Innovasııalyq ındýstrııaǵa bastaıtyn jol

ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy ____________________________________________ Qazaqstandy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq elge aınaldyrý Memleket basshysynyń búgingi tańda alǵa qoıyp otyrǵan basty mindetteriniń biri.  Bul  turǵyda Sıngapýr,  Fınlıandııa,  Germanııa, Fransııa sııaqty aldyńǵy qatarly elderdiń tájirıbeleri  de  zerttelýde.  Osy máselege oraı biz Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi qaramaǵyndaǵy “Injınırıng  jáne  tehnologııalar transferti ortalyǵy” AQ-tyń basqarma tóraǵasy Saıat NÚSIPOVTI áńgimege  tartqan edik. – Saıat Nurmuhameduly, bıyl tuńǵysh ret Qazaqstanda ınnovasııalyq  granttar  berý tetigin júzege asyryp jatyrsyzdar. Atalǵan jobanyń maqsaty men mindeti jóninde aıtyp ótseńiz? – Baǵdarlama  “Innovasııalyq qyzmetti qoldaý týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy aıasynda júzege asýda. Onyń ákimshisi Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıs­trligi bolyp tabylady. Innovasııalyq granttar berý tórt baǵyt boıynsha júzege asy­rylady. Birinshi, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar nemese táýekeldi qoldanbaly zertteýlerge, ekinshi,  ınnovasııalyq joba­lardyń  tehnıkalyq-ekonomıkalyq  negizde­mesin  ázirleýge, úshinshi,  shet  memleketterde  nemese halyqaralyq patenttik uıymdarda ıntellektýaldyq menshik nysandaryn patentteýge jáne tórtinshi, ınnovasııalyq tehnologııalardy múlikteýge ınnovasııalyq granttar beriledi. Konkýrsty ótkizýmen jáne saraptama jumystarymen  Injınırıng  jáne tehnologııalar transferti ortalyǵy  men  Ǵylym  qory  aınalysady. Qazirgi ýaqytta atalǵan damý ınstıtýttary qabyldaǵan ótinishter negizinde jobalar ǵylymı-tehnıkalyq, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq saraptamadan ótýde. Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi qaramaǵynan qurylǵan,  quramyna memlekettik organdardyń ókilderi, depýtattar, ǵylymı ortalyqtar músheleri kiretin komıssııa izdenýshige grant taǵaıyndaý týraly sońǵy sheshimdi qa­byldaıdy. – Memleket aldynda  turǵan mańyzdy mindetterdi júıeli túrde júzege asyrý úshin Úkimet údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn ázirledi. Osy baǵdarlama aıasynda sizderdiń tarapta­ryńyzdan qandaı jumystar atqarylýǵa tıis? – Qazaqstan Respýblıkasyn údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq  damytýdyń  2010-2014  jyldarǵa  arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn  júzege  asyrý  aıasynda “Injınırıng jáne tehnologııalar transferti ortalyǵy”  aksıonerlik  qoǵamy  aldyna da úlken mindetter júktelip otyr. Olar, birinshiden, qazaqstandyq jáne sheteldik iri kompanııalarmen tehnologııalyq kelisimderdi iske asyrý baǵytynda ınjınırıngtik jáne servıstik qyzmet kórsetý.  Ekinshiden, ınnovasııalyq tehnologııalar transferti men shet memleketterde nemese halyqaralyq patenttik uıymdarda ıntellektýaldyq menshik nysandaryn  patentteýge ınnovasııalyq grant­tar bólý barysynda senimdi ókil qyz­metterin kórsetý. Úshinshiden, óndiristi teh­nıkalyq modernızasııalaý men bıznes úr­disterdi jetildire túsý maqsatynda basqarýdyń sońǵy tehnologııalaryn engizý. Tórtinshiden,  Astanadaǵy óńirlik tehnopark qurylysyn qarastyratyn ınnovasııalyq ınfra­qurylymdy damytý men Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryndaǵy tehnoparkterdi jabdyqtaý. Alǵa qoıylǵan mindetterdi iske asyrý maqsatynda  tehnologııalar transfertin júzege asyrý úshin ortalyq búginde birqatar kompanııalarmen  naqty  jumystar  júrgizýde.  