Saýsaǵy sulý seri

(Aǵany ańsaý) Tal boıy sulý jigitten min  tabý qıyn. Al Aqańnyń – Aqseleýdiń  bireý tilin, bireý túrin, bireý júrisin, bireý turysyn, bireý ańshylyǵyn, bireý ánshiligin, bireý áńgimeshildigin  maqtaıtyn. Azamatqa tán kelisimniń bári boıynan tabylyp jatqan Aqańnyń sol qasıetteriniń barlyǵynan góri men onyń salaly saýsaqtaryn erekshe baǵalaıtynmyn. Shorlana múıizdelip, maıysa bitken sol suq saýsaq pen ortan terek bolmasa rýhanııatymyzdy baıytqan qanshama kitaptardyń jazylmaı qalatyny da ras edi. Biraq meni ol da tańdandyrmaıtyn. Shynyn aıtsam, Aqańnyń sol súırik saýsaqtaryna dombyra shertken kezinen basqa ýaqytta mán de bermeppin. Al sol saýsaqtar dombyraǵa tıgen kezinde, shirkin-aı, erekshe salalanyp, sulýlanyp, qasıet­tenip ketetin edi. Sál basyn ıińkirep, qarshyǵa kózi pernelerge qadala túsip, zatyna atyn dál taýyp qoıǵanyndaı, Betpaqtyń en dalasyndaǵy jalǵyz tóbeniń basyna ósken jalǵyz tal suńǵyla aq seleýdeı súıriktenip, búlkildete jónelgende – dalanyń ózi qońyr, muńdy, sherli únmen bozdap qoıa bergendeı bolatyn. “Jasynan túsin bılep, syr bermegen, dámelense, kúndese bildirmegen”, – dep Abaı jaryqtyq sıpattaǵan Onegınniń tiri sulbasy sııaqtanyp, jeńil kúrsinisin de bildirmeı, dymyńdy demimen ózine tartyp ala qoıatyn. Jat dybysty soryp alyp shanaqtyń ishine dem etip salyp jiberetin. Sodan keıin mysyńdy jeńildeý leppen basyp, jeńil tylsym aýamen samaldatyp, shymyrlata shymshı jóneletin. Oń qolyn shanaqtan joǵary serpe toqtatyp, bas barmaǵyn qaıqaıta qaıyrǵanda, kóz aldyńa elestep otyrǵan Ertóstiktegi “Kóshpeli dúnıeniń” shymyldyǵyn serpe jaýyp jibergendeı bolýshy edi. Álgi áser de short úzilip, janyń tynym tabatyn. Sonshama aýyr, ańsary basylmaıtyn saryn­nyń lebin sol salaly oń saýsaqtaryn jaza toqta­ǵanda, óziniń ishine tartyp alǵan demimen qaıta syrtqa shyǵaryp jibergendeı áser qaldyratyn. Sarǵaıǵan sartap dalanyń sartap sazynyń jeńil ǵana jelpinisi kóńilińe uıyp, sanańda tek tańdanystyń sarasy ǵana qalatyn. Ile, álgi aýyr oı men túısikte taty qalǵan tańdanysty seıiltkisi kelgendeı, Aqań tyńdaýshysynyń kóńil aýanyna oraı ózi tartqan kúıge ózi tańdanyp, ózi tamsana sóıleı jónelgende, myna áńgime aldyńǵy kúıdiń áseriniń betin syrǵytpalap ótetin. Ondaıda nebir shesheniń Aqańnyń qasynda jip ese almaıtyn. Saryn men sózdiń ústemelegen ekpinimen áserlenip otyrǵan seniń dymyńdy syrtqa shyǵaryp, demińdi aldyra berip, sol arada sondaı bir jarasymmen shaqshasynyń túbin tyqyldatyp qaǵa bastaıdy. Sodan soń  nasybaıdy alaqanyna syrbazdana silke salyp, babymen bir atyp úlgerip, jaıbaraqat qana: “Bizdiń Arqada, týra bizdiń aýylda...”, – degen kezinde boıyń jadyrap sala beretin. Ar jaǵy “asý-asý bel, Arqadan