Búgingi kún belesinde

Demokratııa – damý dańǵyly Qazaqstanda úkimettik emes uıymdardyń turaqty damýyna jaǵ­daı týdyrý maqsatynda, sondaı-aq, elimizdiń áleýmettik mańyzdy prob­lemalardy sheshýdegi rólin arttyrý úshin bul uıymdardy qol­daýǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamalar qabyldanyp, oń nátı­je­lerge qol jetkizdik. “Memlekettik áleýmettik tapsyrys týraly” Zań qabylda­nýymen ÚEU qyzmeti jańa deńgeıge kóterilip, memlekettiń keń aýqymdy áleýmettik baǵdarlama­laryn júzege asyrýǵa qatysýyna mol múmkin­shilik aldy. Bul rette Mádenıet mınıstrligi mem­le­kettik áleýmettik tapsyrysynyń jalpy kóleminiń 70%-yn enshileı ke­le, eń iri tapsyrys berýshi bolyp otyr. Bul sektorǵa memleketten bó­li­netin qarjy kólemi jyldan-jylǵa artýda. Ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý mınıstrliginiń málimeti boıynsha, 2009 jyly memlekettik áleýmettik tapsyrystardy júzege asyrýǵa 1 244 865 myń teńge qa­ras­tyrylǵan. О́tken jylǵy kór­set­kishpen salystyrǵanda 45% artqan. 2009 jyldan 2011 jylǵa deıin res­pýblıkalyq bıýdjetten 4 811 997 myń teńge bólinetin bolady, ıaǵnı, atalǵan baǵytqa jumsalatyn jyldyq bıýdjet shyǵyny 2 mlrd. teńgeden aspaq. Jalpy ÚEU júıesi álemniń damyǵan elderiniń barlyǵynda keń taraǵan. Memlekettik jáne qoǵam­dyq prosesterdi tıimdi basqarýdyń quramdas bir bóligi retinde azamat­tyq qoǵam ómirinde ózindik ornyn aldy. Keńester Odaǵy ydyrap, totalıtarlyq júıeden demokratııa­lyq qoǵamǵa ótpeli kezeńinde de, quqyqtyq memleket bolyp qalyp­tasý barysynda da Qazaqstannyń ÚEU halyq pen bıliktiń arasyn­daǵy altyn arqaýy bola bildi. Shyn máninde, memlekettiń árip­tesi dárejesine jetken uıym qyz­meti Úkimettiń áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq bastamala­ryn qol­daýǵa, ony júzege asyrýǵa belsendi túrde atsalysady. Bir sózben aı­qanda, búginde Qazaq­stan­da ÚEU, bıznes jáne kásipodaq­tar­dyń respýblıkalyq iri qaýymdas­tyq­tarynyń basyn qosatyn, bılikpen tıimdi ózara is-qımylǵa beıim, qoǵamda azamattyq ıns­tıtýttardyń rólin kúsheıtýdi aıtarlyqtaı qam­tamasyz etetin júıe qalyptasqan. ÚEU men bıliktiń ózara árip­testiginiń mańyzdy úlgisi retinde Parlament Májilisiniń ja­nyndaǵy Qoǵamdyq sarapshylar palatasyn aıtýǵa bolady. Onyń jumysy zań shyǵarý isindegi qo­ǵamdyq sarap­tama mehanızmin iske asyrýdy qamtamasyz etedi. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­meti janynan ÚEU ózara áreket boı­ynsha úılestirý keńesi qu­ryl­ǵan. Mınıstrlikterdiń áleýmettik bloktary men barlyq deńgeıdegi ákimdikterde atalmysh uıymdarmen áriptestik jónindegi keńester turaqty jumys isteýde. Qoǵamdyq uıymdardyń bul keńesterdiń jumysyna qatysýy memlekettik sheshimderdi qabyldaý úderisine belsendi atsalysýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, ÚEU quqyq qorǵaýshylar men Ádilet mınıstr­liginiń qylmystyq atqarý júıesi komıteti bekitken memo­randýmy sheńberinde sottalǵan­dardyń quqyǵyna monıtorıng jasaıtyn qoǵamdyq komıssııa men Ádilet mınıstrliginiń janyn­daǵy qyl­mys­tyq atqarý júıesi komıtetiniń qyzmeti jóninde keńes quryldy. Qazaqstannyń óndirý ónerkásibi salasyndaǵy móldirlik (EITI) bastamasyna qosylýy