Úsh erlik

Juban Moldaǵalıev – 90 Qazaqtyń uly aqyny Juban Molda­ǵalıev óz ǵumyrynda úsh márte erlik ja­saǵan adam. Jubaǵań haqynda kórgen-bilgen, oqyǵandarymdy jadymda jańǵyrt­qanda túıgen túıinim osy. Qazaq soldaty Jubaǵańnyń jastyq shaǵy, jalyndy shaǵy adamzat balasyna apat bolyp kelgen sonaý bultty jyldarmen – Uly Otan soǵysymen tuspa-tus keldi. Tórt jyl boıy ajal bulty torlaǵan, Tórt jyl boıy aqyr zaman ornaǵan, Adamzattyń tarıhynda eshqashan, Dál osyndaı sumdyq soǵys bolmaǵan. Syn saǵaty týyp Juban aqynǵa, Saıypqyran jaýyngerler sapynda Qas dushpanmen aıqasty ol aıanbaı, Jyrmen joldap elge mahabbatyn da. Qyp-qyzyl órttiń ishinde Alla taǵala saqtaımyn dese bir ýys maqtany da saqtaıdy degen sóz – ras sóz. Qysqa kúnde ajalmen qyryq ret betpe-bet kelgen qazaq sarbazy muzdaı temir qursanǵan, dúnıe júzindegi eń ozyq soǵys tehnıkasymen qarýlanǵan fashıstik Germanııamen tolassyz shaıqasta bir kezde ózi “Armysyń, sulý Jaıyǵym, Ardaqty qonys mekenim. Kerek emes qaıy­ǵyń, Aımalap júzip ótemin”, dep jyrlaǵan Jaıyq óńiriniń perzenti – qazaq soldaty Juban Moldaǵalıev taısalmaı taban tirep soǵysty. Muz tósenip, qar jastanyp júrip, sol surapyldyń adam aıtqysyz azaby men tozaǵyn túgel bastan keshirdi. Jer sharyn fashızm tajalynan qutqaryp qalǵan halqymyz mıllıondaǵan bozdaqtarynan aıyryldy.Talaı aq jaýlyqty analar uldarynan “qara qaǵaz” kelip, aq shashyn julyp, ańyrap qaldy. Aıaýly jarlar qara jamylyp, qaıǵymen qan jutty, ákesiz qalǵan perzentter jetim atandy. Juban jaýynger elge aman-saý oraldy. Qýantyp jaraly eldi, bar álemdi Sol kóktem beıbitshilik ala keldi, О́mirdi ógeısitken qara kúnder Túnerip artymyzda kala berdi. Qaıran Ana júregi sur shınelin súıretip esen kelgen Jubanyn kórgende jarylýǵa shaq qaldy. Shınel! Qadyr,qasıetiń kóp,tegi, Seni tolyq jyrlaýǵa til jetpedi. Sur shınelden Otanymnyń tánine Dáldep atqan dushpan oǵy ótpedi. Ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda bolǵan, ómiri aldynan qııa kesip ótpegen Sofııa kelini kóńilinen shyǵyp, kıeli keıýananyń qalǵan ǵumyry baqytty ótti. Bul syndy da bastan qazaq ótkerdi, taǵdyr Jeńis kúnine de jetkerdi. Qýanǵannan, máz bop shattanǵandardan Jeńis tańy jylaǵandy kóp kórdi. Iá, sol jylaǵandardyń jan jarasy, mine, arada alpys bes jyl ótse de qulan-taza jazylyp ketti dep aıtý qıyn. Sóıtip, bizdiń halqymyz kúlli adamzat balasyn ajal apatynan qutqaryp qaldy, dúnıe júziniń halqyna, bolashaq urpaqqa beıbit kún, ashyq aspan syılady.Sol Jeńis kúnin jaqyndatqandardyń biri – qazaq soldaty Juban Moldaǵalıev edi. Budan asqan erlik bola ma! Biraq jas aqyn muny erlik jasadym dep sanaǵan joq, týǵan eli,keń baıtaq dalasy aldyndaǵy perzenttik qasıetti paryzym dep bildi. Bul Jubaǵańnyń birinshi erligi bolatyn. “Men – qazaqpyn!” Arada jyl artynan jyljyp jyldar ótip jatty. Kúıregen