soqqan jel, jaǵalaı qonǵan el” bolyp ketetin de, áserdiń aýany mamyrajaı kúıge ulasyp, janyń tynyshtyq taýyp, sanańda rahatty bir tańdanys qana qalatyn. Boıdy úırete, erkelikti ústemelete kele, “ǵylymı turǵydan zertteı kele”, onyń saýsaqtarynyń qımylyn jattap alǵandaı boldym. Ábden meńgergen kezimde baryp, syrt kóz bop baqylaǵan tusta ǵana ańǵardym: bul ishke tartylǵan dem, tylsym aýan, muńly saryn, tań-tamasha tamsanys, seıil áńgime, ashy nasybaı – Aqańnyń qolqa-júregin keýlegen, “aspandaǵy kúnniń, jerdegi halqynyń meıirine toımaǵan” uly saryn men ańsary eken. Sondaıda alaqanyńdy jaıa qoısań, kóńili kónship otyrsa: “Ihi-hi-hi, aınalaıyn sol... Ana aýy­zyńdaǵy attyń tezeginen kóri mynaý quma­ryńdy qandyrady. Tastasaıshy, sony”, – dep; kóńili samarqaý tartyp otyrsa: “Bul da bir dúnıe­niń ýy ǵoı. Ýdy ý qaıyrady. Ýsyrap otyrsań, má! Aıtpaqshy, osy nasybaı seniń atań Qunanbaıdan qalǵan”, – dep salaly saýsaqtary­men ólshep, shymshyp, mysqaldap salyp beretin. Ákemniń ataǵy shyqqan nasybaıshy ekeni ras edi. Besigimnen temeki men nasybaıdyń, qylsha men boztaldyń qabyǵynyń kúliniń ıisin tushynyp ósken maǵan bul sózdiń astary janyma jaǵatyn. Ákemniń nasybaı ýqalaıtyn saptaıaǵy áli de bar. Atadan qalǵan bar muranyń jurnaǵy sol. Sony emeýrin ete men de: “Shirkin, Aqańnyń nasybaıy – nasy­baı-aq qoı”, – deımin emeksitip. Kózi kúlimdeń­kirep: Shirkin, nasybaıym – nasybaı-aq edi. Shaqshasy da ózine saı edi. Qazir ǵoı sáni ketip, túbiniń qurǵap júrgeni. Má, qaltańa salyp qoı, sóziń býynyma túsip ketti ǵoı!”, – dep súırikteı salaly saýsaqtarynyń arasyna ádemilep qattalǵan qaǵazdy qysyp alyp, shymshymdap nasybaı salyp, bappen tórtburyshtap orap, tós qaltama sol saýsaǵynyń suǵymen sondaı eptilikpen sala qoıýshy edi. Mundaı eptilikti kim kórgen, álgi ertegidegi saýysqannyń qaýyrsynyn bildirmeı julyp alatyn eptiniń naq ózi edi! Saýsaǵynyń sol eptiligin ózge emes, qurdasta­rymen keıde túndeletip, kúndeletip sozylatyn karta oıynynda bir ret paıdalanyp, áriptesteriniń jaǵasyn ustatqany bar. Yrǵasýy uzap, mezi ete bastaǵan oıynnyń sońynda qarsy oıynshylardyń mańdaıy tarylyp: karta jasaısyń – dep Aqańnyń yǵyryn shyǵardy. Shydamaǵan Aqań: – Jigitter, dúnıe – kartanyń oıyny degen emes pe. Munda da bopsaǵa shydaǵan utady. Baǵanadan qol júrdi. Doǵaraıyq desem, bolmadyńdar. Kartany olaı jasamaıdy, bylaı jasaıdy. Qarap otyryńdar. Qapy qalmańdar. Ustap alsańdar bar nápaqalaryńdy qaıyryp, ústine  qosyp berem. Al baıqamasańdar, óz obaldaryń ózderińe. Onda qaıtyp menimen oınamaıtyn bolasyńdar, – dep kartany ózi úlestirdi. Úsh adamǵa da oıyn qatar shyqty. Aqyry mızerge Aqań aldy. Kartany ashyp, júristi eseptep kep jibergende, ana ekeýiniń tili baılanyp, alǵan