Damý baǵyttaryn baıyptaǵan basqosý

Kórmede kóretin dúnıeler kóp Gazetimizdiń keshegi sanynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Kendi Altaıǵa jumys sapary aıa­syn­da birqatar ónerkásip keshen­derinde bolyp, kóktemde sý tas­qy­nynan zardap shekken Tarbaǵataı aýdany tur­ǵyn­darymen kezdesip, ja­ńadan tur­ǵyzylyp jatqan tur­ǵyn úıler­di óz kózimen kórgeni jaı­ly habar­laǵanbyz. 7 qyr­kúıek­te óńirara­lyq yntymaq­tas­tyq forýmy óz jumysyn jal­ǵas­tyrdy. Dúısenbi kúni ińir qarań­ǵysy qoıýlana ber­gende О́skemenge Reseı Federa­sııa­synyń Prezı­denti Dmıtrıı Medvedev ushyp kel­di. Ony áýe­jaı­da Shy­ǵys Qa­zaqstan oblysy­nyń ákimi B.Sa­par­baev qarsy aldy. Seısenbide tańerteń qos eldiń prezıdentteri N.Nazarbaev pen D.Medvedev bastaǵan top D.Se­rik­baev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversı­tetiniń bas korpýsyna atbasyn tiredi. Bul jerde joǵary oqý or­ny­nyń stýdentteri, ýnıversıtet rektory Ǵ.Mútánov, forýmnyń qurmetti qonaqtary kútip turdy. N.Nazarbaev pen D.Medvedev jastarmen amandyq-saýlyqtan soń olarǵa qoltańba berdi. Sosyn birinshi qabatta ornalasqan qos eldiń ónerkásip keshenderin, má­de­nı saladaǵy jetistikteri kórmesin tamashalady. Sodan keıin qos Prezıdent “Altaı” tehnologııalyq parkindegi “Turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyǵyndaǵy ınnova­sııa­lyq tehnologııalar” atty kór­me­ni qyzyqtady. Bul kórmeni Qurylys jáne turǵyn úı-kom­mý­naldyq isteri agenttigi, Ekono­mı­kalyq damý jáne saýda mı­nıstr­liginiń saýda komıteti, Tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­ly­ǵyn jańǵyrtý men damytýdyń qa­zaqstandyq ortalyǵy aksıonerlik qoǵamy, Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ákimdigi uıymdastyrǵan. Kórmege qoıylǵan qundy jádiger­ler, osy saladaǵy jańa qondyr­ǵylar men jabdyqtardy eki eldiń memleket basshylary qyzyǵa kórdi. Dál osy jerde Dmıtrıı Medvedev Elbasy Nursultan Ábishulyna qa­rap: “Eki elde de turǵyn úı-kommý­naldyq salasy reformany qajet etedi, biz erteńgi kúni jańalyq­tardy birigip batyl engizýimiz qajet”, – dedi. Tek Shyǵys Qazaqstan oblysy ǵana emes, elimizdegi basqa aımaq­tarda engizilip jatqan jańa teh­nıkalar, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy tıimdi ádis-tásilder jaıly paıdaly maǵlu­mattardy osy jerden alýǵa bolady. Elimizdiń batys oblys­taryndaǵy gaz-munaı óndirýdegi ınnovasııalyq jetistikter de kórmeniń kórnekti jerinen oryn alǵan. “Turaqty damý jáne joǵary tehnologııalar salasyndaǵy ynty­maq­tastyq” forýmy О́skemende nelikten ótkizilip otyr? Sebebi, bul óńirde yntymaqtastyqty da­mytýǵa qajetti mol múmkin­dik­ter bar. “Tokamak”, “Beı­bit atom” sııaqty ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq jobalar baıa­ǵydan júzege asyp keledi. “Altaı – bizdiń ortaq úıimiz” atty uıym onshaqty jyldan beri óz jumysyn jandandyrýda. Onyń maqsaty Qazaqtan, Reseı jáne Mońǵolııa mem­leketteri arasynda saýda-ekonomıkalyq baılanystardy jaqsartý, ár eldiń ádet-ǵurpyn, saltyn saqtaý, ulttyq mádenıetti jańǵyrtý bolyp tabylady. Onyń ústine shyǵys óńirinde slavıan ulty ókilderiniń tyǵyz ornalas­qany da forýmnyń ótýine túrtki bolar jaılar. “Altaı” tehnoparkinde orna­lasqan kórmeden mol maǵlumattar