Dúbirge toly dúnıe

Evreıler men arabtar kelisimge jete ala ma? Qyrkúıektiń basynda Vashıngtonda AQSh prezıdenti Barak Obamanyń araaǵaıyndyǵymen Palestına men Izraıl basshylarynyń arasynda kelissóz bastalǵan edi. Eki kúndik kelissózden keıin Mahmýd Abbas pen Bınıamın Netanıahý aı ortasynda Egıpettegi Sharm-ásh-Sheıh kýrortynda qaıta kezdespek bolyp tarqasty. Álemdegi she­shi­mi tabylmaı ke­le jatqan osy­naý shıeleniske baılanysty bas­ta­malar, áreket­ter únemi sátsiz aıaqtalyp keledi. Muny eń aldy­men bitimge qar­sy­lardyń “eńbe­gi” degen jón shyǵar. Qarsylastar eki jaqtan da bar. Osy Taıaý Shy­ǵystaǵy shıelenisten paıda ta­ba­tyndar syrtta da kezdesedi. Sóı­tip, árkez kelisimniń joly kesiledi. Izraıl-palestına shıelenisin sheshý máselesi halyqaralyq qo­ǵam­dastyq tarapynan arnaýly tórt­tikke – AQSh, Reseı, Eýro­odaq jáne BUU-ǵa júktelgen. Qarap tursań, sol tórttiktiń osaly joq. Shyndap kirisse, bulardyń qolynan kóp nárse keletindeı-aq. Biraq olardyń oılary bir jerden shyqpaı jatatyn sııaqty. Ásirese, AQSh pen Reseıdiń máselege kóz­qarastary ártúrli ekeni ańǵary­lady. Sońǵy jıyrma jyl áletinde AQSh aıryqsha belsendilik tanyt­sa, Reseı marǵaý ǵana emes-aý, tipti qarsylastar jaǵyn qolda­ǵandaı da bolatyny bar. Osy jerde myna bir faktige kóńil aýdarǵan jón. Palestınanyń ózinde biri kelissózdi jaqtaıtyn, ekinshisi oǵan qarsy eki top bar. Sol qarsy top – HAMAS sońǵy parlament saılaýynda jeńiske jetip, úkimet qurý quqyǵyna ıe bolǵanda, olarǵa qoldaý kórsetip, ózderine birinshi shaqyrǵan da Máskeý boldy. Osydan da jurt biraz tujyrym jasaǵan. Árkez AQSh Izraıl men Pa­les­tına basshylaryn ózderine sha­qyryp, kelissózge kúshtegendeı otyrǵyzatyn. Olardyń bir eńbegi dep Iаsır Arafatty óz baǵdar­lamasyndaǵy Izraıldi joıý bi­rin­shi kezekti maqsat degen tujy­rym­nan bas tartqyzǵany dese de bol­ǵan­daı. Sodan keıin kelisimge ja­qyn­daǵan da biraz sát kezikti. Biraq ishki de, syrtqy da arandatýshylar oǵan múmkindik bermegen. Sóıtip, sońǵy ret osydan eki jyl buryn Gazadaǵy radıkaldy HAMAS qoz­­ǵalysynyń áskerı qurylymyna qarsy operasııa bas­tal­ǵanda k­e­lis­sózge de tos­qaý­yl qo­ıy­lyp edi. Bıylǵy ke­lis­sózge qarsy áre­ketter de je­ter­lik. HAMAS uıy­my Pales­tı­na bas­shysy Mah­­mýd Abbasty satqyn dep qaralaý naý­qa­nyn órshitip qa­na qoımaı, Izraılge qarsy oq atyp, arandatýshylyq áreketterge baryp otyr. Olardyń Egıpet pen Ior­danııa basshylaryna úndeý tastap, palestına-ızraıl kelissó­zine qatyspaýǵa shaqyrýy da bul oqı­ǵanyń halyqaralyq sıpatyn ań­ǵar­tady. Al Iran prezıdenti Mahmýd Ahmadınejadtyń