demine býlyǵyp, júzderi qabaryp, talyp qala jazdady. Aqańnyń qolyndaǵy qarǵanyń jalǵyz koroli esh ustalmaıdy. Qarǵanyń tuzy bireýiniń qo­lynda jalǵyz otyr. Qalaı aınaldyrsa da shyqpady. Áriptesteri ishten tynyp, oryndarynan únsiz tura berdi. Eptilik pen esepti úılestirgen, qaıran saýsaq! Jalpy, Aqańa kisini tańdandyrý da, tamsandyrý da qıyn emes edi. Oǵan on saýsaǵynan tamyp turǵan ónerdiń qudireti men sıqyry tolyq jetetin. Sońǵy ant mezgili sátinde de, ózi aıtqan áńgimesine ózi senip qalatyn ańǵal da qapyshyl, meniń qaıran aǵataıym, “aspandaǵy kúnniń, jerdegi jurtynyń meıirine qanbaı ketkenin” jan dosy Qoıshy-aǵańa arnaǵan ósıet hatty da sol salaly saýsaqtarymen jazyp ketipti. Qaýpiń neden bolsa, qateriń sodan degendi Qunanbaı degdar qalaı aıtty eken? O, dáýren! Ol saýsaqtarda qanshama syr men jyr jatyr edi, ol saýsaqtar ózimen birge qanshama qupııa qubylystardy ala ketti deseńshi! Ol saýsaq ne kórmegen saýsaq edi. Maǵan salsa Aqańnyń qasıetti jazmyshy sol saýsaqtarǵa tikeleı baılanysty bolatyn. Ol saýsaqtar bolmasa... Ol saýsaqtar súıriktenip súrkildete kúı shertpese, ol saýsaqtar maıysyp sýret salmasa, qaıysyp qandaýyr men timtýir ustamasa, jumylyp jońqa jonbasa, ol saýsaqtar... Ol saýsaqtarsyz qazaq óneri de biraz silkinisten ada qalar edi. Aqtamberdiniń tolǵaýy men “Saryarqa”, “Dáýren-aı”, “Altyn asyq, kúmis qasyq” dúnıege kelmes edi. О́li kúıler tirilmes edi. Jánibek Kármen sııaqty suńǵyla ánshilerdiń daýysy halqynyń júregine tolyq jetpeı óship tynar edi. Áli esimde, jetpisinshi jyldardyń orta tusy bolatyn. Aqseleý aǵamyz Qaraǵandydan Almatyǵa aýysyp, “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetine bólim meńgerýshisi bolyp kele qaldy. Tilshisi túgili eden jýǵyshynyń ózi SK-dan basqaǵa sálem bermeıtin, esepshisine deıin galstýk taǵyp júretin bul mekemeni oraǵytyp ótetin edik. Qalaı Aqań keldi, úshinshi qabatqa jan kirdi. Áýeli tennıs oınaıtyn boldyq, odan nasybaı atý men syzý bastaldy. Sonyń bárinen ereksheligi redaksııaǵa dombyra keldi, dombyramen qosylyp án keldi. Qazaq­stan­nyń túkpir-túkpirinde tyǵylyp jatqan talanttar sol aradan tabylatyn boldy. Kúıshi Tólegen, Dá­nesh, Mádenıet, Raqym, Qajybek, Qaırat, Jáni­bek sol arada  bas qosyp júrdi. Nesipbek, Jáni­bek úsheýmiz de úıirsek tarttyq. Bir kúni, ıá, bir kúni… Jańylmasam, qys aıynyń ishi…Aqań men Jánibek ekeýara ońashalana bastady. Keshtetip ońasha qalady. Apta ótti, aı ótken joq. Biz de jumystan keıin Aqańnyń bólmesinde qalatyn boldyq. Tyńdaýshy kerek eken. Saýsaqqa da sol kúnderi kózim tústi. Aqań bir áýendi uzaq qaıtalap tartady. Jánibek tamsanady. Qabaǵyn túıedi, qolyn shoshaıtady. Men Aqańnyń saýsaǵynan kóz almaımyn. Osy kúı on