PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Memlekettik másele REFORMA TYŃ О́ZGERISTER ÁKELÝI QAJET Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Parlamenttiń tórtinshi sessııasynda sóılegen sózinde quqyq qorǵaý salasyn reformalaýda tıisti zańnamalar qabyldaý qajettigine arnaıy toqtalyp ótken edi.  Osyǵan baılanysty biz Parlament Májilisiniń depýtaty Ramazan SÁRPEKOVPEN shaǵyn suhbat qurǵan edik. – Elimizdiń quqyq salasyna úlken bir reforma qajet ekendigin quqyq salasynda qyzmet isteıtin aza­mattar ǵana emes, zańdylyqqa nıet artyp júrgen azamattardyń bar­lyǵy da aıtyp keledi. Elimiz táýel­sizdik alǵannan beri túrli salalarda – aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, bilim berý, taǵy basqa salalarda reformalardy jú­zege asyrdy. Quqyq qorǵaý sala­syn­da da reformalar kezeń-keze­ńi­men júrgizildi. Biraq, quqyq qorǵaý sa­lasy joǵaryda atalǵan refor­ma­lardyń kóleńkesinde qalyp qoıǵan kezder de boldy. Belgili bir bólim­der­di alyp tastap, olarda qaıta en­giz­gendi qospaǵanda, osyǵan deıin jal­py quqyq qorǵaý salasynda aý­qym­dy da keleli reforma bolǵan joq. – Ol endi qolǵa alynyp jatyr ǵoı. – Iá. Shyndyǵyn aıtatyn bol­saq, qolǵa alynyp jatqan qa­zirgi reformaǵa baılanysty eki túrli pikir bar. Meniń oıymsha, Prezıdent Jarlyǵynda kórsetil­gen Ishki ister mınıstrliginiń keıbir qurylymdaryn Densaýlyq saqtaý, Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­likterine berý sekildi sharalarmen ǵana shektelip qalmaý kerek. Re­forma júıeli túrde ári qaraı júr­gizile berýi tıis. Sonymen qatar, reforma tyń ózgerister ákelýi qa­jet. Mysaly, zańdylyqty qada­ǵa­laýshy eń basty organ – prokýra­týranyń ýákilettiligi jóninde másele kóterilip otyr. – Búginde halyqtyń sot júıe­sine degen senimi artyp kele jatqan sııaqty. – Rasynda da, solaı. Sebebi, qazirgi kezde mem­le­ket tarapynan sot júıe­sin jaqsartýǵa barlyq jaǵ­­daı jasalyp jatyr. Qu­qyq qorǵaý salasynda 20 jyl qyzmet istegen adammyn. Sol kezder men qazirgi jaǵdaıdy sa­lystyrýǵa bolmaıdy. Osyny durys paıdalana bilýimiz kerek. Reformada kadrlardyń biliktiligine qatysty da aıtylǵan. О́ıtkeni, kez kelgen máselede bilikti maman-kadrlardyń orny bólek. ­– Adam taǵdyryna aralasyp júrgen sýdıalardyń biliktilik deńgeıi qandaı? – Joǵarǵy Sotta barlyq sa­ty­dan ótken sýdıalar bar. Al ómirdi endi ǵana bastap, 25 jasqa tola salyp sýdıa bolǵan, adam taǵdyryn she­ship jatqan sýdıalar da bar. Bú­ginde osy másele tóńireginde kóp aıtylyp júr. Máselen, sýdıa bola­tyndardyń jasyna, sýdıalarǵa qoıylatyn talaptardy arttyrýǵa, olardy satylap joǵarylatýǵa baı­la­nysty. Biz osy máselelerdi re­forma aıasynda sheship alýymyz kerek. – Prezıdent Parlamenttiń tórtinshi sessııasynda sóılegen só­zin­de quqyq qorǵaý salasyn refor­ma­laýǵa qatysty birqatar zańnama­lar­dy qabyldaý qajettigin aıtty... – Memleket basshysy aıtyp qana qoımaı, atap ta kórsetti. Endi biz elimizdegi quqyq qorǵaý organ­darynyń basshylarymen birlese otyryp, Elbasy atap kórsetken tapsyrmalardy zańdarǵa engizýimiz