О́zimizdi ózimiz tanýǵa kelgende áli enjar tartyp, qoldaǵy altynnyń qadirin bilmeı júrgenimizdiń erteń barmaǵymyzdy tistetetin aıǵaǵy ekenin túsinbeı júrgenimizdiń belgisi. “Ulttyń ómirbaıanyn qaıta- qaıta ózgertip jazdyryp, alfavı­tin aýystyrý arqyly sol ultty tarıhtan súrtip tastaýǵa bolady” degen bir aqylgóı halyqtyń qaǵı­dasy bar. Endeshe, sol qaǵı­datty esten áste shyǵarýǵa tıisti emes­piz. Osy oraıda Nesipbek aqyn­nyń atalǵan poemalaryn oqyp, urpaqtar ótkenine kóz salyp, kóńil aýdarady. О́z tarıhyn bil­meıtin, ata-babasynyń erligin maqtan ete almaǵan ult dalanyń tamyrsyz qańbaǵy sekildi joǵa­lyp, bireýdiń saıynda, ekinshi bireýdiń yǵynda ketedi de, urpaǵy sondaı ult retinde jer betinen súrtiledi. Mundaıda eldik rýhty pash etken jyrlar ǵana ulttyq namysty atoı salyp oıatady. Bul jyrlar urpaqtardy búgingi táýel­sizdigimizdi qadirlep-qasterleýge baýlıdy. Olaı bolsa, Nesipbek shyǵarmashylyǵy osy jáıtterden búgin saqtanýǵa, urpaq sanasyn tól arnasyna túsip, táýelsiz eli­mizdiń keleshegin qalyptastyrýǵa jol silteıdi. Jyǵylmas eshqashan da eli jarǵa, Aldynda tý ustaıtyn Eri barda! Maǵan osy eki jol óleń beı­net­pen kún keshken qazaq degen ult­tyń tarıhyn boıaýmen órnek­teıtin sýretshiniń úlken bir shyǵarmasyna mazmun bolatyndaı kórinedi. Keń baıtaq elimizdiń qaı qıy­ryn almańyz qasireti men qasıe­ti­nen habar bererlik ańyz ben aqı­qaty ataýlarynan-aq kózge urady. Sonyń biri – Shyǵys Qazaq­­stan aımaǵyndaǵy Kúrshim degen aýdan. Ol jer – bizdiń ta­laı ataqty ul-qyzdarymyz shyq­qan qasıetti ólke. Júregi qazaq kórse dúrsildegen, Qalmaq joq ol kúnderde kúrsinbegen, Jasady kóp qarsylyq arpalysyp, Batyry kújireıgen Kúrshim degen. El bolyp, kóshimiz túzelgen ýaqytta qazaqpen ómir boıy kúresip ótken qalmaq Kúrshimniń esimin áli saqtap kele jat­qany­myz qalaı degen oı týyn­daıdy. Osy oraı­­da aqyn jazǵan shy­ǵarmalar negi­zin­de urpaq “Kúr­­­­shim” sózi­niń qaı­­­dan shyq­­­qa­nyn bilýmen bir­ge, dala­myz­da áli qy­­ry men syry ashyl­­ma­ǵan, er­teńin oılaǵan elge oı sa­latyn tus­tary­myzdyń bar eken­digin aıta­dy, oılanýǵa shaqyrady. Memlekettik syılyqqa usy­nylyp otyrǵan “Erlikke eskert­kish” kitaby ábden laıyq shyǵar­ma degen pikirdemin. Álem kar­tasynda jaryq juldyzdaı jarq etip, jastyǵymen de, jasam­paz­dyǵymen de búkil dúnıeni tań­dandyrǵan Astana shynynda da ata-babalarymyzdyń erlik rýhyna qoıylǵan eskertkish sekildi. Talaı zamandar boıyna ómir­den shyndyq, ádilettilik tappaı júrekteri muzdaǵan, jany syz­daǵan halqymyzǵa meıirim shýaǵyn shashqan Táýelsiz elimizdiń mereıi bıik, urpaǵynyń, halqynyń tal­ǵamy men túsinigi tereń bolǵaı!