Olar:  “Qaınar-AKB” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigimen “Qorǵasyn qaldyqtaryn paıdaǵa asyrý boıynsha ınnovasııalyq tehnologııalar transferti” jobasy, “Kazakhstan Rubber Recycle” jaýapkershiligi shekteýli  seriktestigimen  “Rezeńkeni devýl­kanızasııalaý ınnovasııalyq tehnologııasy” jobasy. Sonymen qatar, bıyl Qazaqstan-Fransııa tehnologııalar transferti ortalyǵy ashyldy. Soǵan sáıkes fransýzdyq “CEIS” kompanııasymen birqatar jobalar iske asyrylýda. Olardyń ishinde “Kaz-PV” jobasy Qazaqstandaǵy jergilikti shıkizattan kún panelin óndirý jóninen arnaıy jeli qurýdy qa­rastyrady. Munda qajetti tehnologııalar transferti jáne fran­sýzdyq  mekemeler  men zerthanalardyń noý haýy da bar. Bul joba qazir júzege asý ústinde.  Fransýzdyq “BRGM” kompanııasy men “Qaz­atomprom” UAK” AQ arasynda sırek kearasynda sırek kezdesetin jer elementteri salasynda birlesken qazaqstan-fransýz ortalyǵyn qurý jobasyn júzege asyrmaqpaz. Qazirgi tańda kelissóz­derdiń sońǵy satysy júrgizilýde. – Injınırıng jáne tehnologııalar transferti ortalyǵy elimizde  ınnovasııalyq  ınfraqurylymdy  damytýǵa baǵyttalǵan  aldyńǵy  qatarly operator bolyp sanalady. Osy turǵyda qandaı basty jobalardy atap óter edińiz? – Biz búgingi tańda óńirlik tehnoparkter men konstrýktorlyq bıýrolar qurý jóninen belsendi jumystar júrgizýdemiz. Qazirdiń ózinde Astana, Almaty, Qaraǵandy, Oral, Petropavl, Shymkent qalalarynda tehno­parkter jumys istep tur. Bul maqsatqa 2004-2009 jyldar  aralyǵynda  memlekettik  bıýdjetten  1,7 mlrd. teńge bólingen.  Osy ýaqyttar ishinde 149 joba tehnoparkterdiń qoldaýyna ıe boldy. Sonymen qatar, kóliktik máshıne jasaý jáne ken-metallýrgııalyq quraldardyń  konstrýktorlyq bıýrosy quryldy. Osylaısha biz 2011 jyldyń sońyna qaraı  qural-jabdyqtar, aýylsharýashylyq máshınelerin jasaý jáne munaı-gaz quraldary konstrýk­torlyq bıýrosyn rynokqa shyǵarýdy josparlap otyrmyz. – О́ńirlik tehnoparkterdiń  maqsattary men mindetteri qandaı jáne olardyń kókeıkestiligi nede dep oılaısyz? – Tehnopark degenimiz – bul tehnolo­gııalyq bıznes-ınkýbator arqyly  ınnova­sııalyq  jobalardy  damytý jáne iske asyrýǵa arnalǵan servıstik, ıaǵnı qyzmet kórsetý  kesheni. Ol jeńildetilgen negizde tómendegideı qyzmetter kórsetýdi qarastyrady. Birinshi, bıznes-josparlar men marketıngtik zertteý­lerdi ázirleý, ekinshi, jobalardy basqarý jáne qarjylandyrý kózderin izdeý,  úshinshi, jobalardy materıaldyq-tehnıkalyq qamtama-syz etý. Bul mindettiń ishine keńselik nemese óndiristik oryn berý, telekommý­nıkasııalyq qyzmet kórsetý (baılanys, ınternet jelisi), zerthanalyq jabdyqtarǵa múmkindik berý, jobalardy býhgalterlik, quqyqtyq jáne aýdarmashylyq jaǵynan qoldaý, synaqtan ótkizý, patentteý, sertıfıkattaý, tájirıbelik úlgi qurastyrýǵa, ulttyq ınnovasııalyq damytý sharalaryn iske asyrýǵa qoldaý kórse­tý, konsýltasııalyq qyzmet kórsetý, sarap­tamalyq jobalar sııaqty jumystar kiredi. Atap ótetin jáıt, joǵaryda aıtylǵan qyzmet túrleri saraptamadan ótken jańa­shyldarǵa, ıaǵnı ınnovasııalyq bastama kótergenderge ǵana beriledi. Búgingi tańda tehnoparkter qyzmetiniń basym baǵyttary aıqyndalyp, óńirlerde bir­qatar sharalar ótkizildi. Sondaı-aq, tehnolo­gııalyq bıznes-ınkýbatorlar, reıtıngtik júıeler, erkin tarıftik saıasat,  basty tıim­dilik kórsetkishter boıynsha baǵalaý sııaqty qyzmet  kórsetý túrlerine qatysty tujyrymdama jasalyp, júzege asyrylýda. – Ǵylym men ınnovasııany damytý baǵytyndaǵy is-sharalardy túıindi túrde aıtyp ótseńiz? – Sońǵy 10 jylda óndiristegi ınnovasııa­lyq belsendilik