kúnge sozyldy. Endi Jánibek jurttan boı tasalaı bastady. Bir aıdyń mólsherinde meni úıine shaqyrdy. “Mynany tyńdap kórshi” – dedi. Buryn men estip bilmegen bir alapat jyr. Aqtamberdiniń tolǵaýy. Úsh-tórt kúnnen keıin Aqańa tyńdatýǵa bardyq. Keshki mezgil. Jánibek sorǵalata jónelgende basynda erkindeý otyrǵan Aqańnyń basy ıildi de qaldy. Tyńdap bolǵan soń: “ – Oı, alla-aı! Myna qazaqtyń áni kisi óltiretin shyǵar. Ne degen ǵajap, ne degen fılosofııa, ne degen keńdik! Jánibek, endi seniń baǵyń ashylady”, – dedi. Ánshiniń de eńbegi bar shyǵar, biraq sol áýendi kúıden ajyratyp alyp, oǵan laıyq Aqtamberdiniń sózin taýyp, dombyraǵa túsirip, Jánibekke úıretken Aqańnyń ózi emes pe edi. О́z ánine ózi tańdandy deýge bolmas, al ózge adam týraly megzer otyr dep taǵy da aıta almaısyń. Sol shapýdyń tusynda Nesipbek te shashyn bir taldap julyp júrip “Saryarqa” men “Dáýren-aıdyń” sózin jazdy. Al endi búgingi qazaq ánin Aqtamberdiniń tol­ǵaýyn­syz,  “Saryarqa” men “Dáýren-aısyz” eleste­tip kórińizshi. Aqań bolmasa, Aqańnyń súırik saýsaǵy bolmasa ol ánder ómirge kelmes edi. Osydan keıin  Aqań men Jánibek, Nesipbek úsheýi qosylyp alyp qazaqtyń ánine jurtty tań-tamasha etti. Bul qazaq ániniń jańa beleske kóterilgen, Jánibekteı jampozdyń, Nesipbekteı sý jorǵanyń Aqańnyń aldyna túsip alyp halqyna qaraı jaıtańdaı jónelgen tusy edi. Sol án Bekbolattyń besigin terbetip, aýamen qosa ishine án bop quıylyp edi. Jambasymen jorǵalaıtyn Bekbolattyń qyzy­ǵyn qyzyqtap Jánibek bólme-bólmeni aralap án aıtatyn, ol qaı bólmege barsa, soǵan  jambastaı jorǵalap baratyn Bekbolattyń uzyna sapary men ózekti júregine uıa salǵan án – osy Aqtamberdiniń tolǵaýy, “Saryarqa” men “Dáýren-aı” edi. Ony uıalatqan – Aqseleýdiń saýsaǵy bolatyn. Dosymyz Seıilǵazy teledıdarda Jánibek ekeýmizge án týra­ly suhbat ótkizýdi usynǵanda, ornyma Aqseleý aǵa­ny usynyp edim. Ár habardyń sońy tańdy tańǵa ulas­tyrǵan án táýligine ulasýshy edi. Sondaıda Aqań­nyń qolynan dombyra túspeýshi edi. Átteń, darı­ǵa, sondaı kúnderdi de basymyzdan ótkizippiz-aý! Aqańnyń juldyzy órge órlep, “Kúmbir-kúmbir kúmbezderi” jaryq kórip, “Bilim jáne eńbek” jýrnalyna bas redaktor bop, qara óleńderdi jınastyryp júrgen kezi bolatyn. О́tinishi boıynsha aýylǵa barǵanda qara óleńniń qazynasy naǵashy apaıym Aqpannan biraz shýmaqtardy jazyp alyp, Aqańa ákep berdim. Qashanǵy syrbaz qalpymen, qara sııamen jazatyn qalamyn baptaı ustap, saýsaqtaryn qaıystyra otyryp qalyń dápterine kóshirip aldy. Sodan keıin nasybaıyn bir atyp alyp: “Men saǵan bir aqyl aıtaıyn. Osy kórkem shyǵarma degeniń bos sózdiń jelqabyzy eken. Men qoıdym, sen de qoı. Halyqqa túk paıdasy joq. Odan da quryp bara jatqan elimizdiń rýhanııatyn