kerek. Quqyq qorǵaý organdary endi halyqqa jaqyndaýy tıis. Ishki ister organ­darynyń nemese qar­jy polısııasynyń qyzmetkerlerin kór­gende, bylaıǵy jurt nemese kásipker olar­dy qamaıtyn, tekse­re­tin adam retinde emes, qorǵaıtyn, jibergen qatelikti túzetýge kómektesetin adam retinde sezinetin jaǵdaıǵa jetýleri qajet. – Sessııada qylmysty izgilen­dirý máselesi týraly da aıtyldy. – Bul másele jyl saıyn iske asy­rylyp keledi. Qazirgi kezde eko­nomıkalyq saladaǵy qylmys­tar­dyń sany basqa qylmys túrle­rine qaraǵanda kóbeıip barady. Bul qoǵamdaǵy ózgeristerge jáne ká­sipkerliktiń damýyna baılanysty. Al izgilendirý degen ekonomıkalyq qylmys jasaǵandardyń barlyǵyn sottap, túrmege toǵytý emes, olar­dyń jasaǵan ekonomıkalyq qyl­mys­taryna sáıkes jazasyn aıyp­pul­men be, basqadaı túrmen be, taǵaıyndap berý. Mundaı jazalar Eýropa elderinde kópten beri qol­danylyp keledi. Erte me, kesh pe, biz osyǵan kelemiz. – Sot oryndaýshylar komıteti Ádilet mınıstrliginiń quramyna berildi. Osyǵan toqtalsańyz. – Sot oryndaýshylar komıteti osymen úshinshi ret Ádilet mı­nıstrligine berilip otyr. Parla­ment ótken jyly ǵana “Sot oryn­daý­shylarynyń mártebesi týraly” jańa Zań qabyldaǵan edi. Barlyǵy kadrlardyń biliktiligine baıla­nys­ty. Sondyqtan kadr máselesine basa kóńil bólinýi qajet. – Rahmet. Álısultan QULANBAI. * * * Iman О́RKENIETTIŃ О́ZEKTI MÁSELELERI Parlament Senatynda Búkilálemdik rýhanı-mádenı forýmǵa (BRMF) daıyndyq barysy týraly uıymdastyrý komıteti teń tóraǵalarynyń biri, senator Tólegen Muhamedjanov jýrnalıstermen brıfıng ótkizdi. Bul forýmnyń negizgi jumys­ta­ry Astana qalasynda 18-20 qa­zan aralyǵynda ótkiziletin bola­dy. Oǵan ataǵy dúnıe júzine bel­gili mádenıet pen óner, saıasat jáne qoǵam qaıratkerleri, ataqty ǵalymdar qatysady. Sonyń ishinde Nobel syılyǵynyń laýreaty, meksıkalyq jazýshy Gabrıel Garsııa Markes, IýNESKO-nyń bu­­rynǵy Bas dırektory, Uly Abaı­dyń 150 jyldyq toıyn bú­kil­álemdik kólemde atap ótýge at­salysqan ıspan ǵalymy, Qazaq­stannyń dosy Federıko Maıor, KSRO-nyń áıgili dırıjeri bolǵan Iýrıı Temırkanov, reseılik jazýshy Valentın Raspýtın, kınorejısser Nıkıta Mıhalkov, GFR-diń memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri Gerhard Shreder, Oń­tústik Afrıka Respýblıkasynyń eks-prezıdenti Nelson Mandela, reseılik qoǵam qaıratkerleri Evgenıı Prımakov, Ramazan Abdý­la­tıpov, Edýard Sagalaev, Genrıh Borovık jáne t.b. asa tanymal adamdar qatysady dep kútilýde. Forýmda búgingi álem aldynda turǵan ózekti máseleler, sonyń ishinde órkenıettiń daǵdarystary týraly keleli máseleler men rý­hanı jáne mádenı qundylyq­tar­dyń mártebesin joǵarylatý tý­ra­ly pikirler almasylyp, usy­nys­tar jasalatyn bolady. Brıfıngte senator Tólegen Mu­hamedjanov BRMF-ny uıym­das­tyrýshylar týraly da aqparat berdi. Olar “Mádenıet arqyly beıbitshilikke” halyqaralyq assosıasııasy, “Rýhanı kelisim kongresi” atty búkilálemdik qor, sondaı-aq Qazaqstan, Reseı, Eýropa elderiniń keıbir uıymdary ekendigi atap ótildi. Uıymdas­ty­rý­shy­lardyń usynystary