Eksport kólemi – 8 mln. tonna astyq
Ústimizdegi jyly oryn alǵan tótenshe qurǵaqshylyq saldarynan alynatyn astyqtyń azaıý yqtımaldyǵyna qaramastan, Qazaqstan esportqa shyǵaratyn bıdaıdyń kólemin buryn mejelep qoıǵan meziretten kemitkeli otyrǵan joq. Elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń bul josparyna Keden odaǵyndaǵy áriptesteriniń biri – Reseı úkimetiniń syrtqa astyq shyǵarýǵa tyıym salyp otyrǵany da áser etpeıtin túri bar.
Atalmysh sala baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, mınıstr Aqylbek Kúrishbaev taıaýda Aqmola oblysyna jasaǵan saparynyń barysynda aldaǵy egin jınaý naýqanynda jınalyp alynatyn dán men aǵymdaǵy jyly eksportqa jiberiletin astyq týrasyndaǵy óz boljamdaryn bildirgen. Joba boıynsha osy kúzde 13,5-14,5 mln. tonna shamasynda astyq qambaǵa quıylyp qalýy tıis. Budan jyl basynda belgilengen kólemde 8 mln. tonna bıdaı satý kózdelýde. Sonyń ishinde 4 mln. tonna astyq Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa jóneltiletin bolsa, taǵy 3 mln. tonnasy Kavkaz elderine, Reseı Federasııasy men Iranǵa attandyrylady.
Sózdiń syńaıynda elimizdiń eksporttyq áleýetine ál berip otyrǵan faktordyń biri qambalarymyzda ótken jyldan biraz astyqtyń qalǵandyǵy ekenin de aıtýymyz kerek. Naqtylap aıtqanda, byltyrdan aýysyp kele jatqan 6 mln. tonna astyq qory osy senimdilikke serpin berip otyr. Al 8 mln. tonna astyqty eksportqa shyǵarý bizdiń elimiz úshin de buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kórsetkish bolǵaly tur. Bul saýdanyń soraby osy kezderden bastalyp ketti. Jaqynda Qazaqstannyń kórshi qyrǵyz eline, kólik shyǵynyn qospaǵanda, shamamen somasy 21,5 mln. teńge mólsherindegi qarjyǵa 150 myń tonna azyq-túliktik bıdaı satýǵa kelisim bergeni belgili boldy. Jalpy, Qyrǵyzstan jyl saıyn Reseı men Qazaqstannan 300-350 myń tonna bıdaı satyp alyp turady eken. Jyl basynan beri aıyrqalpaqtylar eli bizden 160 myń tonna astyq alyp ta úlgeripti. Al joǵarydaǵy astyqty jyldyń sońyna deıin áketkileri bar.
Mınıstrdiń paıymdaýynsha, bul jerde sonymen birge mynadaı da problemanyń týýy ǵajap emes. Áńgime bizdiń kóptegen sharýa qojalyqtarymyzdyń ónim mólsherin naqtyly sannan artyq kórsetip, “qosyp jazýǵa” beıimdelip qalǵanynda bolyp otyr. Mundaı kózboıaýshylyq talaı jerden áli kezigýi múmkin. Sondyqtan 6 mln. tonna astyqtyń túgel qoımada jatqanyna júz paıyzdyq senim joq. Atalǵan sapary barysynda Aqylbek Kúrishbaevtyń keıingi kezderi birqatar astyq óndirýshilerdiń jınap alǵan dándi daqyldary jóninde naqty sıfr kórsetýden bas tarta bastaǵanyn aýyzǵa alýynda da osyny dáleldeıtin nyshandar bar. Sol sebepti mınıstrlik mundaılarǵa óz álýetinshe qarsy áreket etýge uıǵarym jasady. Astyq kólemin dál kórsetýden bas tartýshylar endigi jerde memlekettik sýbsıdııalardan tolyq qaǵylady. Mınıstr sonymen qatar budan bylaı astyqty esepke alý jónindegi monıtorıng júıesiniń aıryqsha qatań tártippen júretinin de atap ótti.