bul kelissózdi “óli týǵan” dep kústanalaýy óz al­dyna, Abbastyń zańdy basshy eken­digine kúmán keltirýi dıp­lo­ma­tııalyq sheńberge syımaıdy. Oǵan Pales­tına ákimshiliginiń ókili Na­bıl ábý Rýdeına jedel jaýap qatyp, Ahma­dınejadty bılikke aldaý jolymen kelgen alaıaq deýi qar­sylastardyń qaıshylyǵy tym tereńge ketkenin kórsetedi. Endi kelissózdiń alǵashqy raýn­dyna kelsek, AQSh prezıdenti Ba­rak Obama men memlekettik hatshy­sy Hılları Klıntonnyń qaty­sýymen ótken kezdesýden oń áser qalǵandaı. Aldymen Abbas pen Netanıahýdyń qushyrlana qol alysqanynan jurt úmit kútedi. Kelissózdiń kún tártibine jańa Palestına memleketiniń shekarasy, Izraıldiń qaýipsizdigi, Ierýsa­lım­niń mártebesi jáne palestınalyq bosqyndardyń bolashaǵy sııaqty súbeli máselelerdiń shyǵarylýy da jaqsylyqqa joralǵydaı. Kelissóz bir jyldaı merzimge sozylyp, máseleler jan-jaqty saralanbaq. Kelissózdiń oń nátıje berýi múm­­­kin be? Alǵashqy kóńil-kúı, jal­py qalyptasqan saıası jaǵdaı múm­kin dep tujyrym jasaýǵa jeteleıdi. Mahmýd Abbas pen Mahmýd Ahma­dı­nejad bir-birine qarsy bolsa, Bınıa­­mın Netanıahýdyń alǵashqysy ja­ǵyna shyǵatyny daýsyz kórinedi. Kelesi raýnd Egıpet jerinde. En­di oǵan Hýsnı Múbárak barmaı tu­ra almaıdy. Barǵan soń ara­a­ǵaı­yn­dyqqa júrmese jáne bolmaıdy. Saıası oıyn tálkegine ushyraǵan moldavandar Sońǵy apta áletinde moldavandar mańyzdy eki oqıǵany bastan keshti. Moldavııanyń ózinde el prezıdentin tikeleı saılaý jónindegi referendým daýys berýshilerdiń az­dy­ǵynan ótpedi dep esepteldi, al odan bólingen Prıdnestrove Moldavııa respýblıkasy degen óziniń jıyrma jyldyǵyn atap ótti. Belgili dáre­je­de bul eki oqı­ǵanyń bir-birimen qatysy bar. Syrt­­­­­qy kúshterdiń yq­palymen sonaý táý­elsizdikke qol sozǵan tusta Mol­da­vııa respýb­lı­ka­sy óziniń ekono­mı­kalyq turǵyda­ǵy eń áleýetti aımaǵynan aıry­lyp, onyń taýqymetin qazirge deı­in tartyp keledi. Sonda syrt­ta­ǵylardyń qoldaýymen paıda bol­ǵan separatıstik Prıdnestrove Mol­davııa respýblıkasy búıirden qa­dalǵan shanshýdaı ortalyq Mol­da­vııa respýblıkasynyń saıası da, ekonomıkalyq ta ómirine qatty yqpal etýde. Tarıhqa sóz jibersek, bul úshin eń aldymen osy eldiń basshylaryn kinálaýǵa bolar edi. Olar óz eliniń tutastyǵyn saqtaı almady. Buǵan olardyń óresi, basshylyq kemeń­gerligi jetpedi dese de jón shyǵar. Sol Prıdnestroveniń qalaı bó­lin­geni, oǵan syrttan qandaı qol­daý bolǵany jurttyń esinde. Se­pa­ratısterdiń múddesin qorǵap, onda Reseıdiń 14-shi armııasy turǵany belgili. Al Moldavııa basshylary halyqaralyq uıymdardyń qoldaý­yna júginip, óz