osy ýa­qytqa deıin Prezıdent Nursultan Nazarbaev tarapynan qoldaý tapqany aıtyldy. Senator Tólegen Muhamed­ja­nov mundaı, búkilálemdik nazardy ózine aýdarǵan forýmnyń Qazaq­standa ótkizilýi elimiz úshin úlken mártebe ekendigin, mundaı shara, ásirese, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi barysynda mańyz­dy ekendigin atap ótti. Bul da dú­nıe júzi qaýymdastyǵynyń al­dynda Qazaqstannyń bedelin arttyra túsetin shara ekendigi daýsyz. Sonymen qatar, ol Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen bolǵan Búkilálemdik rýhanı kelisim kongresinen keıin týyndaǵan izgi shara, dedi ol. Búgingi tańda adamzat órkenıeti rýhanı daǵdarys ústinde otyrǵany belgili. Al daǵdarystyń ári qaraı tereńdep, óristeı túsýine jol berip, qarap otyra berýge bolmaıdy. Keıbir elder ózderiniń jeke múddelerin adamzattyq problemalardan joǵary qoıyp, ózimshil kózqarastaryn alǵa tartyp, álem órkenıetin úlken apattarǵa súırelep apara jatyr. Mine, osyndaı jaǵdaıda álemdik rýhanııat jáne mádenıet, sonymen birge, saıasat, ǵylym álemindegi zor esimderdiń birlesip, ún qosýlary aýadaı qajetti shara. Sondyqtan da bul forýmnyń mańyzy asa zor, dedi odan ári sóıleýshi brıfıngte. Uıymdastyrý sharalaryna keletin bolsaq, ony ótkizý baǵdarlasmasy jasalyp, kelisilgen eken. Ol jalpy otyrys jáne seksııalyq otyrys tártibimen júrgiziletin bolady. Negizgi baıandama: “Búkil dúnıejúzilik rýhanı-mádenı forým jáne ony qurýdyń qajettiligi” dep atalady. Jaqsybaı SAMRAT. * * * Quttyqtaımyz! DEPÝTATTAR MARAPATTALDY “Nevada – Semeı” halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa  qarsy qozǵalysynyń maqsattary men mindetterin nasıhattaýǵa belsene atsalysqany úshin Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary Vıktor Rogalev, Nurtaı Sabılıanov, Vıktor Kııanskıı “Halyqaralyq ıadroǵa qarsy Semeı-Nevada” merekelik medalimen ma­rapattaldy, dep habarlady Parlament Májilisiniń baspasóz qyzmeti. * * * Taǵzym “AQTABAN ShUBYRYNDYDAN” ASYP TÚSKEN ZULMAT BUL Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasy Keńes Odaǵy respýb­lıkalarynda 30-shy jyldary bol­ǵan jappaı ashtyq qurbandaryn eske alý týraly qarar qabyldady. Onda: “Belorýssııa, Qazaqstan, Mol­davııa, Reseı men Ýkraınanyń jazyqsyz mıllıondaǵan adamy Keńes ókimetiniń qasaqana qaty­gez saıasaty jasaǵan jappaı ashar­shylyq saldarynan kóz jumdy”, delingen. Eýropa Keńesi asharshylyq jyldaryna baılanysty Qazaq­stanǵa aıryqsha mán berip, qy­ryl­ǵan halyqtyń mıllıondap sa­nalatynyn, halqynyń kóbinen aıy­rylǵanyn atap kórsetedi. Reseı men Ýkraınaǵa da osy zul­mattyń aýyr soqqy bolyp tıge­ni­ne nazar aýdarady. Ashtyqty ke­ńes rejiminiń óz halqyna qar­sy jasaǵan qylmysy dep sanaıdy. Osyndaı oımen Úkimet bas­shy­syna bir top Má­ji­lis depýtaty 2007 jyly eki ret saýal  jol­da­ǵan­byz. Sol jyly qoldan uıym­das­tyrylǵan ashtyqqa 75 jyl tol­ǵan bolatyn. Atamyz qa­zaqtyń arǵy-bergi tarıhynda buryn-sońdy dál osyndaı náý­bet bolǵan emes, degen edik son­da. Kórgen qor­lyq, shekken azap pen qyryl­ǵan halyqtyń kóptigi