nátı­jesinde Energetıka jáne mıneral­dyq resýrstar mınıstrligi jany­nan óndirý ónerkásibi salasyndaǵy móldirlikti júzege asyrýdaǵy múd­deli tulǵalardyń ulttyq keńesi óz qyzmetin birneshe jyl buryn bastaǵan bolatyn. Sonymen qatar, ártúrli salada memlekettik baǵdarlamanyń júzege asyrylý barysyn jáne san alýan qoǵamdyq-saıası úderisterdi baǵalaý men monıtorıng jasaý boıynsha qoǵamdyq keńester jumys isteıdi. Munyń bári memleket pen aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarynyń ózara áreketi men teń quqyqty áleýmettik seriktestik prınsıp­terin taǵy da ushtaı túsedi. Konstıtýsııanyń 23-ba­bynda azamattardyń birlesý er­ki­niń quqyǵyna sáıkes, halyqaralyq nemese memlekettik jáne jergilikti deńgeıde uıymdasqan azamattardyń erikti birlestikteriniń sany 18 myńnan asty. Elimizde 2001 jyl­dan beri, ÚEU qyzmet aıasyn qam­tyǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń “Kommersııalyq emes uıymdar týraly” Zańy qoldanysta. “Sa­lyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly” kodek­sinde kommersııalyq emes uı­ym­darǵa salyq salýda birshama je­ńildikter qarastyrylǵan. Úkimettiń 2001 jylǵy 19 jeltoqsandaǵy “Zańdy tulǵalardyń memlekettik tirkelýi úshin alym mólsherlemesin bekitý týraly” № 1660 qaýlysyna sáıkes, jastar uıymdaryn tirkeý sharttarynda da jeńildikter bar. Ústimizdegi jyly 190 úkimettik emes uıymdar 228 jobany júzege asyrý úshin qarjylaı kómek aldy. Mınıstrliktiń jyl saıyn ótkize­tin konkýrsyna qatysýshylardyń sany da artyp keledi. Mysaly, 2003 jyly 109 uıym qatyssa, 2008 jyly – 229; bıyl olardyń sany bir jarym esege artyp, 352-ge jetti. Bul memlekettik organdar men úkimettik emes uıymdardyń múd­desi ıgi ister ústinde toǵysyp, qoǵamnyń san túrli problemalaryn talqylap, olardy birlese sheshýdi maqsat etken batyl qımyldarynyń belgisi. Ortaq múddeni kózdegen, belgili nátıjege jetýdi maqsat tutqan úki­mettik emes uıymdar qyzmet etetin salalaryn paıyzǵa shaqqanda, mynadaı bolady: Adamzat áleýetin damytý boıynsha máselelerdi sheshý salasynda (azamattardyń densaýlyǵyn qorǵaý, qorshaǵan ortany jaqsartý, demografııalyq saıasat sheshimderine qol jetkizý) – 15%, patrıottyq tárbıe berý men jastar saıasatyn júzege asyrýda – 9,4%, mádenıet, óner men ǵylym salasynda –12,5%, azamattardyń zańdy múddesi men quqyǵyn qorǵaý salasynda – 7,6% , áleýmettik qorǵaý salasynda – 6,8%, azamat­tyq qoǵamdy damytýda – 9%. Ult­aralyq kelisim men tildik ortanyń toleranttylyǵyn damytý joba­la­ry – 11%, qoǵamdyq bastamalardy qoldaý boıynsha – 6%. Ásirese, ÚEU jergilikti halyq­tyń áleýmettik jaǵynan az qam­tylǵan, múgedekter, jumyssyzdar, ardagerler men zeınetkerler ara­syndaǵy qyzmeti (9,5%) maq­taýǵa laıyq. “Namys” múge­dek­ter bir­lestigi, kemtar adamdardy qam­qor­lyqqa jáne qoldaý boıynsha mem­le­kettik baǵdarlamalardyń qoǵam­dyq saraptamasyn jasap, múgedek­terge arnalǵan aqparattyq júıeni qalyptastyrýmen jáne damytýmen aınalysady. “Astana­nyń múgedek balalar qoǵamy” qulaǵy estimeıtin balalardyń ta­lanttaryn ashýǵa kómektesip, qoǵamǵa beıimdelýine sebepshi bo­lady. Osyndaı qamqor qoldardy kerek etetin qanshama adamdy qamtyp, kerek bolsa jeke qaıǵy­syna