deńgeıiniń  tómendigi salda­rynan ǵylymı-zertteýlerge degen talaptyń da álsiz bolǵany baıqaldy. Ekonomıkany reformalaýda ǵylymnyń rólin baǵalamaý­shylyq saldary osyndaı jaǵdaılarǵa ákeldi. Al ǵylymı-tehnıkalyq jáne tehnologııalyq progrestiń óndiristegi ónimdilik faktoryn joǵarylatýǵa áser etetini erteden belgili. О́kinishke oraı, bul faktorlar  kezinde onsha eskerile qoıǵan joq. Qazaqstanda sońǵy 10 jylda ǵylym men ınnovasııany qarjylandyrý mólsheri ishki  jalpy  ónimniń  0,2 paıyzyn  qurady, bul tym jetkiliksiz edi. Eldiń  strategııalyq  múddesin  eskere otyryp, 2015 jyly ǵylym men ınno­vasııany  qarjylandyrýdy  kezeń-kezeńmen ishki jalpy ónimniń 2 paıyzyna deıin, al  2010 jylǵa qaraı 2,5-3 paıyzyna deıingi deńgeıge jetkizý kerek. Qazirde ǵalymdardy, jas jańashyldar men jalpy ǵylymdy qoldaýdyń basty quralda­rynyń biri bul, árıne, ınnovasııalyq grant­tar. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, memleket tara­pynan ınnovasııalyq  granttar  sııaqty  aý­qym­dy  jobalardyń  bolýynyń ózin  ǵylym­nyń damýy baǵytynda jasalyp otyrǵan aı­ryq­sha qadam dep sanaımyn. Bul baǵytta Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń uıymdary­men  qatar, Ulttyq  ınnovasııalyq qor, Ǵy­lym qo­ry sııaqty ǵylymǵa árdaıym qoldaý kórse­tip  otyratyn  ınstıtýttardy da atap ótken jón. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY. * * *

Eginshilikti ártaraptandyrý:  tabystar men túıtkilder

Ústimizdegi jyldyń tamyz aıynda Chelıabi aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda SIMMIT-tiń (Júgeri men bıdaıdy jaqsartý seleksııasy boıynsha halyqaralyq ortalyq) uıymdas­ty­rýmen Qazaqstan men Reseı ǵa­lym­darynyń KASIB (Jazdyq bıdaı­dyń seleksııasy boıynsha Qazaq­stan-Sibir birles­tigi) baǵdarlamasy boıynsha semı­nar keńes ótti. Onyń negizgi maq­saty jazdyq bıdaıdyń abıotı­kalyq jáne bıotıkalyq stress­terge berik nemese tózimdi sort­­taryn shyǵarý­daǵy jetistikter men túıtkilderdi taldaý edi. Bıyl Reseı men Qazaq­stannyń kóptegen aımaqtarynda jaz boıy aptap ystyq pen túsken ylǵaldyń tap­shy­lyǵynan egis alqaptary­nyń túsim­diligi kúrt tómendep, biraz jaıylym­dyqtar men orman alqaptaryn  tilsiz jaý órt sharpydy. Endi bıo­tıkalyq stresske ot kelsek – bul bıdaı egi­sin­de keń taralǵan tat, septorıoz jáne t.b. aýrýlar. Jańbyr mol jyldary atalǵan aýrýlar epı­fıt­totııa dárejesine deıin damyp, ónim 20-30%-ǵa, tipti keıde odan da joǵarǵy mólsherde tómendeıdi. De­mek, Reseı men Qazaqstan seleksıo­nerleriniń bul kezdesýi búgingi tań­daǵy asa ózekti máselege arnalǵan. Jıynǵa Qazaqstannan Or­talyq Qazaqstan ósimdik sharýa­shylyǵy men seleksııasy, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýt­tarynyń, Qara­balyq jáne Aqtóbe aýylsha­rýashylyq tájirıbe stan­sala­rynyń (AShTS) seleksıo­nerleri jáne osy maqala avtory qatysty. Basqosýda men Qazaqstanda jazdyq bıdaıdyń tat jáne sep­torıoz aýrýlaryna berik sortta­ryn shyǵarý maqsatynda atqary­lyp jatqan jumystar jaıly baıan­dadym. Qazirgi tańda dúnıe júzi boıyn­sha 650 mln tonna bıdaı óndiriledi eken, 2050 jyly bul kórsetkishti 900 mln tonnaǵa jetkizý qajet. О́kinishke oraı, bıdaı túsimdiliginiń artýy adam ósimdiliginen áldeqaıda tómen eken. Bul maqsat úshin dúnıe júzi boıyn­sha jınaqtalǵan gene­tı­ka­lyq qordy paıdalaný 2%-dan aspaıdy. Daqyl túsimdiligi men kóptegen qajetti qa­sıetter ara­synda keri baılanystyń bolýy­nan tabysqa jetý qıynǵa soǵyp otyr. Osyǵan baılanysty ke­le­­shekte transgendi bıdaı shyǵarý (GMO) kún tártibine qoıylýy múm­kin, genderdi túbegeıli ózgertý arqy­ly ǵana bıdaı túsimdiligin aıtar­lyq­taı kóterýge bolady. Reseı men Qa­zaqstannyń astyq óndirýdi artty­rýda álde de paıdalanyla qoımaǵan biraz múmkindikteri bar kórinedi. Sońǵy jyldary birinshisinde bıdaı óndirý qarqyndap ósipti, 1978 jylmen salystyrǵanda bul kórset­kish eki esedeı artyp, 46 mln tonnaǵa jetken. 