sharýashylyqty, qıraǵan qalalardy qalpyna keltirýge halqymyz jappaı kirisip ketti. Beıbit kúndi ańsap, zaryǵa kútken otandastarymen birge keshegi qan maıdanda ómir úshin aıqasqan sarbaz qalamgerler endi el rýhyn kóterýge kórkem sóz kúshin jumsady. Juban aqynnyń shabyty sharyqtap, tvorchestvosynyń shyrqaý bıigine kóterilgeni de osy tus. Bul kezeńde de jalyndy aqyn ıdeologııalyq maıdannyń alǵy shebinen tabyla bildi. Endi ol qoǵamdaǵy kereǵar qaıshylyqtarmen bitispes kúreske bel sheship, belsene kiristi. О́mirdegi alýan túrli keleńsiz jáıtter aqyn qalamyna iligip, jalpaq elge jarııa bolyp, áshkerelendi. Buryn syrtqy jaýmen qalaı aıaýsyz kúresse, endi jaýynger aqyn kúndelikti turmys-tirshiligimizdegi ózi kórip, bilip júrgen jaǵymsyz qubylystardy alastap, tezge salý úshin shaıqasty. Nebir jeń ushynan jalǵasqan jymysqylarǵa, paı­da­kúnemdikke, paraqorlyqqa, rýshyldyqqa, qysqasy, ádiletsizdik ataýlyǵa tóze almady. Betiń bar, júziń bar demedi. Poezııanyń ótkir jebesin dál kózdep, soǵan joldady. Qyzyl jebe nysanaǵa dóp tıip jatty. “Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq” deıdi qa­zaq. Ylǵı aǵynan jarylyp, aqıqatyn aıt­qandy, dáıim ádildik jaǵynda bolǵandy jaq­tyr­maıtyn da qaı ult, qaı halyqta da ta­by­latyn bolsa kerek. Bizdiń halqymyzda da ondaılardyń jıi kezdesetini jasyryn emes. Ishtarlyq ishin iritip, qyzǵanyshtyń qy­zyl ıti ulyp turǵandar Juban aqynnyń talantyn kóre almaı, ózderinen oq boıy ozyq bolǵanyn keshpedi. Keshý bylaı tursyn, sońyna shyraq alyp tústi. Ásirese, at ústindegi ákim-shoralardyń halyqqa jasaǵan qysastyǵyn, san-sapat keńes sheneýnik­te­riniń tońmoıyn topastyǵyn, menmendigin, ta­ǵy basqa da jantózgisiz jaǵymsyz jıir­kenishti qylyqtaryn jyr joldaryna arqaý etken aqyndy olar qaıtkende de súrindirýge tyrysty. Oryntaqqa jaıǵasqan orasho­laq­tardy, máselen, “Hatshyǵa hat” sııaqty ótkir jyrlarynda syn jebesimen túıregen aqyndy olar aıaqtan shalyp-aq baqty. Respýblıkalyq ádebı “Juldyz” jýrnalynyń bas redak­tor­lyǵy qyzmetinen bosattyrdy. Qazaqstan Ja­zýshylar odaǵynyń birinshi sekretary laýazymynan da qaıta-qaıta jabyla domalaq aryzdar uıymdastyryp júrip aqyry ketirip tyndy. Ol ol ma, Jubaǵańnyń shyǵarmalary Abaı atyndaǵy Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna, KSRO Memlekettik syılyǵyna usynylǵanda da sol keleńsiz jáıtter úzdiksiz qaıtalandy. Ata jaýdan qaıtpaǵan qaısar jaýyngerdiń júregine jara tústi. Biraq alǵan betinen qaıtqan joq. Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń ıegeri atandy. Keıinnen Máskeýdiń de moıyndamasyna amal qaldyrmady – KSRO Memlekettik syı­lyǵyn aldy. Aqyndy osy syılyqqa poe­ma­ny jarııalaǵan bas basylym – “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń redaksııasy usynǵanyn da bilemiz. Jubaǵań týǵan ádebıetimizdiń tarıhynda KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan eki qalamgerdiń biri ekenin búgingi urpaq oryndy maqtan tutady. Osy syılyq­tyń ekinshi ıegeri “Qan men ter” shyǵarmasy úshin osy marapatqa ıe bolǵan klassık jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov edi. Osy syı­lyqqa usynylǵanda onyń da ústinen Máskeýge qap-qap aryz qarsha boraǵany ám­be­g­e aıan. Qashanda osynsha ishtarlyq tek óz qa­lamgerlerimizden bolǵanyn orys jazý­shylary tańǵalyp, jaǵasyn ustap otyryp, áli kúnge deıin aıtady. Biraq, aqyn bıtke ókpelep, tonyn otqa laqtyrǵan joq. Qaıta, kerisinshe, týǵan halqyna, eline, ultyna degen perzenttik ma­habbaty órshı tústi. Onyń aıqyn da bul­tartpas dáleli – ataqty “Men – qazaqpyn!” poemasy dúnıege keldi. Barshaǵa málim,ol kezde qazaq ultynyń bolam ba, bordaı tozam ba degendeı, taǵdyry qyl ústinde turǵan bolatyn. Tipti, Hrýshevtiń sol kezde “Reseı ımperııasynyń pálen ǵasyr boıy oryndaı almaǵan armanyn men eki-aq jylda júzege asyrdym!” dep jer júzine maqtanǵany da eldiń esinde. Bul tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý degen saıasatty jeleý qylyp, onyń qazaq jerine tórt mıllıon tyńgerlerdi toǵytqan kezi bolatyn. Olardyń ishinde qylmyskerler de, otbasynan bezip, alıment tóleýden qashqandar da, abaqtydan erte bosatylǵandar da, ury-qarylar, kisi óltirip, jazadan qutylyp ketkenderde, qysqasy, qoǵamnyń azǵyn-tozǵyn elementteri de az bolmaıtyn. Keńes ókimetiniń basshylary Odaq qarjysyn sýdaı shashyp, olardy jarylqap-aq baqty. Olardy Odaqtyń patrıottary ǵyp kórsetýge tyrysty. О́z otbasyna opa bermegender kimdi aıasyn, qazaq jerine kelisimen momyn halyqty kemsitip, qorlyq-zorlyq kórsetip, ar-ujdanyn aıaqqa taptaýmen boldy, qazaq ultynyń óz elinde sany jıyrma toǵyz paıyzǵa deıin qul­dy­raǵany da sol kezeń. Eń soraqysy – qazaq­pyn dep aıtýǵa da júregimiz daýalamaıtyn. Qıt etse ultshyl degen qara tańba taǵylyp, qara esekke teris mingizilýiń kádik. Mine, osyndaı aýyr shaqta, qazaqtyń eri moınyna ketip, eńsesi ezilip turǵan shaqta Juban aqynnyń osy poemasy jaryqqa shyqty. Onyń qalaı jaryqqa shyqqanyna óz basym áli kúnge deıin tańǵalamyn. Sory arylmaǵan ultymyzdyń rýhy dúr silkindi. Halyq ári esi shyǵa qýandy, ári qaýip etip qatty shoshyndy da. Aqyndy qashan alyp ketip,qaı abaqtyǵa qamar eken dep elegizýmen boldy. Oǵan óziniń arasha túse almaıtynyn da uǵyndy. Ábden zárezap bolǵan qazaq “otyz jeti”, nemese “qyryq toǵyz” qaıtyp kelip qalmasyn dep, ishteı Allaǵa jalbarynýmen kún keshti.Olaı úrgelektenetin de jóni bar edi. Men – qazaqpyn myń ólip, myń tirilgen, Jórgegimde tanystym muń tilimen. Jylaǵanda júregim kún tutylyp, Qýanǵanda kúlkimnen tún túrilgen. Men – qazaqpyn, ajalsyz anamyn men. Qursaǵyma syıdyram dalany keń. Pák sábımin besikte ýildegen, Dáýirlermen qurdaspyn, danamyn men. Men – qazaqpyn! Bıikpin! Baıtaq elmin! Qaıta týdym, О́mirge qaıta keldim! Men myń da bir tirildim máńgi ólmeske – Aıta bergim keledi, aıta bergim! Keńes bılegen dáýirde bulaı jyrlaý, óz ultyńdy dáripteı sóıleý qylmysqa barabar. Sondyqtan da “Men – qazaqpyn!” dep ashyq ta aıqyn shabyttana asqaq pafospen buryn-sońdy orys aqyndarynan basqa Odaq kóleminde eshkim jyrlaýǵa batyl etpegen. Sol sebepti, Juban aqynnyń bulaı jyr­laýy, eń aldymen óz ómiri úshin asa qaýipti edi. Biraq, qudaı jar bolyp qýǵyn-súrginnen aman qaldy. Halqy da úh dep demin bir aldy. Iá, bul shyn mánisindegi rýhanı erlik edi. Biraq qaısar aqyn erlik jasadym dep oılaǵan joq – halqymnyń, ultymnyń aldyndaǵy perzenttik paryzymdy ótedim dep bildi. Ǵasyrlar boıy bodandyq buǵaýynan bosamaǵan qazaǵyn eńsesin kóterip, boıyn tikteýge úndedi. Tipti osy jolda qurban bop ketse de baqıly bolatyn. Jubaǵańnyń úshinshi erligi de halqymyz­dyń, ultymyzdyń taǵdyryna baılanysty. “Osy kúndi kórgenime ókinemin” Qazaq ultynyń basyna taǵy da qara bult úıirildi. “Sorlyny túıe ústinde de ıt qa­bady” demekshi, aıdyń-kúnniń amanynda zar zamanǵa dýshar boldyq. El basshysy Qonaev ornynan tústi de, OK-tiń birinshi hatshysy laýazymyna Ortalyq saılaǵan kezekti qýyrshaq “kósem” Kolbın degen ıe boldy. Narazylyq kórsetip, alańǵa shyqqan, beıbit sherýge qatysqan qazaq jastaryn muzdaı temir qursanǵan keńes soldattary jýsatyp saldy. Sonaý Reseı ımperatorlary zama­ny­nan qalǵan zymııan saıasat bul joly aıqyn kórinis berdi. О́tken baǵzy zamanda V.I.Le­nın­niń “Reseı – halyqtar túrmesi” degen qanatty qaǵıdasy esimizge túsip, qara kózden qan aqty. Qanisher soldattar alańdaǵy jas­tar­dy dýbınkamen bastan uryp, eki buttyń arasynan etigimen tepkiledi. Uryp-soǵýdyń ádisin asqan sheberlikpen meńgergen sol­dat­tar zulymdyqtyń alýan túrin emin-erkin kórsetip, ábden aıyzy qanyp, qumardan shyqty. Bul operasııa jastardyń bolashaqta urpaq súımeýin maqsat tutqan bolatyn. Sol murattaryna jetti de. Sherýge qatysqan jastardyń tiri qalǵandarynyń talaıy ata-ana bolý baqytyna qol jetkize alǵan joq. Demek, bul qantógis te sol baıaǵy Reseı samo­der­javıesiniń qazaq jerin qazaqtan tazar­tý­dy kóksegen qanypezer saıasatynyń jalǵasy ekenine ultymyzdyń kózi aıqyn jetti. Mine, osynyń bárin kózben kórgen er­júrek aqyn taǵy da shydaı almady.Taǵy da ashyq maıdanǵa shyqty. Sheginbedi. Boı tasalap, buqpantaılap qala almady. Juban aqynnyń boıyna týa bitken aqyndyǵyna qosa batyrlyǵyna jyrsúıgish halqy, talaı qyrǵyndy, asharshylyqty bas­tan keship pushaıman bolǵan kónterili qazaǵy taǵy da kýá boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń keń za­ly. Bul zal kimdi kórmegen... Muhtar Áýezovti de, Sábıt Muqanovty da, Ǵabıt Músirepovti de, Ǵabıden Mustafındi de, Taıyr Ja­rokovty da, Ábdilda Tájibaevty da, Qalıjan Bekhojındi de, Hamıt