qutqaratyn ǵylymı-kópshilik janrǵa kósh. Men kórkem kitaptarymnyń barlyǵyn taratyp jatyrmyn”, dedi. Shyndyǵynda da, Aqań qaıtyp kórkem dúnıege oralǵan joq. Meniń de júgim arhıv jaqqa aýyp bara jatqan tus bolatyn. Ol sózin qabyldamasam da únemi esimde júrdi. Keıde kórkem  shyǵarmaǵa ańsarym aýyp, ómirim esh ketkendeı kóringende, Aqańnyń sol sózimen ózim­di jubatamyn. Sol kezdegi tuqylymen stoldyń ústin tyqyldatyp qaǵyp otyrǵan qara sııaly mol­tyq qara qalam men suq saýsaǵy áli kóz aldymda. Tirshilik emes pe, shymshymasyz bolmas. Sol saýsaqtardyń Aqańdy tosyldyrǵan tosyn qıyn­dyqtan qutqarǵanyn da shala keteıin. Jazýshylar odaǵynyń ekinshi qabatyndaǵy Qal-aǵań (Qalıhan Ysqaqov) pen Nesipbek otyratyn bólmege kire qaldym. Tereze aldyndaǵy Nesipbektiń ornynda Aqań áńgime aıtyp otyr eken. Úsh-tórt adam uıyp tyńdap otyr. Men de otyra qaldym: – Sodan tańerteń bir saýsaǵynyń ózi qamshynyń sabyndaı, borbaıy da uzyn álgi shal syrtqa shyqsa, týra aldynan qansonardyń qyzyl túlkisi ótip barady eken. Áp bálem, buıyrǵan olja eken ǵoı, – dep, attap-attap baryp, túlkiniń quıryǵynan ustaı alyp, qonyshyndaǵy qamshysymen túlkiniń tumsyǵynan tyq etkizip uryp  jiberip: Áı, báıbishe! Mynany úıge kirgize sal, – dep aldyna tastaı salypty, – dedi. Nesipbek bastaǵan tyńdaýshylar aýyzdaryn ashyp qalypty. Áńgimege tosyn aralasyp, áserine tolyq elikpegendikten be, birden: – Oı, Aqa, aıtasyz-aý. Qansha alyp shal bolsa da túlkini bir-eki attap baryp qalaı ustaıdy? Eń bolmasa biraz qýǵan shyǵar, – dep qalǵanym qýaýyzdanyp. Aqań: – О́ı, sen bala ne bilesiń?, – dep bir qarap aldy da asyqpaı qaltasynan shaqshasyn aldy. Uzyn súırik saýsaqtarymen shaqshasyn salalaı qysyp, tyqyldata qaǵyp biraz únsiz otyrdy. Biz de únsizbiz. Sodan keıin alaqanyna salyp, atyp kep jiberdi de: – О́ı, Tursyn, sen osy Arqanyń balasy emespisiń, endeshe bilesiń. Esińe túsirshi óziń. Arqada at saýyrynan keletin kóbik qar túsedi ǵoı. Sol túni túnimen kóbik qar jaýyp, tańǵa jaqyn basylmaı ma. Al túnimen maıadan tyshqan aýlap, toıynǵan túlkiniń salmaǵy aýyrlap, qashqan kezde aıaǵy kóbik qardyń túbine jetpeı, ombylap qalmaı ma? Endi sodan keıin ony attap-attap baryp, so­ǵyp almaǵanda ne qalady, – dep shaqshasyn sondaı bir rıza kúıde qaltasyna qaıta salǵany bar. Sóz tapqanǵa qolqa joq. Sózsiz osy oı salaly saýsaqtarymen shaqshasyn qaǵyp otyrǵanda tústi. Shirkin, keıde qyza sóıletý úshin de osylaı shymshyp alatynym da bar edi. Oralhan, Káribaı, Kádirbek, Aqseleý tórteýiniń sekseninshi jyly jolsaparda júrgende úsh kún qatarynan qısyndy áńgime jarystyryp, tórtinshi kúni túngi saǵat on birde Oralhannyń jeńiske jetkeni, sony atap ótemiz dep tańǵy altyǵa deıin tasqaıaq qýǵanymyz da  esimde. Onyń