2000-2008 jyldary jyl saıynǵy eksport 15 mln. tonnany qurapty. Kelesi nazar qoıatyn bir másele aýa raıynyń ózgerýi. Sońǵy 30 jylda Azııa men Eýropa jáne Afrıka kontınentterinde aýanyń tempe­ratýrasy orta eseppen 1-2 gra­dýsqa joǵarylaǵan. Ǵalym­dardyń boljaýy boıynsha 2050 jylǵa deıin Reseıdiń kóp aımaqtary men Sol­tústik Qazaqstanda bıdaı óndirýge aýa raıynyń qolaılylyǵy arta túsedi. Keleshekte jańa aýrýlar tatpen qatar masaq fýzarıozy jáne t.b. úlken túıtkilge aınalmaq. Árıne Qazaqstannyń bıdaı óndirýde qol jetken tabystary az emes, sheshýin taba almaı jatqan túıtkilder de joq deýge bolmaıdy. 2008 jyly Astanada bastalyp, Shortandyda jumysyn jalǵas­tyrǵan halyqaralyq konferensııada egin sharýa­shy­lyǵyn ártarap­tandyrýǵa kóp kóńil bólingen edi. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda óndiriletin jáne eksportqa shyǵary­latyn ónimderdiń mólsheri men quny oǵan suranysqa tikeleı baılanysty ekeni belgili. 2006-2008 jyldary bıdaı ónimine suranys artyp, baǵa biraz sharyq­tady. Osyǵan baılanys­ty taýar óndirýshiler 2009 jyly bıdaıdy 14 mln.-ǵa jýyq gektarǵa egip, ókinishke oraı, jınalǵan ónimdi 110-130 dollarǵa ótkize almaı zar bol­dy. Osyǵan oraı egin sharýashy­lyǵyn ártaraptandyrýdyń mańyzy óte zor ekenine kúmán joq. Búginde osy shara qalaı iske asyp jatyr? Ústimizdegi jyly respýblıka-nyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysy jáne Shyǵys Qazaqstan men Pav­lodar oblystarynan basqa aımaqtarda aýa raıy jaǵdaıy egin sharýashylyǵy úshin qolaısyz boldy. Batys Qazaqstan men Aq­tóbe oblystarynda erte kók­tem­nen bastalǵan ańyzaq pen jaz aı­la­rynda jalǵasqan aptap ys­tyq pen qurǵaqshylyq saldary­nan 70-80% egis kóleminen se­bilgen dánniń ózin jıyp alý múm­kin bolmaı otyr. Qurǵaqshylyqqa óte tózimdi, shilde aıynda túsken shamaly ylǵalmen kóterilip ketetin tarynyń ózi de tabıǵattyń shamadan tys qatygez­digine qarsy tura almady. Uzaqqa sozylǵan aýa raıynyń mundaı qubylysyna tek kúnbaǵys daqyly ǵana tótep bere alǵan sııaqty. Negizgi astyqty alqap – eli­miz­­diń soltústik óńirin de ústi­mizdegi jyly qurǵaqshylyq jaı­lap, topyraqta ylǵaldyń jetis­peýshi­liginen kóptegen alqap­tarda egin mezgilinen álde­qaıda erte pisti. Jınalyp jatqan ónim mardymsyz, gektaryna 7-10 sent­ner­den aspaýda. Budan áldeqaıda joǵary ónim alatyn sha­rýa­shylyqtar bar ekenine 9-12 ta­myz aralyǵynda Qostanaı, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń biraz sharýashy­lyqtaryn aralaǵanda baıqadym. Eginjaımen tanysý Qostanaı oblysynyń Qarabalyq aýdanynda ornalasqan seleksıoner V.Ganeev basqaratyn “Fıton” JShS-niń jumysynan bastaldy. Bul serik­testik jazdyq bıdaıdyń seleksııasy men tuqym sharýashy­lyǵyna mamandanǵan. 520 gektar jeri bar olar bir-birinen qashyq­tyǵy 30-40 shaqyrymǵa jetetin úsh oqshaý tanapta ornalasqan eken. 5-6 adam isteıtin shaǵyn ujymnyń seleksııa ýchaskesi jaqsy jolǵa qoıylǵan. Jumys kólemi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń arnaıy bólim­derinen artyq bolmasa, kem emes. Túsimdiligi joǵary jáne jergi­likti jaǵdaıǵa, ásirese qýańshy­lyqqa beıimdelgen jańa sorttardy kóbeıtý pıtomnıgi birneshe gektar tanaptarǵa egilgen. Bir sózben aıtqanda, munda birtutas seleksııa úderisi qarqyndy jolǵa qoıylǵan. Seriktestik