Osy jerde toqtalmaı ótpeıtin taǵy bir jáıt bar. AQSh-tyń Aýylsharýashylyq departamenti bizdiń respýblıkada bıyl jınalyp alynatyn astyqtyń aýqymy 11,5 mln. tonna ǵana bolatynyna boljam jasaýda. Al “Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy” ulttyq kompanııasy” aksıonerlik qoǵamynyń kommersııalyq máseleler jónindegi basqarýshy dırektory Dáýlet Ýáshevtiń pikirinshe, muhıttyń arǵy jaǵalaýyndaǵy eldiń tıisti departamenti barlyq jaǵdaıda derlik dál boljam bildirip júr. Onyń aıtýynsha, amerıkalyqtar jasaǵan osy 11,5 mln. tonna astyqqa endi ózimizde byltyrdan beri kele jatqan 3,2 mln. (!) tonna qordy qossaq, mınıstrlik kórsetken 14-15 mln. shamasyndaǵy jalpy mólsher shyǵady. Baıqap qalǵan bolsańyzdar, korporasııa basshylarynyń biri qoımadaǵy astyqty 6 mln. emes, 3,2 mln. tonna etip kórsetip otyr. Bul eleýli aıyrym. Sol sebepti de ol bizdiń bıylǵy jyly 6 mln. tonna aýqymynda astyq shyǵara alatynymyzdy alǵa tartady. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstri aıtqan mólsherde bıdaıdy eksportqa shyǵara alatyn bolsaq, Qazaqstan taǵy 1,5-2 mln. tonna altyn dándi Reseıdiń azııalyq bóligine – Chelıabi, Omby oblystaryna jónelter edi. Munyń arǵy jaǵynda 1,2-1,3 mln. tonnalyq Ázirbaıjan, 800 myń tonnalyq Grýzııa qajettilikteri tur.
Qazir birqatar buqaralyq aqparat quraldary álemniń kóptegen múıisterinde qurǵaqshylyq, órt pen sý tasqyny oryn alýynan astyq baǵasynyń kúrt ósip ketýine baılanysty bizdiń astyq óndirýshi kompanııalarymyz uzyn aqshanyń sońynan qýyp, jınaǵan ónimderiniń barlyǵyn derlik eksportqa shyǵaratyn shyǵar degen syńaıda qaýip bildirýde. Korporasııa atqarýshy dırektory bolsa, óz sózinde mundaı qaterdiń de negizi joq ekenin jýrnalısterge birden kesip aıtty. Qazirdiń ózinde ondaı jaǵdaıdyń oryn almaý sharalary qarastyrylyp jatqan kórinedi. Búginde aımaqtarda korporasııamen memorandýmǵa otyrý rásimi bastalyp ketti. Olarda árbir oblys ózine kerekti astyqtyń mólsherin naqtylap atap kórsetedi. Sodan keıin óńirler jyl boıyna osy qujatta belgilengen tapsyrys mólsherinde un alyp turatyn bolady. Korporasııanyń negizgi mindeti osymen tuıyqtalady. Ol ishki rynoktaǵy tutynymdy rettep otyrady. Al ystyq pen qurǵaqshylyqtyń Qazaqstandy da aınalyp ótpegeni belgili. Sondyqtan astyqtyń belgili bir mólsheri soltústik óńirlerden aptaptyń zardabyn kóbirek tartqan batys aımaqtarǵa aýdarylady.
Bıylǵy aýa raıynyń ystyq bolýynyń astyqqa tıgizip jatqan paıdaly jaqtary da bar eken. Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy atqarýshy dırektorynyń aıtýynsha, osy ystyq bıdaıdyń qamyrlylyǵyn edáýir kóterip jibergen. Máselen, Qostanaıdaǵy eginniń birinshi bastyrylymy munda bıyl kleıkovınanyń 30 paıyz quraǵanyn kórsetken. Al Aqmola oblysynda 26-28 paıyzǵa barǵan. Sol sııaqty Soltústik Qazaqstan oblysynda budan sál tómendeý kóringenimen, báribir qalyptaǵy deńgeıden edáýir joǵary bolǵan.