jaǵynan atyshýly “Aqtaban-shubyryn­dydan” asyp túsken zulmat bul. Oıymyzdy tarıhı derekter­men dáıektesek, shet el zert­teý­shileri men Alash asyldary­nyń tarıhı eńbekterinde atalǵan apat kommýnıstik rejimniń qazaq halqyna qasaqana jasaǵan qatygezdigi ekeni ashyq aıty­la­dy. Buǵan dálel jetkilikti. “Istorııa Kazahstana. Naro­dy ı kýltýry” akademııalyq eńbegine súıensek, Qazaqstanda 1926 jyldan bastap kóshpeli sharýashylyqtardy joıý saıasaty qarqyndy júrgizilgen. Eldiń múm­kindiginen 17 ese artyq jos­parlanǵan egin jáne mal salyǵy ulan dalany aıtaqyrǵa aınal­dyrdy. 1928-1932 jyldardyń ishinde halyqtan 6 mıllıon 509 myń iri qara, 18 mıllıon 566 myń qoı, 3 mıllıon 516 myń jylqy tartyp alynyp, júgen-quryǵyn ustap qalǵan jurt basy aýǵan jaqqa shubyrdy. Súringen je­rinde úzildi, jyǵylǵan jerinde jan tapsyrdy. Ash ózegi azyna­ma­ǵan aımaq qalmady. Soltústik Qazaq­stan óńirinde – 385 myń­nan astam, Batys Qazaqstan óńirinde – 395 myńnan astam, Ońtústik Qazaqstan óńirinde – 618 myń, Ortalyq Qazaqstanda 30 myń adam qynadaı qyryldy. Demograf ǵalymdardyń osy de­regi boıynsha barlyǵy 1 mıl­lıon 800 myń jan kóz jumǵan. Keıingi zertteýler bul máli­mettiń tolyq emes ekendigin anyq­tap berdi. Alash qaıratkeri Ahmet Baıtursynovtyń 1917 jyly: “Inshalla, 6 mıllıon qa­zaqpyz”, degen sózin eske alyp, qazaq asyly Mustafa Shoqaev­tyń derekterine júginsek, ash­tyqtan kóz jumǵan­dardyń qata­ry 2 mıllıon 287 myńǵa jetedi. Keıbir tarıhshylar qyryl­ǵan­dar budan da kóp, 3 mıllıon­nan asady degendi kóldeneń tartady. Adam­zat tarıhynda bola qoımaǵan, usaq ulttarǵa jasalǵan jaýyz­dyq­tyń ýdaı shyndyǵy, mine, osyn­daı. Muny umytýǵa ha­qymyz joq. Qazaq esimdi taǵ­dyry qıyn eldiń qan­ǵa boıalǵan sol bir tarıhı keze­ńin eskerýsiz qaldyrý qoǵamǵa da, zamanǵa da, azamatqa da syn. Reseı Fe­dera­sııasy men Ýkraına bul náý­betti memlekettik deńgeıde atap ótti. Biz ashtyqty saıasılandyrýǵa qarsymyz, alaıda endigi jerde únsiz qalýǵa tıis emespiz. Dúnıe­den kúńirenip kóshken mıllıon­dardyń rýhyna jyl saıyn taǵzym etý úshin Eýropa Keńesi Par­lamenttik Assambleıasy depý­tattarynyń oryndy pikirine den qoıyp, asharshylyq qurbandaryn eske alatyn ulttyq kúndi belgi­leıik. 31 mamyr Jappaı qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilengen. Bıyl da ol kún óz deńgeıinde atap ótildi, qurbandar men zardap shekkender eske alynyp, arýaqtaryna taǵzym etildi. Endi sol kún “Jap­paı qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurbandaryn eske alý kúni” dep qaıta rásimdelse jón bolar edi. Ashtyq jyl­dary el tarıhynyń tutas kezeńi retinde arnaıy zerttelýi de asa kerek. Májilis depýtattary A.SMAIYL, B.TILEÝHAN, N.