ózi taýsylmaıtyn bir hıkaıa. Qazir aıalaǵanyńnyń ózin aýyrsynatyn aǵalar basym bop bara jatqan sııaqty... Aqańnyń alpys jasqa tolýyna oraı ýnıversıtettiń jýrnalıstıka kafedrasy shyǵarǵan arnaıy qoljazba jýrnalǵa jazǵan, ózi kózi tirisinde oqyǵan shaǵyn maqalamdy: “Men sondyqtan da Aqańnyń saýsaǵyndaı sulý saýsaqty sırek keziktirdim. Ondaı saýsaq qazirgi tiri qazaqta Ýálı men Sekende ǵana bar shyǵar. Men Aqańnyń saýsaǵyna ǵashyqpyn. Sol saýsaqtardan sýsı quıylǵan ánder máńgi óshpese eken, sol saýsaqtar talmasa eken, býynyna sarysý uıymasa eken, sińiri qatpasa eken dep tileımin. Saýsaǵyńyzdan aınaldym, Aqa!”, – dep aıaqtappyn. О́kinishke oraı, jazmyshtan ozmysh joq, ol saýsaqtar mezgilsiz taldy, ýaqytsyz býyny sýydy. Pánı men baqıdyń zańy solaı. Árbir adamnyń máńgilikke ǵaıyp bolýy – ózekti órteıtin ókinish. Sol pendeniń daýysy, minezi mynaý jalǵan dúnıege jetpeı turatyny anyq. Al Aqańnyń daýysy men oryny Alash dúnıesine máńgi jetispeı turatyn bolady. Onyń artynda – jetim bala men jesir jar ǵana qalǵan joq, jetim el, jetim kúı, jetim án, syńar dos, aıaly qushaqsyz ini, sýsyny qanbaǵan shákirt qaldy. Kún saıyn ólim men ómir almasyp, birine-biri oryn bosatyp berip jatqan tirshilik qoı. Alaıda: “Aldyńǵy tolqyn – aǵalar, keıingi tolqyn – iniler, kezekpenen óliner, baıaǵydaı kóriner”, – dep Abaı aıtqandaı, tabıǵı kórinip, ózimizdi ózimiz jubatqanmen de, Aqańsyz ómir – báribir baıaǵy ómir emes, bári de “baıaǵydaı kórinbeıdi”. Onyń minezi, syrbazdyǵy, áńgimesi, márttigi, tipti, shaqshasynyń tyqyly da bizge jetpeı turatyn bolady. Maǵan: osy ajal onyń myrza ómirine jaraspaıtyn-aq sııaqty, onyń osy óliminiń ózinde bir úılespeıtin zańsyzdyq, bir tosyn tylsym bar sııaqty kórinedi de turady. Armansyz adam bolmaıdy. Biraq Aqań qalaı degenmen de: “Armansyz ómir súrdi” degizetindeı ǵumyr keshti. Ol sońǵy jyldary tirshilikke sonshama bir narazy da razy qushtarlyqpen qarap, “Qazaqtyń aýyzsha tarıhyn” usynyp turyp: “Endi eshteńe jazbaımyn. Sharshadym. Qolymda bardyń barlyǵyn taratyp beremin. Al ózimniń ómir boıy jıǵan-tergen kitaptarymnyń, shejirelerimniń, muraǵat qujattarymnyń, sırek basylymdar men fotokóshirmelerimniń bárin seniń kitaphanańa, seniń ózińniń qolyńa tapsyramyn. О́zge – ortaqtaspas, sen qııanat jasamassyń. Bireýge bolmasa, bireýge saýaby tıer, rahmetin alarmyn. Endi ómir súremin. О́mirdiń rahatyn kóremin. Qoıshyǵaramen tasqaıaq oınaımyn. Senderdi serýendetemin. Tapqanymdy shashamyn. Shirkin, sonda qandaı rahat bolar edi, á, bala!”, – dedi. Aqyry degenine jetip tyndy. Bir jyl buryn: “Al, Tursyn! Sen birden úıge kele ǵoı. Seniń basyńdy aýyrtpaıyn dep prorektor Muhtarǵa telefon shalyp, kólik surap aldym. Úsh-tórt kitaphanashy