Degenmen, álemdik rynokta Qazaqstan astyǵynyń alatyn orny onshalyqty úlken bola bermeıtin sııaqty. Munyń esesine eksportqa astyq shyǵarý jóninen AQSh byltyrǵy (26,8 mln.) deńgeıinen asyp jyǵylatyn túri bar. Qalaı degende de, bizdiń elimizdiń eginshileri qazirgi qıyn jaǵdaıdyń ózinde tuıyqtan shyǵyp ketýdiń barynsha tıimdi joldaryn qarastyryp úlgerdi. Eksportqa astyq shyǵarý – ekinshi kezekte turǵan másele.
Bizdi tuıyqtan jaqsy shyǵa alatynymyz qýantady.
Serik PIRNAZAR.
“EKO SERVICE” munaı qaldyqtaryn kádege jaratady
Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda elimizdi 2020 jylǵa deıingi ındýstrııalandyrý baǵyttary aıqyndaldy. Onyń ishinde Syr óńirinde júzege asyrylatyn jobalar da az emes. Olardyń negizi Ońtústik Torǵaı ıininde jerasty qazba baılyqtaryn ıgerip jatqan sheteldik kompanııalardyń oblys ıgiligi úshin qyzmet jasaıtyn jobalaryna qatysty.
Álbette, jalpy quny birneshe ondaǵan mlrd. teńgeni quraıtyn bul jobalar oblys ekonomıkasyn serpindi damytyp, aımaqtyń áleýetin arttyrýmen birge jergilikti jerdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna ońdy yqpal jasaıtyny belgili.
– Oblys úshin qyzmet jasaıtyn bul jobalar respýblıkanyń ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen, – deıdi “Eko Service” fırmasynyń dırektory Mýsıf Jarylqasynuly. – Al bul aýqymdy jobalar ondaǵan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin ózine tartyp, óńirde jańa salalardyń órkendeýine múmkindik beredi. Osynyń barlyǵy Elbasynyń Joldaýynda atap kórsetkenindeı, elimizde ındýstrııalandyrýdyń jańa baǵytta qarqyndy damyp, shıkizattyq emes salanyń damýyna erekshe múmkindik jasaıdy.
Fırma dırektory óz kásibiniń qyr-syrynan bylaısha málimet beredi. Mysaly, Qyzylorda óńirinde Aqshabulaq kenishinde gaz-týrbınaly stansa salynýda. Joba boıynsha ilespe gazdy óńdep, tutynýshylarǵa jetkizý sharalary qolǵa alynýda. Gaz óńdeıtin qondyrǵynyń ekinshi kezegi paıdalanýǵa berilgende Syr óńiriniń energetıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etýdiń jańa múmkindikterine jol ashylady. Osylardyń negizinde oblys ortalyǵyna tartylatyn joǵary elektr jelisi ekologııalyq tıimdi jumys isteıtin fırmalardyń óz jobalaryn júzege asyrýyna múmkindik beredi.
Aıtalyq, munaı óndirýdiń qazirgi deńgeıin saqtap nemese onyń kólemin ulǵaıtý jónindegi mejelerdi júzege asyrý jańa munaı uńǵymalaryn udaıy iske qosýmen sabaqtasyp jatatyny zańdylyq. Al mundaı jumystardy atqarý kezinde jergilikti jerdiń ekologııalyq talaptary buzylýy ábden múmkin. Qumkól ken ornyn alǵashqy ıgergen jyldary mundaı keleńsizdikterge onshalyqty mán berile qoıǵan joq. Fırma dırektorynyń pikirinshe, qazir Úkimettiń ekologııalyq zańdylyqtardy saqtaýǵa qatysty talaptary kúsheıe bastady. Osyǵan oraı munaı kompanııalary munaı qaldyqtarynan búlingen jer bederin osy zııandy zattardan tazartý úshin jańa tehnologııalarǵa júginýge májbúr bolýda.