О́NERBAI, G.SEIITMAǴANBETOVA. * * * Sizdi ne tolǵandyrady? SÝ QOIMASY JEKE BAQYLAÝǴA ALYNÝY TIIS Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda Qyrǵyz Respýblı­ka­syn­daǵy kórshiles Talas oblysynda bolǵan oqıǵalarǵa baılanysty qyrǵyzdar Kırov sý qoımasyn jaramyz degen laqap taratyp, eldi dúrbeleńge salǵany belgili. Oǵan qosa eki eldiń arasyndaǵy shekarany japtyńdar dep, sý berýdi toqtatyp tastady. Tek she­kara ashylǵannan keıin ǵana qyrǵyz jaǵy sý bere bastady. Osy jaıttarǵa baılanysty men Premer-Mınıstrdiń atyna máselelerdiń sheshý joldaryn qarastyratyn depýtattyq saýal joldaǵan edim. Aıta ketý kerek, 2008 jyly Jambyl oblysynyń keıbir aýdandarynda jaz aıla­ryn­da qyrǵyzdardyń ózderine sý jetispeı, bizge sý berýdi toqta­týyna baılanysty oblysta sý tapshylyǵynan qyzylsha jáne basqa da egindikter kúıip ketken bolatyn. Jaqynda Úkimet basshysy Jambyl óńirinde bolǵanda osy jáıttermen tanysyp qaıtty. Osy­ǵan baılanysty Jambyl ob­lysyndaǵy jumys sapary nátı­jesinde Premer-Mınıstrdiń tapsyrmalaryn oryndaý týraly is-sharalar qabyldandy. Oblys­ta Kırov sý qoımasyna sý ret­teýish soǵý, Qordaı jáne Shý aýdandarynyń aýmaǵy arqyly ótetin Shý ózenin jaǵalaýyna bekitý jumystaryn jáne Teris-Ashybulaq sý qoımasy plotı­na­synyń seısmıkalyq beriktigin kúsheıtý men káriz-sorǵy (dre­naj­no-nasosnyı) stansasyn qaı­ta jańǵyrtý jumystary qarastyrylyp otyr. Oǵan qosa, Premer-Mı­nıstr­diń birinshi orynbasary О́.Shókeevtiń Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Jambyl jáne Oń­tústik Qazaqstan oblystarynyń sheńberindegi Memlekettik sheka­ranyń ornyqtyrylýy týraly hattamalyq tapsyrmasynda Shý ózeniniń shekarasynda qalpyna keltirý men jaǵalaýdy berik bekitý jumystaryna jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý tapsyrylǵan. Qazirgi kúni oblys bul qujatty óz qarajatyna ázirlep qoıdy. Nyǵaıtýdy qajet etetin Shý ózeni jaǵalaýlarynyń jalpy uzyndyǵy 55,2 shaqyrymdy qu­raı­dy. Asa kúrdeli jaǵdaı Qyr­ǵyz Respýblıkasymen memleket­tik shekara syzyǵynda qalyp­tasqan. Munda memlekettik sheka­rany demarkasııalaý aıasynda shekara baǵandary men shıyr­shyqty qaýipsizdik tosqaýyldaryn ornatqannan keıin atalǵan baǵan­dar men tosqaýyldardy sý shaıyp ketý jaǵdaılary jáne ózen arna­sy Qazaqstan jerine qaraı jyl­jýy áserinen jekelegen jer ýchas­keleri Qyrǵyz Respýblıkasynyń aýmaǵynda qalyp, memlekettik she­kara syzyǵynyń ózgeriske ushy­raýy múmkin. Osyndaı jaǵdaıda eki eldiń arasyn qosyp otyrǵan orta kópirdiń ornyqtylyǵyna qaýip týady. Qazaqstan jerlerin, onyń ishinde jaıylym jáne aýyl sha­rýashylyǵy egistik jerlerin, turǵyn úılerdi, sý sharýashylyǵy nysandaryn, joldar men joǵary voltty elektr taratý jelileri baǵandaryn sý shaıyp ketý sal­da­rynan halyqtyń tynys-tirshi­li­gine nuqsan kelý jaǵdaıy týyn­daýda. Alaıda respýblıkalyq bıýd­jettik komıssııa 2010-2012 jylǵy bıýdjetti naqtylaýda osy maqsatta qajet bolatyn qarajatty qysqar­typ, atalǵan nysandardy qarjy­landyrý máselesin qarastyrýdy keıinge qaldyryp otyr. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. О́ıt­keni, aldaǵy kóktemdegi yqtımal sý tas­qynyna biz daıyn bolýymyz qajet. Joǵarydaǵy aıtylǵandardyń negizinde: 1. Qordaı jáne Shý ózeniniń jaǵalaýyn nyǵaıtý jáne kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý úshin nysandarǵa aǵymdaǵy jyldyń IV toqsanynan keshiktirmeı 150 mln.teńge bólý kerek. 