Erǵalıevti de kórgen. Endi, mine, bul keń zal zamannyń taryl­ǵa­nyna da kýá boldy. Zal toly qalamgerler qaýymy. Zaldy bir aýyr tynyshtyq basqan. Ásheıinde ázil-ospaq aıtysyp, dýyldasyp otyratyn qalamger qaýym búgin asa ustamdy da sabyrly. Iá, Kolbın qatysqan osy jınalys kóp ashy shyndyqtyń betin ashýǵa tıis edi... Jazýshylar zalynda bir-birine múlde uqsamaıtyn jáne uqsaǵysy da kelmeıtin qaýym. Qazaqstanǵa keler aldynda Grýzııada qyzyn óltirip ketken eken degen áńgimeni estigen bir jazýshy “bizdiń Almaty tynysh ári qaýipsiz qala, senbeseńiz sizdi keshki qala kóshelerimen alyp júrýge men ázirmin”, dedi. Endi biri ornynan túsken burynǵy res­pýblıka basshysyn jamandap, Kolbınge “Sizdeı Lenın tıpti basshyny biz otyz jyldaı kútkenbiz. Endi sol kún týdy” dep qyryq bet aryz jazǵan aqsaqal dramatýrg boldy. Sol kisige Qonaev óziniń turǵan úıin berip ketip edi. Jaqsylyǵy jamandyq bop kaıtty-aý desti jurt jınalys taraǵanda. Juban Moldaǵalıev sóz alǵanda zal “qart soldat ne aıtar deısiń” degendeı syńaı tanytqan-dy. Biraq, sálden keıin zal siltideı tynyp, shybynnyń yzyńdaǵany bilindi. “Alańda qyzdarymnyń shashyn julyp, uldarymdy dýbınkamen bastan uryp, alań qyzyl ala qanǵa boıalǵanyn kórgende men – Uly Otan soǵysynyń ardageri, okopta muz tósenip, qar jastanǵan qart soldat, myna soraqy sumdyqty kózimmen kórgenshe sol qandy maıdanda nege qaza taýyp, máńgi qaıt­paı qalmadym dep, osy kúndi kórgenime ókindim” degenin estigende otyrǵandar aqynmen birge shamyrqandy. Juban aqyn kózi tirisinde-aq aty ańyzga aınaldy. Jalpy halyq beıbit kúndegi aqynnyń jasaǵan erligine tánti bolyp, basyn ıdi. Alaıda, halyqtyń qorǵany bolyp, qyzǵyshtaı qoryǵan batyr aqyn jurttyń bárine birdeı jaqty dep aıtý qıyn. Árip­tester ishindegi kúnshilder endi jymysqy­lyqpen aqynnyń atyn,ataǵyn shyǵarmaýǵa, baspasóz betin bermeýge jantalasty. Tipti, shalqar shahar Almatyda uly aqyn jalǵyz qalǵandaı kórindi. Jazýshylar odaǵyn bas­qaryp júrgen kezinde janynan qalmaıtyn jandaıshaptardyń qalyń toby endi qatty sıredi. Sondaı kúnderdiń birinde Qazaq te­ledıdary Ádebı-dramalyq habarlar bas redaksııasynyń basshysy belgili aqyn, aıtys óneriniń aıtýly jetekshisi Júrsin Ermanovtyń ruqsatymen Jubaǵańdy ózine arnalǵan telehabarǵa shaqyryp, bir saǵattyq suhbat uıymdastyrdym. Dáıim tyń, shıraq júretin, sándi kıinip júretin kerbez aǵamyz maǵan birtúrli sharshańqy, óńi salyńqy kórindi. Biraq saýaldaryma salıqaly, sabyrly jaýap qaıtaryp, kóp máselelerge degen kózqarasyn naqty bildirip otyrdy. Ol habar qazir Qazaq teledıdarynyń altyn qorynda saqtaýly. Bir qaraǵanda Jubaǵań susty, salqyn adam sııaqty kórinetini ras. Alaıda, sóılese kele, syrlasa kele onyń jany jarqyrap, ashyla túsetin. Jáne dostyqqa adal, berik adam edi. Sol kezde Joǵarǵy Keńestegi jumysynan bosap qalǵan, qazaq detektıviniń