qyzdaryńdy ertip kel. Kitaptardy býyp, túıip, jınap qoıdym. Masqara! Ishinde ne joq deısiń. Eki-úsh kún qımaı, bosaǵada ustadym. Al, men aınymaı turǵanda, jyldam jet!”, – dedi. Sóıtip, 4 500-ge tarta shejireler men sırek kitaptardy óz qolymen tıesip, kitaphanaǵa alyp keldi. Uqyptysyn-aı, Aqańnyń. Ár qoljazba túptelgen, ǵylymı sıpattamasy, siltemesi jazylǵan, bıblıografııasy kórsetilgen, hattalǵan. “Ýh, endi bir demalatyn boldym-ǵoı!”, – dedi aýyr júkten qutylǵandaı bop. Sodan keıin anda-sanda kelip, kitaptaryna qaraǵyshtap, sıpalap, únemi tolyqtyrýmen boldy. Keıde kóziniń qyrymen qarap ótedi, keıde turaq­tap qalady, keıde fotoplenkalar ákep beredi. Túptiń túbinde “Aqseleý Seıdimbektiń kitaphanasy” degen dıssertasııanyń qorǵalatyny anyq. Endi ol maǵan qazir paryz, ósıet sııaqty bolyp qaldy. Ýnıversıtettiń rektoraty tarapynan yqylas aýyp, ol kitaptar arnaıy aýdıtorııaǵa jınaqtalyp, Aqańnyń barlyq kelbetin kóz aldyńa elestete­tindeı kórikpen ıyqtanyp tur. Onyń saqtalýy men zertteýi kóńildi alańdatsa da, bir amanaty orynyn taýyp oryndalǵan soń meniń de janym tynysh tapty. Asyǵys ta bolsa onyń shyǵarmashylyǵy týraly dıssertasııa qorǵaldy. Munyń barlyǵy, árıne, ıgilik qormaly. Mine, jyl aınalyp kelgenin kútpeı, qyrqy be­rilgende qoıylǵan seńgir tas keıpinde ol óziniń súıik­ti Jańaarqasyndaǵy, ózi orynyn kózi tiri­sinde belgilep ketken Báıgetóbeden qonys taýyp, Aqań demalyp jatyr, shyndap demalyp jatyr. Ol qaıyrylyp kelmeıtin máńgilik demalysqa ketti. Baqul bolsyn. Endi onyń joqtyǵy kún saıyn, apta saıyn, aı saıyn, jyl saıyn, máńgilik sezilip turatyn bolady. Ol saǵynysh ta sartapqa aınalyp, júregimizde óshpeıtin tat bolyp qalatyn kúnder de alda bolsa kerek. Bul rýhanı ókinishtiń oryny tola qoımas, sirá. О́mirden óterinen on saǵat buryn óziniń qolqa­nat qyzy Úrjamalǵa: “Men ózimniń sońymdaǵy muralarymdy eki-aq adamǵa ıelik etýge senip tapsyryp ketemin. Ol: qyzym – Perızat pen Tursyn. Júr, sol balaǵa baryp amandyǵyn bileıik. Kóńiline bir kirbiń túsip júrse kerek”, – dep Qoıshyǵara aǵa men Qarjaýbaıdy ertip alyp, meniń bólmeme kelip, bir saǵattaı tosyp otyrypty. Tirshiliktiń etekbastylyǵynan Aqańnyń sońǵy boı jasaǵan amandyǵyn alyp, sońǵy ret erkeleı almaǵanym ókinishti. О́ıtkeni, kórgen saıyn erkelep, qoınyna tyǵylyp, basymdy keýdesine qoıyp, biraz ıiskep turýshy edim. Ol da: “O, qudaıdyń bere salǵany sol!”, dep emirenýshi edi. Qoıshyǵara aǵamyz sonda basyn shaıqap, ekeýmizge súısine qarap turýshy edi. Endi kim erkeleter deısiń? Rymǵalı aǵam da dosynyń molaǵa bastaǵan kóshine ilesip kete bardy. Erkelermiz-aý, biraq Aqań sııaqty ısingish keýde qaıdan tabylsyn... Qaıran saýsaq! Áı, saýsaq!.. Tursyn JURTBAI. 29.08. 2010.