alasyz. Qazaqstan men Reseı ká­siporyndarynyń óńiraralyq yn­tymaqtastyǵyn damytý, ınvestı­sııa­lyq jáne ınnovasııalyq saıa­sat salasyndaǵy ózara baılanysty nyǵaıtý, eki memlekettiń iskerlik jáne qoǵamdyq qurylymdaryna jan-jaqty qoldaý kórsetý, basqa da máseleler jaıly kitapshalar, túrli-tústi sýretter alystan menmundalaıdy. Qos memleket basshylarynyń qatysýymen túske taman forým óz jumysyn bastady. Yqpaldastyq — ilgerileý kepili Forýmnyń ashylýynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóz aldy. – Qurmetti Dmıtrıı Anatol­e­vıch! Reseı men Qazaqstannan kelgen qonaqtar, sizderdi Shyǵys Qa­zaqstanǵa, О́skemenge kelýl­e­ri­ńizben quttyqtaımyn. Reseı men Qa­zaqstannyń shekaralas oblys­tary basshylarynyń birinshi forýmy 2003 jylǵy sáýirde, ekinshisi – 2005 jylǵy mamyrda Chelıabide, úshinshisi – 2006 jyl­dyń qa­za­nynda Oral qalasynda, tórtinshisi – 2007 jylǵy qazanda Novosi­birde, besinshisi – 2008 jyldyń qyrkúıeginde Aqtóbede, al altynshysy byltyr Orynborda ótti. Ejelden dostyǵy men tatý­lyǵy, yntymaǵy jarasqan eki el arasyndaǵy forým aıasynda qol jetken kelisimder birneshe iri óńir­aralyq baǵdarlamalarǵa serpin berip, kólik qatynasyna, kedendik salaǵa, shekaralyq baqylaýǵa qa­tysty birqatar máselelerdiń je­deldete qaralýyna yqpal jasady. Bul forýmnyń jumysynan da nátıje kútemiz. Ústimizdegi jyl­dyń alty aıynda eki el arasyn­daǵy saýda aınalymy 8 mıllıard AQSh dollaryna jetip, byltyr­ǵy jyldyń tıisti kezeńimen sa­lys­tyr­ǵanda, 40 paıyzǵa artqan. Kesheli-búgin óńiraralyq 27 iri kelisimge qol qoıylmaq. Olar ǵy­lym men ınnovasııany, atom ener­getıkasyn, ónerkásipti, tý­rıs­tik salany, kólik ınfra­qu­ry­lymy men agroónerkásip keshe­nin, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyqty damytý má­se­lelerine arnalǵan, – dedi Elbasy. Saýda-ekonomıkalyq baılanys eki jaqty yntymaqtastyqtyń ma­ńyzdy aspektisi bolyp tabylady. Reseı Qazaqstannyń saýda sala­syndaǵy eń iri áriptesi ekenin ekiniń biri biledi. Bir ǵana mysal. Qazir eki jaqty saýda aınaly­mynyń úlesi Qazaqstannyń syrt­qy saýda aınalymy kóleminiń 18 paıyzdan astamyn qurap otyr. Búgingi tańda qazaqstandyq mu­naıdy eksportqa shyǵarýshy ne­gizgi qoldanystaǵy marshrýttar qa­taryna Atyraý-Samara jáne Kaspıı qubyr konsorsıýmy, Ata­sý-Alashańqaı qubyry men Aqtaý porty kiredi. “Atyraý-Samara” munaı qubyry qoldanystaǵy eksporttyq marshrýttardyń irisi, odan ári elimizdiń munaıy “Trans­neft” júıesi arqyly Odessa, Prımorsk, Novorossıısk port­taryna, “Dostyq” júıesi arqyly Soltústik-Batys, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa rynoktaryna jol tartpaq. О́tken jyldyń qarasha aıynda taraptar tabıǵı ýran, baıy­tylǵan ýran óndirý jónindegi birlesken jobalardy bastady. Qazaqstan  aýmaǵynda atom ener­getıkasy nysandaryn jobalaý jáne salý arqyly atom energııa­syn beıbit maqsatqa paıdalaný baǵytynda Reseı-Qazaqstan ynty­maqtastyǵynyń keshendi baǵdar­lamasyn iske asyrýdyń qosymsha sha­ralary jónindegi “Jol karta­sy” qabyldanyp otyr. Osy oraı­da Elbasy О́skemendegi “Altaı” tehnoparkine jobalaryn usynǵy­sy keletinderge esiktiń ashyq eke­nin eskerte ketti. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardyń jyl saıyn kóbeıip kele jatqany da nazardan tys qalǵan joq. Qazir 142 jańa kásiporynnyń ashyl­ǵany, olardyń 5 mıllıard AQSh dollary ónimderin shyǵara­ty­ny, aldaǵy ýaqytta da jańadan 40 iri kásiporyn ashylatyny, 25 mıl­lıard AQSh dollarynyń ónim­deri shyǵatyny jaıly de­rekter kel­tirildi. Budan keıin Elbasy kólik jáne jol ınfraqurylymyn damytý jaıly oılaryn ortaǵa saldy. Qa­zaqstan búginderi 2700 shaqyrym bolatyn halyqaralyq jol qury­lysyn salýda, ol keler jyly aıaq­talmaq. Budan birneshe jyl buryn Reseıdiń Altaı ólkesine Rıdder qalasy arqyly tóte joldy biz aıaqtaǵanbyz, al kórshiler ózderi salýǵa tıesili birneshe shaqy­rymdy aıaqtaýdy keıinge shegerýde. Osy másele sheshimin tabatyn ýaqyt jetken sııaqty, dedi Nur­sul­tan Ábishuly. Reseı Prezıdenti D.Medvedev te óz kezeginde qysqa da tujy­rymdy pikirleri men oılaryn ortaǵa saldy. – Qazaqstanda, О́skemendegi teh­nıkalyq ýnıversıtette osyn­daı mańyzdy forýmdy ótkizip jat­qan sizderge alǵys sezimimdi jetkizgim keledi, – dedi Dmıtrıı Ana­tole­vıch. – Osymen jetinshi márte eki el yntymaqtastyq fo­rýmyn ótkizip jatyr. Onyń bereri mol. Bir ǵana mysal. Jańa ǵana kór­meni tamashalaý kezinde saýda ko­ope­ratıvin damytý jóninde qy­zyqty materıaldardy kórdik. Shy­nynda da, kooperatıvti órken­detýdi nazardan shyǵaryp alǵany­myz jón emes. Nanotehnologııany, ın­dýstrııalyq-ınnovasııany órken­detý jóninde birshama ister atqa­rylyp jatyr. Biraq áli de shy­ǵarmashylyq izdenister qajet. Bıyl Reseıde órt órship tur. Sý tapshylyǵyn bastan keshýdemiz. Syn sátte qazaqstandyqtardyń, el Prezıdenti Nursultan Ábishuly­nyń qamqorlyǵyn sezindik. Olar qınalǵan jandarǵa kómektesti, azyq-túlik, basqa da zattar jiber­di. Ol úshin alǵysymyz ushan-teńiz. Turǵyn úı-kommýnaldyq salany, atom energetıkasy, óner­kásipti, týrızmdi birlesip damytý basty mindet bolsa kerek. QR Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova óz sózinde eki el arasyndaǵy saý­da-ekonomıkalyq qarym-qaty­nas­tardyń alǵa basyp kele jatqa­nynan, búgin otyzǵa tarta kelisim­derge qol qoıylatynynan habar­dar etti. Úsh memleket arasyndaǵy Keden odaǵy jumys istegeli taýar aınalymy edáýir ósken, biraq áli túıtkil jaılar da bar. Keden oda­ǵy kúshine engenimen, basqarý te­tikteri áli tolyq paıdalanylmaı otyr. Reseı Federasııasynyń tabıǵı resýrstar jáne ekologııa mınıstri Iýrıı Trýtnev óz sózinde eki mem­leket arasynda tabıǵı baılyqtar – gaz jáne munaı óndirýdi birigip júzege asyrý, osy salada jańa tehnologııany qoldaný máselele­rin kóterdi. Jańa ken oryndaryn izdestirý úshin mol qarjy kerek. Tipti olar ashylǵan soń da prob­lemalar kezdesedi. Demek, kórshi elder bul máselege kóńil bólse,  utary anyq, dedi reseılik mınıstr. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­ti basshysynyń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnolo­gııalar mınıstri Áset Isekeshevtiń sózi jınalǵandar kóńilinen shyqty. Ol Qazaqstannyń barlyq oblystarynyń Reseımen birlese, yntymaqpen jumys istep jat­qa­nyn tilge tıek etti. О́skemendegi “Jańa metallýrgııa” baǵdarlamasy boıynsha “Kazsınk” jaýapker­shiligi shekteýli seriktestiginde jańa balqytý zaýyty, О́skemen tıtan-magnıı kombınatynda tı­tan quımalary sehy, Úlbi metal­lýrgııa zaýytynda jańa qýattar iske qosylǵan. Olar Reseıdiń Tom, Novosibir, basqa da qalalaryndaǵy iri óndiristermen bite qaınasa eńbek etýde. Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da da ke­shendi baǵdarlama júzege asyry­lýda. Maral, kún­baǵys, bal ónim­derin shyǵarýda da jańa tehno­logııa qoldanylýy tıis, dedi Áset Isekeshev. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi, О́skemendegi óńiraralyq forýmdy ótkizýge erekshe ázir­lengen Berdibek Saparbaev qur­met­ti qonaqtardy jıynnyń ashy­lýymen quttyqtap, jumystaryna sáttilik tiledi. Bizdiń oblys aýma­ǵynda 300-den astam birlesken kásiporyn jumys istep jatyr. Olar 300 mıllıon AQSh dollary­nyń ónimderin shyǵardy. “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kindikteri” atty Elbasy Joldaý­yn­daǵy mindetterdi júzege asyrýǵa basa kóńil bólýdemiz. Bul baǵyt­taǵy Kendi Altaıdyń áleýeti bir­qatar ınnovasııalyq jobalardan naq­ty kórinis tabýda. Atap aıtqanda, “Jańa metallýrgııa” elektrolız sehy bar mys zaýyty­nyń qurylysy, sol sııaqty “Kaz­sınk” JShS О́skemen metallýr­gııalyq kesheniniń qorǵasyn jáne qosalqy óndirisin qaıtadan ja­raqtandyrý aıaqtalýǵa jaqyn. Jańa zaýyttyń qurylysyna ká­siporyn 750 mıllıon AQSh dol­laryn saldy. Al О́skemen tıtan-magnıı kombınaty tıtan quıma­lary men qorytpasyn óndirý zaýytyn paıdalanýǵa berdi. So­ny­men birge, oblysta jıyrmadan astam jańa jobalar júzege aspaq. Týrızmdi damytý úshin bizde qo­laıly jaǵdaı bar. Alaıda, jol­dar men uıymdastyrý sharalary­nyń durys júrgizilmeýi saldary­nan kóp isterdi atqarý mindeti tur. Pantymen emdeý, omarta sharýa­shylyǵyn órkendetýde de naqty sharalar júzege asyry­lýda, dedi óńir basshysy. Qos gýbernator da forým ótkizýge múddeli Qos gýbernator kimder deısiz­der ǵoı. Birinen keıin biri qatar sóz alǵan Astrahan jáne Sver­dlov oblystarynyń gýbernator­la­ry A.Jılkın men A.Mısharınniń qysqa bolsa da nusqa oı-pikiri jınalǵandardy eleń etkizdi. A.Jılkın Qazaqstannyń kór­shi oblysymen ekonomıka­lyq qarym-qatynastyń jyl saıyn nyǵaıyp kele jatqanyna toqtala ketti. О́tken jyly jar­ty mıl­lıard AQSh dollarynyń saýdasy jasalsa, bıylǵy jarty jylda ol 1 mıllıard dollardan asyp jyǵylǵan. Qazir eki eldiń joǵary oqý oryndarynyń stý­dent­teri de qarym-qatynas ja­saı bastaǵan.  Biz jaqynda ǵana stý­dent­ter forýmyn ótkizdik, oǵan kórshilerimizdiń qatys­qanyn maq­tan tutamyz. Keler jyly forým ótkizýdi bizge senip tapsyrsa­ńyz­dar, ókinbeısizder, dedi Astrahan oblysynyń gýber­natory. Álemdegi qarjy daǵdarysy tereńdeı tússe de byltyr Qazaq­stanmen aradaǵy saýda-sattyq 1 mıllıard rýblden asyp tústi. Al bıyl ol 1,5 mıllıard rýbldi qura­maq. Oraldaǵy taý-ken metal­lýrgııa kombınaty kórshi eldiń kásiporyndarymen yntymaqtasa eńbek etýde. Bıylǵy qalyń órt  kezinde sizderdiń aıaly alaqan­dary­ńyzdyń tabyn aıqyn sezin­dik. “Mıg-8”  tikushaǵy eki eldi me­kendi órtten qorǵap qaldy, 3 myń adamnyń ómirin saqtady. Ol úshin alǵystan basqa aıtarymyz joq. Al keler jyly eki el ara­syn­daǵy óńiraralyq forýmdy Ekaterınbýrgte ótkizýge ázirmiz, dedi óńir basshysy Aleksandr Mısharın. Budan keıin ózara pikir almasý kezinde Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev sóz alyp, eki el arasyndaǵy ekonomı­kalyq, mádenı, saýda-sattyq baı­la­nystardyń aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beretinine senim bildirdi. Bul óńirde gaz, munaı bári bar, tur­ǵyndardyń ortasha aılyq jalaqy­sy 800  AQSh dollaryn qu­raıdy, sýmen qamtamasyz etýdi kórshi memleketpen birge sheshý­demiz, dedi Q.Kósherbaev. Keleli iske bastaıtyn kelisimder Plenarlyq májilis aıaqtalǵan soń joǵary deńgeıdegi basshylar arasynda kelisim-sharttarǵa qol qoıý rásimi ótti. Atap aıtqanda, qazaqstandyq jáne reseılik mı­nıstrler Janar Aıtjanova men Vıktor Basargın, Saýat Myńbaev pen Iýrıı Trýtnev, Aqylbek Kúrishbaev pen Iýrıı Trýtnev, eli­mizdegi jáne kórshi eldegi temir ­jol basshylary Asqar Mamın men Vladımır Iаkýnın óńiraralyq jáne shekaraaralyq yntymaqtas­tyqty, “Imashev” ken ornyndaǵy gaz kondensantyn birlesip zertteý jáne geologııalyq jaǵynan izdes­tirý, sý qorlaryn paıdalaný jáne qorǵaý jóninde kelisimderge qol qoıdy. Al Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ákimi Berdibek Sa­par­baev pen Altaı Respýblıkasynyń basshysy Aleksandr Berdınkov eki óńirdiń saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı  qarym-qatynastaryn damytýdy uıǵaryp, ony qujat arqyly beki­tip aldy. Sondaı-aq B.Saparbaev Altaı ólkesi ákimshiliginiń bas­shy­sy Aleksandr Karlın men Novo­sibir oblysynyń gýbernatory Vıktor Tolokonskıımen saýda-eko­nomıkalyq, ǵylymı-tehnıka­lyq, mádenı baılanystardy kú­sheıtý, áleýmettik, ǵylymı-tehnı­kalyq jáne mádenı sharalardy birlesip júzege asyrý jónindegi kelisimderge qol jetkizdi. Forýmda, sonymen birge, eki eldegi iri ká­siporyndar men ujym basshylary ózara ýaǵdalastyq jaıly otyzǵa tarta shartqa qol qoıdy. Al bız­nes-forým aıasynda “Parasat” ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdınginiń fızıka-tehnıkalyq ınstıtýty men Reseı aka­demııasynyń Sibir bólimshesi lazer fızıkasy ınstıtýty arasynda lazerlik tehnologııa ortalyǵyn qurý jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy. Sonymen birge, ıadrolyq ortalyq, Reseı men Shyǵys Qa­zaq­standa týrızmdi birlesip damy­tý, basqa da máseleler boıynsha birneshe kelisimder bekitildi. Kendi Altaıda maral sharýashylyǵyn órkendetý, omartany damytý, mal tuqymyn asyldandyrýdy birlesip júzege asyrý da nazardan tys qalǵan joq. О́skemendegi forýmnyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵany, oǵan asa jaýapkershilikpen qarap, 800-den astam qonaqty kútip alý kezinde kemshiliktiń bolmaǵany jaıly kópshiliktiń pikirin estidik. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń, saýda-sattyq­tyń jaqsaryp kele jatqany baı­qa­lady. Forým bary­synda kelgen qonaqtar qalanyń kásiporyndaryn, kórikti jerlerin tamashalady. Vın­noe aýylyndaǵy kıiz úıler qala­shyǵynda bolyp, ulttyq oıyndardy qyzyqtady. Keshe keshkisin “Vostok” ortalyq stadıo­nynda “Dostyq merekesi” degen  atpen teatrlan­dyrylǵan kórinis bolyp ótti. Oǵan Reseıdiń, Qazaq­stannyń óner juldyzdary qatysty. Reseı Pre­zıdenti D.Medvedev qazaqstan­dyqtardyń qonaqjaıly­lyǵyna, ejelden dostyǵy jarasqan eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas­tyń aldaǵy ýaqytta da jemisin bere­tinine kóz jetkizdi. Iá, bul jolǵy óńiraralyq forým nátıjeli ótti deýge tolyq negiz bar. Ońdasyn ELÝBAI. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.