ortaqtasatyndar osy erikti uıymdar bolyp otyr. Olardyń nazarynan jetim balalar máseleleri, oralmandar­dyń qoǵamǵa beıimdelýi, ardagerler men úmitsiz aýrýlardyń jaıy da tys qalmaǵan. “Ardager” qoǵamdyq uıymy volenterlerdi tartý arqyly “Hospıs” aýrýhana úıiniń qyz­metine qoldaý kórsetýde. Qazaqstannyń árbir azama­ty­nyń azamattyq qoǵamda tolyqqan­dy ómir súrýine memleketimiz de múddeli. Igi isterdiń úlken kishisi bolmaıtyny belgili: “Nevada-Semeı” ıadrolyq qarýǵa qarsy ha­lyqaralyq qozǵalysy, “Esirtkisiz bolashaq” qoǵamdyq qory salamat­ty ómir saltyn nasıhattasa, “Ar-Namys” ustazdardyń zańdy múdde­leri men quqyn qorǵaý boıynsha is sharalaryn júrgizedi. “Adam qu­qyǵy Hartııasy” quqyq qorǵaý organdarymen birlese qyzmetin atqarady. Elimizdegi ÚEU búkil qyzmeti men olardyń belsendi músheleri ózderi tańdap, jaýapkershiligin al­ǵan jeke azamattarǵa etene jaqyn, kerek bolǵan jaǵdaıda olardyń turmys tirshiligine aralasyp, be­lesterden birge ótedi. Sol arqyly qoǵam jaqsaryp, halyqtyń áleý­mettik ahýaly artady. Azamattyq uıym­dar­dyń qyzmetiniń ózgelerden erek­sheligi de, artyqshylyǵy da osynda. Respýblıka kóleminde atqary­lyp jatqan mádenı, saıası shara­larǵa da atalmysh sektordyń belsendi qatysyn aıtýǵa bolady. Birqatar shetelderdegi “úkimet­tik emes uıymdary” máni, azamat­tyq qoǵam men memleketke qarsy qoıyp salystyratyn lıberaldyq dástúrdi bildiredi. Azamattyq qoǵam qurýda ózindik joly aıshyqtalǵan Qazaqstanǵa halyqaralyq qoǵam­dastyqtardyń qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. 2003 jyldan bastap byltyr tórtinshi ret ótkizilgen Azamattyq forým jumysy ÚEU qyzmetin jandandyryp, tájirıbe almasy­lyp, órisin keńge jaıa bastady. Bul óz kezeginde, Qazaqstanda azamat­tyq qoǵam ınstıtýttarynyń ser­pindi damýymen, azamattardyń sa­na-seziminiń artýymen quqyqtyq má­denıetiniń kóterilýimen baıla­nys­ty. IV forýmǵa Eýropa men Azııa elderiniń úkimettik emes uı­ymdary tarapynan joǵary nazar aýdaryldy. Forýmǵa Qytaı, Ún­dis­tan, Fransııa, Rýmynııa, Bolgarııa men Ázirbaıjan syndy ondaǵan eldiń ókilderi qatysty. Bedeldi ári halyqaralyq deń­geıde salmaǵy bar uıymdar men ortalyqtardyń, qoǵamdastyq­tardyń atynan jyly lebizderi kelip tústi. Árıne, forýmnyń jemisi dep ortalyq jáne jergilikti memle­ket­tik organdarǵa forýmǵa qatysý­shy­lardyń usynystaryn júzege asyrý týraly is-sharalarynyń qabylda­nýyn aıtýǵa bolady. Solardyń ishinde birqatar zańnamalyq akti­lerge memlekettik áleýmettik tap­syrys boıynsha ózgertýler men to­lyq­tyrýlar engizýdi atap ótýge bo­la­dy. Bul maqsatta Mádenıet mı­nıs­trliginde depýtattar korpýsy­nyń jáne ÚEU ókilderiniń qaty­sýy­men jumys toby qurylyp, zań jobasy ázirlenip, Úkimettiń qa­raýyna engizildi. Elbasymyz II Azamattyq fo­rýmda “Biz úshin úkimettik emes uıymdar men memleket arasyndaǵy áriptestik qatynastardy damyta berýdiń mańyzy aıryqsha zor”, – dep atap ótken bolatyn. Atqa­ryl­ǵan jumystar, jańa dıalogtar men birlese jasaǵan áreketterimiz memlekettiń sol nyq ustanymynyń aıqyn kórinisi dep sanaımyn. Ǵazız TELEBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet vıse-mınıstri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.