2. Teris-Ashybulaq sý qoımasy plotınasynyń seısmıkalyq beriktigin kúsheıtý men káriz-sorǵy stan­sa­syn qaıta jańǵyrtý jumystaryna osy jyldyń IV toqsanyna 150 mln. teńge bólý qajet bolyp otyr. Jobalaý-zertteý jumystary atqarylyp bitken. 3. Kırov sý qoımasynyń gıdro­tehnıkalyq qurylystaryna jóndeý jumystaryna jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleý qajet. Joǵarydaǵy atalǵan másele­lerdi Úkimet basshysy jeke baqy­laýyna alyp, 2010 jyldyń bıýd­jetin qaıta qaraý kezinde aldaǵy kóktemdegi tasqynnyń aldyn alý maqsatynda atalǵan nysandarǵa qarajat bólýi jáne 2011 jyl­­daǵy jóndeý, qalpyna keltirý jáne qurylys jumystaryna qara­jat bólý jóninde qajet sharalar qabyldaýy kerek dep bilemiz. Amangeldi MOMYShEV, Májilis depýtaty. * * * Turaqty komıtetter tynysy KEŃES ELDERDIŃ О́RISIN KEŃEITEDI Jahandaný zamanynda álemde múddelerine jáne ózge de ustanymdary men uqsas­tyq­ta­ryna oraı elderdiń birlesýi baıqalýda. Sondaı birlikke bastaıtyn qujattardyń biri jaqynda Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetinde tal­qyǵa tústi. Sodan keıin “Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵynyń keńesin qurý týraly Nahchyvan kelisimin ratıfıkasııalaý týraly” dep atalatyn bul zań jobasy pa­latanyń sońǵy jalpy otyrysynda qabyldanǵan bolatyn. Zań jobasy boıynsha baıandamany Syrt­qy ister mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Rápil Joshybaev jasady. Onyń sózinen belgili bolǵanyndaı, atalǵan kelisimge Ázirbaıjan Respýblıkasynyń Nahchyvan qalasynda 2009 jyldyń 3 qazanynda qol qoıylǵan. Tili men dini bir, mádenıetteri men salt-dástúrleri uqsas eldermen jaqyndasý –Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy basym ba­ǵyt­tarynyń biri. Túrkitildes elder ynty­maq­tastyǵynyń keńesin qurý damýdyń izgilikti jolyn izdeý ekendigin basa aıtyp ótken ko­mı­tet tóraǵasy Qýanysh Sultanov óz paıy­myn mynadaı mysaldarmen negizdedi. Elimiz EQYU PA-ǵa  usynystar bergen kezde olar aldymen kórshilerińdi, baýyrlaryńdy nege osy máselege tartpaısyńdar dep suraqty tóte­sinen qoıatyn kórinedi. Sol sııaqty birde senator ataqty “Sıemens” kompanııasynyń prezıdentinen nege Qazaqstanda óndiris oryn­daryn ashpaısyzdar dep surasa, ol óz­deri­niń alyp Qytaıda teńizde júzgendeı se­zi­netinderin, al Qazaqstanda jer keń bolǵa­ny­men, halqynyń azdyǵyn aıtypty. Jáne de eger Ortalyq Azııa elderi bolyp birik­se­ńiz­der, onda 50 mıllıonǵa jetetin rynok paı­da bolýshy edi ǵoı, múmkin sonda sizderge qyzyǵýshylyq paıda bolar ma degen tus­palymen bólisken eken. Osylaısha komıtet tóraǵasy birigýdiń astaryn barynsha ashyp kórsetýge tyrysty. Jalpy, 1992 jyly Túr­kııa prezıdentiniń Ázirbaıjanǵa jasaǵan sapary barysynda ómirge kelgen Túrkitildes elder basshylary sammıtinde saıası-ekono­mı­kalyq jáne mádenı yntymaqtastyq máse­le­leri talqylanǵan-dy. Sodan beri kóptegen is-sharalar ár túrli deńgeıde jalǵasyn taýyp keledi. Máselen, Túrkitildes elder Parlamenttik Assambleıasynyń qoǵamda ystyq baýyr­las­tyq, yntymaqtastyq quryltaıy ótti. Odan keıin Túrki álemi mýnısıpalıtetter odaǵy, Túrki álemi sosıologtar kongresi, Túrkitildes elder jańalyqtar agenttiginiń birlestigi, Túr­kitildes memleketterdiń arnaıy qyzmetter konferensııasy, tipti múshesi M.Joldasbekov bolyp tabylatyn Túrkitildes elder aqsa­qal­dar keńesi de qurylyp, óz jumystaryn jal­ǵas­tyrýda. Alaıda yntymaqtastyq úderis­te­rin memlekettik basshylar deńgeıinde birik­tirý jáne ótkizip jatqan sammıtterdiń ju­mysyn retteıtin saıası qurylymdy qurý qa­jettigi týyndaǵan. Osy rette Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵynyń keńesin qurý týraly bastama kótergeni belgili. Nahchy­van qalasynda ótken Túrkitildes elder memleket basshylarynyń IH sammıtinde kóterilgen másele túrkitildes halyqtardy ja­qyn­datý úshin mańyzdy sanalady. Osy­laı­sha ómirge kelgen zańdyq qujatty Ázirbaı­jan Respýblıkasy 2009 jyldyń 26 qara­shasynda ratıfıkasııalaýdan ótkizse, Túrik Respýblıkasy bul qujatty ústimizdegi jyl­dyń 15 shildesinde ratıfıkasııalaǵany bel­gili bolyp otyr. Endi osy ratıfıkasııalaý máselesi aldaǵy 16 qyrkúıekte Ystambulda ótetin Túrkitildes elder memleket basshy­larynyń H sammıtinde talqyǵa túsedi dep kútilýde. Osy rette depýtattar birqatar suraqtaryn qoıyp, olarǵa tushymdy jaýaptar aldy. Ádil Ahmetov keńeske 6 túrkitildes memlekettiń mú­she ekendigin alǵa tarta otyryp, Reseı sııaq­ty elder quramyndaǵy kishigirim halyq­tardyń qatysýy qalaı bolaryn surady. Zań jobasyn ázirleýshilerdiń aıtýynsha, ondaı shaǵyn Týva, Hakasııa sııaqty elder ár túrli is-sharalarǵa qatysa beredi. Al Oralbaı Ábdi­kárimovtiń suraǵyna oraı jaýapta О́z­bek­stan máselesi qozǵaldy. Jaýaptan belgili bolǵany, О́zbekstan Respýblıkasy ekijaqty qarym-qatynastarǵa ıek artqanymen, kóp­jaqty yntymaqtastyqqa onsha beıildi emes kórinedi. Esesine osy kúnge deıin sylbyr qa­tysyp kelgen Túrkimenstan sońǵy jyldary belsendilik tanyta bastapty. Osy eldiń prezıdenti Ystambulda ótetin Sammıtke qatysatyny da aıtyldy. Osy rette jańadan qurylatyn keńestiń barlyq elderge ashyq bolýy qajettigin usynǵan Ǵanı Qasymov oǵan tipti Ońtústik Koreıa eli kirse de bolady degen paıymymen bóliskenimen, ol kópshilik tarapynan qoldaý taba qoımady. Depýtattar aldymen keńesti quryp, jumysyn júrgizip alǵan soń ózge elderdi tartýǵa bolady degen tujyrym jasady. Keńestiń keleshegin sóz etken О́mirbek Baıgeldı onyń ydyrap ketpeýin qamtamasyz etý úshin Eýropalyq Odaq tájirıbesin muqııat zertteýdi usyndy. Senatordyń paıymynsha, uıymda memleket­terdiń úl­kendi-kishiligine qaramaı, ózara syılastyǵy bolýy shart. Varshava odaǵyn mysalǵan keltirgen depýtat eger bir memleket ózgelerge ózinikin tańar bolsa, onda uıym­nyń taraýyna alyp kelý yqtımaldyǵymen bólisti. Sondyqtan О́zbekstannyń nege kirmedi dep emes, onyń kirýine nendeı jaǵdaılar jasaldy degen turǵyda másele qaralýy qajettigin ortaǵa saldy. Mine, osylaısha talqyǵa salynǵan “Túr­ki­til­des memleketter yntymaqtastyǵynyń keńesin qurý týraly Nahchyvan kelisimin ratıfıkasııalaý týraly” zań jobasy Senat­tyń zańnamalyq qujatynyń aınalymyna alyndy. Asqar TURAPBAIULY.