atasy Kemel Toqaevty, sondaı-aq kórnekti prozaık Berdibek Soqpaqbaevty Odaqqa jumysqa tartyp, qamqorlyq jasaǵanyn aqyn aǵanyń asyl qasıeti dep bilemin. Bir qyzyq jaǵdaı boldy. Jubaǵań Jazýshylar odaǵynyń basshysy bolyp turǵanda “Otbasym úlken edi, Jubaǵa, sizden úı suraı keldim” dep aldyna barǵanym bar. Úlkeni – úlken. Jeti balam bar. Aınalmaly kresloda aınalyp otyryp, aǵam “Jurt seni Sovmınnen keremet úı aldy dep júr ǵoı” dep jymıdy. Men áńgimeni ári sozbaı kabınetten shyǵyp kettim. Aǵymnan jarylar bolsam, alǵashqy kezde aǵamyzǵa tompıyp júrgenimdi nesine jasyraıyn. Biraq, keıin aqylǵa salyp, paıymdap kórsem, aǵaniki durys eken, jaǵdaıy menen de nashar jazýshylar qanshama dep túıdim oıymdy. Mine, qazaǵymyzdyń mańdaıyna basqan jalǵyz Jubany, jaryq juldyzy aramyzda júrse toqsanǵa tolar edi. Ýaqyt ótken saıyn burynǵysynan da tulǵalanyp, el jadynda jańǵyryǵyp, jarqyraı túsetin ulylar sanatyna engen Juban Moldaǵalıev máńgiliktiń joldasy. Oǵan bolashaq san urpaqtyń kýá bolary kámil. Jaılasyp jatyr aqyryn Zal toly jyrdyń dostary. Tyńdamaq abzal aqynyn Ardaqty otandastary. Aqyn she... Aqyn kelmedi. Bos kútti tórde bir oryn. Kúmbirlep zaldy kernedi Sóz alyp sonda jyry onyń. Bul – Jubaǵańnyń Musa Jálel týraly poemasynyń betashary. Týra búgingi tańda ózi týraly ózi aıtyp ketkendeı. О́zi kelmese de Aqyn jyry kúmbirlep, zaldy kernep túr... Qaırat JUMAǴALIEV. * * * Tulparyna toqsannyń (Juban aǵaǵa) Qalqalap qanatymdy qanatyńmen Ushyrsań, men de ózimshe janatyn em. “Jubannyń inisimin” degen sózden О́zime baqyt taýyp alatyn em. Arada sulý jyldar ótti de aǵyp, Qusymyz qushyp jatty kókti baryp. Laýlaǵan seniń otyń mendegi otty Tutatyp, óshpeıtin ǵyp ketti jaǵyp. Lapyldap sol janǵannan jana berdim, Jel soqsa, boı saqtaıtyn pana kórdim. Aqyndyqtyń lapylyn syıladyń da, Adamdyqtyń aqylyn jáne berdiń. Árqashan aspanymyz ashyq edi, Jyryńa sulý qyzdar ǵashyq edi. Alatyn armanymyz bıik edi, Baratyn joldarymyz qashyq edi. Shyǵatyn taýlarymyz bıik edi, Qarly shyń basyn bizge ıip edi. Báıgeden biz kelgende týǵan qazaq Qushaqtap betimizden súıip edi. Sen alda, men sońyńnan ergen edim О́nerdiń órine únsiz órmeledim. Inińdi shynyqtyrdyń shyńǵa bastap, Keýdemdi ashyp tastap jelge meniń. Tulparym kórgen emes taıyp baqtan Elge jyr, balyqshyǵa qaıyq maqtan. Keıde men túngi aspanǵa qarap tursam, О́zge bir aıǵa uqsaısyń baıyp batqan. Juldyzyń jaryq seniń, aıyń maqtan, Tátti jemis kútemiz dáıim baqtan. Toqsanǵa keldi deıdi, aǵa, seni, Baýyrlar sálem joldap Jaıyq jaqtan. Jasyl jaılaý júregiń jazdyń kúni Baqtaryńda saıraǵan máz bulbuly. “Men ­– qazaqpyn” dep ediń, qazaq týyn Kótergen de ózińsiń azdyń biri. Bergeniń de kóp seniń urpaǵyńa Mingizedi kelgen kún jyr taǵyna. Juban aǵa, toıyńyz qutty bolsyn Tulparyna toqsannyń min taǵy da. Tumanbaı MOLDAǴALIEV.