eliniń tutastyǵyn saqtap qalý ornyna bılikke tala­syp, qyryq pyshaq bolyp jatty. Eldiń berekesin ketirgen sol alaýyzdyq, bılikke talas qazirge deıin jalǵasyp keledi. Buǵan ótken jeksenbide bolǵan referendým aıqyn dálel. Mine, eki jyldan beri óz prezıdentterin saılaı al­maı kele jatqan olar referendým ótkizýdi de uıymdastyra almaı, masqara bolyp otyr. Daýys berýge eń bolmaǵanda halyqtyń úshten biri qatyspaǵandyqtan, eldegi bılik daǵdarysy taǵy da birazǵa sozylmaq. Bul elde prezıdentti parlament saılap keldi. Ol úshin 100 depýtat­tyń besten úshinen astamy, ıaǵnı 61-den kóbi daýys berýi kerek. Bu­ǵan deıin kommýnıst Vladımır Vo­ronın segiz jyl boıy prezıdent bolsa, onyń merzimi (eki ret) bitken soń, eshkim parlament arqyly saı­la­na almaı otyr. Qajetti daýys jı­naı almady. Eki ret parlament ta­ratylyp, jańa saılanǵan de­pý­tattar prezıdentti saılaı alma­ǵan­dyq­tan, prezı­dent­ti tikeleı saı­­laý jóninde she­shim qabyl­daı­tyn referendým da ót­peı qaldy. Endi jańa parla­ment saılaýy ótý­ge tıis. Sol jańa parlament prezıdent saılaýǵa qa­biletti bola ma? Ol da belgisiz. Demek, Kıshıneýde bılik daǵda­ry­­sy áli birazǵa sozylatyn túri bar. Ekinshi oqıǵa – Prıdnestrove Moldavııa respýblıkasynyń jı­yrma jyldyǵyna kelsek, ony olar­dyń ózderi de, onyń dúnıege ke­lýine tikeleı sebepshi bolǵan Re­seı jaǵy da jaǵymdy oqıǵa sa­na­sa, halyqaralyq qoǵamdastyq olaı oılamaıdy. Jıyrma jyldan beri eshbir el onyń táýelsizdigin tany­ǵan joq. Dúnıege zańsyz kelgen qurylym dep esepteıdi. Jalpy, Prıdnestrove týraly az aıtylyp júrgen joq. Ásirese, ony aqtaýdyń reti kelgen kezde Reseı jaǵy qapy jibermeıdi. Osy­dan biraz buryn Serbııadan Kosovo ólkesi bólinip shyǵyp, onyń táý­el­sizdigin kóptegen elder tanyǵan kezde, Máskeý muny Prıdnes­trove­men salystyryp, jaǵdaı bir­deı, al baǵalaýda eki túrli standart bar dep shýlaǵan. Al bul eki qu­rylym áste de bir ólshemge syı­maıdy. Prıdnestrove Moldavııa respýblıkasynyń ortalyq basshylyǵynan eshqandaı da qysym kórmegen, syrtqy jaqtyń qoldaýy­na súıenip bólingen separatıstik qurylym ekeni belgili. Al Kosovo bolsa, Serbııa tarapynan qatań ge­nosıdtik repressııaǵa ushyrap, odan qutylýdyń joly tek táýelsizdik úshin kúres bolǵanyna da jurt kýá. Sodan da parasatqa júgingender bul eki qurylymǵa eki túrli baǵa berdi. Qalaı bolǵanda da, moldavan halqy óz elinde qalyptasqan jaǵ­daıdan taǵdyr tálkegine ushyrap otyr. El bólshektelgen, bılik ba­syndaǵylar halyq múddesinen bu­ryn sol bılikte qalýdy oılaıdy. Bul berekesizdiktiń de qashanǵa deıin sozylary belgisiz. Mamadııar JAQYP.