seleksııa jumysy­men qatar egis kólemi Qostanaı oblysy men Reseıde 1 mln. gek­tarǵa jetetin bıdaıdyń “Lıýbava” sortynyń tuqymyn kóbeıtýmen de aınalysady eken. Kóbeıtý pıto­m­nıginen jınalǵan tuqym tikeleı osy aýdanda ornalasqan “Aq bıdaı” JShS tuqym sharýashyly­ǵynda egilip, ol taýar óndiretin sha­rýashylyqtardy sýperelıta jáne elıtamen qamtamasyz etedi. Vadım Anýarovıch “Lıýbava” sortynyń óndiriste egilip kele jatqan basqa sorttardan artyqshylyǵyn kórsetý úshin Reseıdiń Chelıabi oblysyna deıin sozylyp jatqan “Zernovaıa ındýstrııa” kompanııasyna qarasty iri sharýashylyqtardyń egis alqaptarymen tanystyrdy. Bıyl­ǵy qurǵaqshylyqqa qaramastan “Aq bıdaı” men “Agrotor” JShS kóp­tegen tanaptarynda bul sorttyń túsimdiligi 15-20 sentnerden kem emes, al jaqsy alǵy daqyldardan keıin 25-30 sentnerge jetetin túri bar. О́tken jyly súriden keıin egilgen bir tanaptyń gektarynan 68 sentner ónim jınalypty. Bizdiń saparymyz “Shaıtankól” dep atala­tyn topyraǵy sortańdaý keletin ýchaskemen aıaqtaldy. Munda “Fıton” JShS-niń egis alqaptary Qarabalyq AShTS jáne de basqa sharýashylyqtardyń egis alqaptary­men túıisedi eken. Osy arada “Omskaıa-24”, “Kazahstanskaıa rannespelaıa”, “Lıýtessens-32” jáne “Qarabalyq-90” sorttarynyń tú­simdiligimen salystyrmaly synaýǵa múmkindik boldy. Qurǵaqshylyqtan jáne jerdiń sortańdanýynan atal­ǵan sorttardyń egisi oıdym-oıdym bolsa, Lıýbavanyń súriden keıingi 4-daqylynyń egisi birkelki, túsim­diligi de 4-5 sentnerge joǵary, de­mek bul sorttyń tabıǵattyń qolaı­syz jaǵdaıyna kónbis ekendigi anyqtaldy. 10 tamyzda Almanııanyń Qazaq­standa tirkelgen “BASF”, “Ra­pýl” jáne AQSh-tyń “A.S.K. Teh­nık” JShS-leri birlesip, Qosta­naı AShǴZI-dyń egis dala­synda ótkizgen semınarǵa qatys­tym. Atalǵan úsh kompanııanyń negizgi maqsattary Qazaqstanda raps, kún­ba­ǵys jáne t.b. daqyl­dardyń jańa sorttary men býdan­daryn, ósirý tehnologııasy men olardy zııandy organızmderden qorǵaıtyn pestı­sıd­terdiń tıim­diligin sharýa qoja­lyqtarynyń mamandaryna kórsetý. “Rapýl” JShS-niń ókili S.Podo­bod­tyń málimetine qaraǵanda, álem­­dik rynokta maıly daqyl­dar­dyń ishinde kúnbaǵystan keıin raps ekinshi oryn alady eken. Onyń negizgi óndirýshileri EO memleket­teri men Qytaı jáne Kanada, al negizgi tutynýshylary halyq sany kóp Qytaı men Úndis­tan. Eýropada rapsty Germanııa men Fransııa kóp egedi eken, onyń egis kólemi 1,5 mıllıon, al Ýkraınada 1200 myń gektar. Eger 1995 jyly Germanııada rapstyń egis kólemi 974 myń ga, tú­simdiligi gektarǵa shaqqanda 31,9 s. bolsa, 2009 jyly bul kórset­kishter 1471 myń ga jáne 42,9 sentner, al jınalǵan ónim eki eselenip 6205 tonnany qurapty. Qazaqstanǵa kelsek sońǵy jyldary rapstyń egis kólemi biraz kóterilip, ústimizdegi jyly 350 myń gektarǵa sebilgen, túsimdiligi búgingi tańda 10 sentnerden aspaı otyr. Endi raps daqylyna osynshama qyzyǵýshy­lyq ne sebepten degen suraqqa jaýap izdesek, Germanııada óndiri­letin ónimniń 60 paıyzǵa jýyǵy bıootyn retinde, 15 paıyzy tamaq óndirisinde, al qalǵany parfıýme­rııa jáne t.b. salalarda qolda­nylady eken. Qostanaı AShǴZI-dyń “Zarech­noe” tájirıbe sharýashylyǵynda raps seleksııasymen aınalysatyn tórt ortalyqty biriktiretin Ger­manııanyń “Rapýl-Rıng GmbH” kompanııasynyń sorttary “Abı­lıtı”, “Geros”, “Hanter”, “Lızo­ra”, býdandary “Sıesta”, “Hıdalgo”, “Trapper” birinshi býyndary synaqtan ótip jatyr eken. Bıylǵy aýa raıynyń qurǵaq­shylyǵyna qaramastan olardyń túsimdiligi gektaryna 15-20 sent­ner men 30-40 sentner shamasynda. Barlyǵyna tán qasıet maılylyǵy joǵary, túsimdiligi turaqty. О́ndiristi