– Al bizdiń fırma naq osyndaı munaı qaldyqtarynan búlingen jerlerdi qaıta qalpyna keltirý úshin jańa tehnologııalardy engizý baǵytynda jumys istemekshi, – deıdi ol áńgimesin jalǵastyryp. – Bizdiń mamandar búlingen topyraq qabattaryn munaı qaldyqtarynan tazartyp qana qoımaı, olardy jergilikti jerdiń ınfraqurylymyna paıdalanýǵa múmkindik almaqshy. Osyǵan oraı Qyzylorda-Qumkól avtomobıl jolynyń 175 shaqyrymynda biz quramynda munaı aralas qaldyqtardy zalalsyzdandyryp, ony tazartyp, qaıta óńdeıtin qondyrǵyny ornalastyramyz. Sóıtip, biz Qazaqstanda Krot-5 atty qondyrǵyny paıdalaný arqyly munaı qaldyqtaryn óńdeý tehnologııasyn birinshi ret qolǵa alǵaly otyrmyz.
Fırma dırektorynyń aıtýynsha “Ekonaft” tehnologııasy tabıǵı komponentterdi paıdalaný arqyly júzege asyrylady. Sondyqtan bul hımııalyq qondyrǵynyń zııany joq. Bul Reseı ǵalymdarynyń Kýrsk qalasyndaǵy ekologııalyq qaýipsizdik ınstıtýtynda jasap shyǵarǵan tehnologııasy bolyp tabylady. Atalmysh tehnologııany engizý úshin fırma mamandary Kýrskiden daıyndaý tehnologııasyn ǵana aldyrady. Al ony óndirýge qajetti komponentter Qazaqstannyń aımaqtarynan jetkiziledi. Negizgi komponent – mıneraldy qyshqyldar. Bul sóndirilmegen ák nemese dolomıt, hrom qyshqyly bolýy múmkin. Osy úsh quramnyń jıyntyǵy negizgi komponenttiń ózin quraıtyn bolady. Bylǵary óndirisiniń, et kombınattarynyń, maı zaýyttarynyń jáne osyǵan uqsas óndiristerdiń maı quramdas qaldyqtary tehnologııa úshin qajetti shıkizat bolyp tabylady. Fırma dırektory jańa jobany júzege asyrý maqsatynda qajetti shıkizattar tabylatyn óndiris oryndarymen kelissózder júrgizip jatqanyn málimdedi.
Fırma sóndirilmegen ákti Ońtústik Qazaqstan oblysynan satyp alýdy josparlap otyr. Biraq ony Jańaqorǵan aýdanynda óndirýdiń múmkindikteri de qaralýda. Ázirge Jańaqorǵan aýdanynda ózindik ák óndirýge nemese Shıeli aýdanynda dolomıtke qol jetkizýge erterek. Biraq, “Ekonaft” tehnologııasynyń tıimdiligi sol, bul óndiristi erte me, kesh pe jergilikti jerdiń shıkizaty arqyly jolǵa qoıýǵa ábden bolady.
Bıylǵy jyly bastalǵan “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq avtodáliziniń qurylysyn salýǵa júzdegen fırmalar tartylýda. Al joǵaryda aıtylǵan tehnologııany paıdalana otyryp, munaı qaldyqtaryn qaıta óńdeý jolǵa qajetti qum-gravıı qospasyna arnalǵan shıkizatty óndirip shyǵarýǵa múmkindik beredi. Bul asfalt-beton jamylǵysynyń beriktigin edáýir arttyrady. Jańa tehnologııanyń bir qondyrǵysy jylyna 15 myń tekshe metr qaldyqty óńdeı alady.
Sóıtip, jergilikti kásipkerler munaı qaldyqtaryn óńdep, óńirimizdiń tabıǵı ahýalyn jaqsartyp qana qoımaı, olardy kádege jaratý baǵytynda da jańa tehnologııany batyl qolǵa alyp otyr.
Ámirhan ALMAǴANBETOV. Qyzylorda oblysy.