jaqsy biletin ǵalym, Qostanaı AShǴZI-dyń bas dırek­tory V.Dvýrechenskıı rapsty ósirý tehnologııasynyń, sebý merzimi men mólsheri, jıyn-terin jumystary­nyń erekshelikterine jan-jaqty toqtaldy. Rapstyń tamyry tereń ketetindikten bul daqyl topyraq­taǵy ylǵaldy tıimdi paıdalanýmen qatar, onyń betki qabatyn jaqsy qopsytatynyna jáne onyń jazdyq bıdaı úshin tamasha alǵy daqyl ekendigine basa kóńil bóldi. Osy saparlar meni biraz oılan­dyryp arnaıy maqala jazýǵa túrtki boldy. Naqty biletinim, biz jaqyn jyldary Germanııa men Japonııa­nyń, Shveısarııa men AQSh-tyń alpaýyt hımııalyq kompanııa­larynyń ónimine básekeles bola­tyn ósimdik qorǵaý quraldaryn shyǵara almaımyz. Bul óndiristiń tarıhy atalǵan memleketterde te­reń jatyr, osydan 75-100 jyldaı buryn tamyryn jaıa bastaǵan, materıal­dyq bazasy joǵary, bilikti mamandary bar, ǵylym men óndiris bir-birimen ushtasqan. Olardyń kópshiligi jylda túsetin tabys­tarynyń 20-30%-ǵa deıinin ǵyly­mı izdeniske, jańa preparattar shyǵa­rýǵa, bolmasa olardy jaq­sartýǵa baǵyttaıdy. Sońǵy jylda­ry ósimdik qorǵaý quraldaryn shyǵarý­dy kórshimiz Qytaı men Úndistan qatty qolǵa alyp, rynok­tan Batys Eýropa elderin yǵys­tyrýda. Reseıdiń de ósimdik qorǵaý preparattaryn shyǵarýda jınaq­talǵan tájirıbesi mol, Keden odaǵy jaǵdaıynda bul memlekettiń de ónimderine jol ashyq. Ekinshi meni tolǵandyrǵan másele, Germanııa men AQSh jáne Reseı memleketteriniń ózderiniń shyǵarǵan sorttary men býdanda­ryn Qazaqstanda taratýdaǵy belsendiligi. Árıne, jańa daqyldar, máselen, raps pen zyǵyr boıynsha, olardyń sorttaryna básekeles sorttar nemese býdandardy jaqyn jyldary shyǵara almaspyz. Kún­baǵysty alsaq ta másele osylaı sııaqty. Osydan 2-3 jyldaı buryn Aqmola jáne Batys Qazaqstan oblysta­rynda Ýkraına ǵalymdary shyǵar­ǵan ondaǵan sorttar men býdandar synaqtan ótip, birden myńdaǵan gektar egis kólemine ta­ral­ǵanyn kózimmen kórgenmin. Raps jáne kúnbaǵys daqyldary boıyn­sha seleksııa jumysy Qazaqstanda da júrgizilip jatyr jáne azyn-aýlaq tabystar da bar. Biraq ekinshi daqyl boıynsha Shyǵys Qazaq­standa ornalasqan bar-joǵy 2-3 ǵalym isteıtin, materıaldyq jaǵynan jabdyqtalýy syn kóter­meıtin, shaǵyn ǵana seleksııalyq ortalyq tabıǵaty ártúrli keletin búkil Qazaqstandy bul daqyldyń tuqymymen qamtamasyz ete almaı­tynyn moıyndaýǵa týra keledi. Rapsqa kelsek, bul daqyl boıynsha seleksııa jumysymen Qazaq egin jáne ósimdik sharýashy­lyǵy men A.I. Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ınstıtýt­tarynda shaǵyn ǵana top aına­lysýda. Endi bıdaı men arpaǵa toqtalsaq, bul daqyldar boıynsha seleksııa jumysymen respýblı­kanyń ońtústigi men soltústiginde, batysy men shyǵysynda jáne ortalyǵynda 70-80 jyldyq tarıhy bar seleksııalyq ortalyqtar aına­lysýda. Atalǵan daqyldar boıynsha olardyń shyǵarǵan jaqsy sorttary da jetkilikti. Respýb­lıkada Reseı sorttarynyń egis kólemin kóbeıte bersek, onyń kóleńkeli jaǵy da bar. Erteńgi kúni bizdiń sorttary­myz bálenbaı myń gektar jerge egildi, avtorlyq quqyǵymyz úshin bálen aqsha tóleısiz degen áńgime bolmasyna kim kepildik beredi. О́kinishke oraı, osy semı­nar­lardyń uıymdastyrýshylary Qa­zaq­standa óz bólimshelerin ashqan shetel kompanııalary boldy, respýb­­lıkanyń ǵylymı-zertteý meke­melerinen bar-joǵy 2-3 maman ǵana qatysty. Murat QOIShYBAEV, aýylsharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. * * *

JOL MURATY

Qostanaı oblysynda tas joldardy jóndeý jumystary bıyl da jalǵasyn tapty. Jol qatynastary óńirde jyl saıyn jaqsaryp keledi. Oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń bastyǵy Bolat NAQANOV bizdiń tilshimizge osy salada atqarylyp otyrǵan jumystar jóninde áńgimelep bergen edi. – Bolat Áýezhanuly, óńirdegi tas joldar sapasynyń  jaqsarýy ekonomıkaǵa qanshalyqty yqpal etedi? – Joldyń mańyzyna ne jetedi? Áýe, sý, temir jol, tas jol bolsyn ekonomıkanyń naǵyz kúretamyry bolyp sanalady. Jolsyz ekonomıkanyń kemesi qaıyrlaıdy. Dúnıeniń o sheti men bu shetin  kerýenmen jalǵaǵan Uly Jibek joly san ǵasyrlar ótse de adamzat jadynda. О́zim kóp jyldar boıy osy salada qyzmet istegendikten, tas joldyń ekonomıkaǵa da,  áleýmettik sala­ǵa da mańyzynyń  orasan zor ekenin bilemin. Qazir tas jol arqyly alyp ótpeıtin zat joq. Eń arǵysy sýǵa deıin tasylady. Jol jaqsy bolsa, kólik tez tozbaıdy, aýylsharýashylyq taýarlary, basqa da kerek-jaraqtar  belgilengen jerine tez jetkiziledi. Bir ǵana mysal aıtaıyn, Qostanaı oblysynyń jer kólemi úlken ekeni belgili. Arqalyq, Torǵaı óńiri oblys ortalyǵynan bir kúndik jol. Buryn Arqalyqtan shyqqan kólik Qostanaıǵa Esil, Derjavın, Oktıabr kentteri arqyly keletin. Bul oralyp júretin jol tegis bolǵandyqtan jolaýshy onyń alystyǵyna da moıynsunatyn. Qazir Amantoǵaı-Dámdi-Áýlıekól arqyly  tez jetedi. Sebebi osy jol jóndelgeli jolaýshynyń da, júk tasıtyndardyń da kózi ashylǵandaı boldy. – Oblystaǵy joldardy jón­deý jumystary qalaı júrip jatyr? – Bizdiń Qostanaı-Torǵaı óńirinde barlyǵy 8106 shaqyrym tas jol bar. Olardy jóndeýge bıyl bıýdjetten 7 mıllıard teńge qarjy bólindi. Aýdanaralyq Uzynkól-Sarykól, Qoıbaǵar-Qarasý-Sevastopol, Qarasý-Bolshaıa Chýrakov, Fedorov-Lenın-Vıshnev eldi mekenderiniń aralaryn qosatyn joldar qaıtadan jóndeledi. Al Arqalyq pen Torǵaı kentiniń arasyndaǵy 300 shaqyrym jol birneshe jyldan beri kúrdeli jóndeýden ótip jatyr. Bıyl onyń 9 shaqyrymy jóndelmek. – Jylyna 9 shaqyrym degenińiz qulaqqa jaısyz estiledi eken. Bul jumys qarqynynyń baıaýlyǵyn kórsetpeı me? – Bul jumys qarqynyna emes, qarjyǵa baılanysty baıaýlyq. Jumystyń kólemi qarjynyń jetýine qaraı bitedi.  Jaqsy jóndelgen, taqtaıdaı tegis jol jolaýshynyń jan rahaty. Biraq ol óte qymbat jumys eke­nin jurt baǵamdar dep oılaımyn. Qury­lys­qa qajetti materıaldar­dyń birazy Reseıden alynady. Bı­týmnyń ózi óte qymbat mate­rıal, onyń tasymalyn qosyńyz. Sonda bir shaqyrym joldyń ózi ondaǵan mıllıon teńgege sharyqtap shyǵa keledi. Byltyr men bıyl “Jol kar­tasy” sheńberinde biraz is bitti. Ústimizdegi jyly osy  baǵdarlama boıynsha jasalǵan 9 joba aýdan­aralyq jáne qala ishindegi jol­dardy jóndeýge arnaldy.  Buryn Rýdnyı men Kachar kenti arasyn­daǵy 60-70 shaqyrymǵa júrgen jolaýshy joldan shar­shaıtyn. Mine, osy jol jónde­lýde. Sondaı-aq oblys ortaly­ǵynan shalǵaıda jatqan  Kachar-Fedorov, Áýlıekól-Jaldama, Jitiqara-Qamysty-Lıvan eldi mekenderi­niń arasy taqtaıdaı tegis tas jol jalǵastyratyn bolady. Sonymen qatar Qostanaı qalasyndaǵy, qalaǵa irgeles Zatobol kentindegi kóshelerdiń jóndeý jumystary da “Jol kartasynyń” arqasynda  retke keletin bolady. – Qazir qaı salany alsańyz da jańa tehnologııa men  ónimdi tehnı­kalardy paıdalanyp, istiń sapasyn joǵary deńgeıge kóteredi. Jol tóseý isinde jańalyqtar bar ma? – Merdigerlerimiz jańa teh­nıkalar alyp jatyr.  Reseıden, Qytaıdan asfalt tóseıtin, tegisteıtin jáne ónimdi ekskava­torlar da alyndy. Jumys tek tehnıkamen atqarylatyn bol­ǵandyqtan, oǵan basty nazar salamyz. Jańadan jol salý da, ony jóndeý de  ońaı emes, jumys sıpaty da, úderisi de aýyr. Únemi topyraqty aýdaryp, tasty qopara bergendikten qandaı tehnıka bolsa da tez synady. Joldyń óziniń sapasyna kel­sek, bolmasaq ta uqsap baǵýdamyz. Buryn asfalttyń qalyńdyǵyn  bes santımetr ǵana tóseıtinbiz. Ol jıi oıylyp kete beretin. Qazir ony 12 santımetrge jetkizdik. Eýropa elderinde,  mysaly, Germanııada  bul qalyńdyq 30 santımetr, olar tóselgen tas pen qumdy eseptegende joldyń bıiktigin 60 santımetrge deıin aparady. Ondaı joldyń  tózim­diligi de uzaq merzimge eseptelgen. – Joldardyń kútimi týraly ne aıtar edińiz? – Bul másele bizdiń oblysta  óte jaqsy sheshimin tapqan. Joldyń kútimin biz jeke men­shik­ke berýdi durys kórmedik. О́ıtkeni  joldardy tazalaıtyn, kishigirim jóndeý jumystaryn atqaratyn tehnıkalardy satyp alý qazir jeke kásiporyndarǵa  óte qıynǵa túsedi. Joldaǵy barlyq jumys tehnıkalarmen atqarylady dedim ǵoı. Sondyqtan tehnıka nashar jerde jumys ta aqsaıdy. Al qys­tygúngi borandarda joldardy úrip jaýǵan qar bógep tastaıdy. Mun­daı kezde joldy tezdetip arshý tek qýatty tehnıkalar arqyly ǵana múmkin bolady. Biz sol úshin oblysta birneshe memlekettik-kommýnal­dyq kásiporyndar qur­dyq. Olarǵa bıýdjet qarjysyna qýatty sheteldik ozyq tehnıkalar alyp berdik. Bul qurylymnyń nátıjesi  jaqsy boldy. Qazir qys aıla­rynda  aýdandarǵa, alys eldi mekenderge qatynaıtyn joldar qardan ýaqtyly arshylyp otyrady. Olar jaz aılarynda joldardaǵy belgilerdiń  durys  turýyn qadaǵalaıdy, sý shaıyp búlingen jerlerdegi  ýaq jóndeý jumystaryn da atqara salady. – Kópir de  joldan aıyrǵysyz uǵym. Bul oraıda  oblysta qandaı is bitti? – Kópir salý qashannan ıgi­lik­ti is. Oblys óńirindegi  ózender men joldarda  64 kópir bar. О́tken jyly Qostanaı qalasynyń  shyǵaberisine úlken kópir salyndy. Bul jańa úlgidegi qurylys  joldy  Tobyl sýynyń shaıyp ketýinen saqtaıdy, ıaǵnı kólik ózen tusynan kidirmeı ótetin  jaǵdaıǵa jetti. Onyń syrtynda  jyl saıyn  kishigirim kópirler, ózender ústinen  ótetin joldarǵa qoıylatyn qubyrlar jańartylady, jóndeledi. – Sizdiń barlyq sanaly  ǵumyryńyz qurylyspen, onyń ishinde jol qurylysymen baıla­nysty. Osy jumysty ózińiz qalaı baǵalaısyz? – Men uzaq jyldar Amangeldi aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda qurylysshy-ınjener, burynǵy Torǵaı ob­lystyq agrokomıteti tóraǵasynyń  qurylys jónindegi  orynbasary bolyp qyzmet istedim. Odan keıingi jyldarda da Amangeldi aýdany ákiminiń orynbasary qyzmetinde júrgende qurylys isine jaýap berdim. Sondyqtan maǵan aýyl sharýashylyǵy qury­ly­sy, ásirese, jol qurylysy  etene jaqyn, jınaǵan tájirıbem de jetedi. Naryq jyldary Tor­ǵaı oblysy taraǵan kezde  Qosta­naı oblystyq ınfraqu­rylym jáne qurylys departa­menti  dırektorynyń  orynbasar­lyǵy qyzmetine keldim. Keıingi on­shaqty jylda osy jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasyn basqaramyn.    Jol salýdyń saýabyn aıtpaǵanda, bul óte  qyzyqty ári qıyn sharýa. Áńgimemizdiń basynda osy iske  bıýdjetten mıllıardtaǵan teńge qarjy bólinetindigin aıttym. Sol qarjynyń barlyǵy da jaz, kúz aılarynda,  áli jerge toń qatpaı turǵan ýaqytta ıgerilýi kerek. Sondyqtan jolaýshylar úshin  jaz­dyń  ár kúni, ár saǵaty qym­bat. Qazaqstannyń soltústik oblys­tarynda jaz maýsymy qysqa, qys uzaq. Jol qurylys­shylary qar ketip, jer qurǵaǵan­nan toń qatqanǵa deıin bel jazbaı eńbek etedi. Jaz aıynda ózim demalyp kórgen emespin. Eńbek demaly­sym­dy qarasha nemese qys aıla­rynda alamyn. Al bul ju­mys­tyń qyzyqtyǵy, etken eńbe­giń adam­dardyń, eldiń ıgiligine aı­nal­ǵa­nyn kóresiń. Jolaýshy­lar biz jón­degen taqtaıdaı tegis tas jol­dyń  ústinde ómir-ózen sııaq­ta­nyp aǵylyp jatady. Budan ar­tyq eńbegińniń qaıtarymy bar ma. — Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA.