О́mirdiń óz órnegi
“Intýrańshy hıkaıasy” sıklynan
El azattyǵynyń alǵashqy jyldarynda Qazaqstanǵa sheteldik ańshylardy shaqyrý úrdisi beleń alǵanyn kópshilik bile bermes. Ol zaman – kúıregen keńestik ımperııanyń qaldyǵynan jańa tekti memleket quryp, naryqtyq qatynastarǵa ótip jatqan almaǵaıyp aýyr jyldar-dy. Sharýashylyqtar ótpeli kezeńniń taýqymetinen aman shyǵýdyń amalyn izdep alasurǵan alańy kóp shaq-ty. Árkim jan saqtaýdyń ózinshe alýan aıla-sharǵysyn jasap baqqan qysyltaıań qıyn kez-di.
“Intýrohota”, ıaǵnı qazaqsha aıtqanda “ıntýrańshylyq” (sheteldik týrıstik ańshylyq) degen termın de dál osy óliara mezgilde paıda bolyp, turlaýsyz bul tirlik toqsanynshy jyldary ájeptáýir qarqyn alǵan bolatyn.
Osy bir qıyn-qystaý kezeńde О́r Altaıdaǵy irgeli bir aýdannyń ańshylyq sharýashylyǵyn basqarǵan dosym Eren Jumaǵulovtyń aıtqan áńgimelerin jeke sıkl etip, oqyrmanǵa usynǵandy jón kórdim.
Qaısybir jyly Altaıǵa ańshylar Gollandııadan keldi.
“Iаn men Saskııa Snaıders degen erli-zaıypty kisiler bara jatyr, jónimen qarsy alyńdar” dep oblystan tapsyrma tústi. Bastyqtar ıek qaqsa bizde jan qala ma, zyr júgirip kettik. Shaqabaı shyńynyń quz shatqalynyń etegine, Kúrti deıtin aıqulaq asaý ózenniń jaǵasyna jarqyratyp appaq kıiz úı tigip tastadyq. Qoıymyzdy soıyp, qazanymyzdy kóterip, sheteldik ekeýdiń aldyna dastarqan jaıyp ala shapqynbyz. Jatyp jastyq, ıilip tósek bolyp ábigermiz.
Gollandııalyq myrzalar oblys ortalyǵynda kontraktige qol qoıyp, tıisti qarajatyn tólep, bir taýteke atýǵa ruqsat bergen “lısenzııa” ala kelipti. Qastarynda botadaı elpildegen bir jas aýdarmashy qyz bar.
Olar kelgen kúnniń erteńinde erý bolyp, erkin dem alyp, jol qamyna daıyndaldyq.
Gollandııalyq myrzanyń oımaqtaı dóńgelengen bıkesi kúıeýine erip kelgeni bolmasa, ańshylyq ónerden beıhabar eken.
Altaı kúziniń ýyz kórki áli tarqaı qoımaǵan, orman-toǵaı san túrli boıaýǵa malynyp, aıryqsha myrzalyq tanytyp turǵan shaq edi. Saskııa hanym sonysyn qyzyqtady ma, fotoapparatyn asynyp, kúni boıy ózen jaǵalap júrip aldy.
Biz tórt jigit sheteldik jalǵyz ańshyny ortaǵa alyp, úshinshi kúni tún jarymynan atqa qondyq.
Qula jota, quba belderdi asyp, tuıaqty ań salǵan soqyr soqpaqpen órlep, Shaqabaı shyńynyń alqymyna atpen bardyq. Odan ári qyna basqan qojyr tas, shanshylǵan shyń, shapshyma asý. Jol joq, albastynyń oıranyndaı aıqysh-uıqysh shashylǵan qalyń qorymdy attap-buttap, jartastarǵa jabysyp, qaptaǵaıda qabysyp shalyqtaǵan shyń basyna qaraı tyrmystyq.
Maqsatymyz aıqyn. Intýrańshy valıýta tólep lısenzııa satyp alǵan eken, endeshe onyń sol lısenzııasyn tolyǵymen paıdalanýyna járdem etý. Eger bul kisi taýtekeni ata almaı qur oralsa, onda oblysta ótkizip ketken aqshasynyń jarymyn qaıtaryp alady. Ondaı jaǵdaıǵa áste jiberýge bolmaıdy, ańshylar úshin bul kásibı syn, azamattyq namys. Sheteldik meımannyń ótkizgen valıýtasynyń tolyqtaı elimizde qalýyna biz asa múddelimiz. Qyzmetimizdiń mańyzy sonymen baǵalanady, jumysymyzdyń sapasy osymen ólshenedi.
Al ıntýrańshy degeniń árqıly el, alys-jaqynnan aǵylǵan alýan jurt. Afrıkanyń saryadyr savannasynda, Avstralııanyń shoq butaly shubarynda qus atyp, ań qýǵan qaltaly qaýmet, erikken baılar. Djıp máshıne, jazyq dala, jaıly jaǵdaıǵa úırengen ondaı jandardy Altaıdyń asqar bıigine shyǵarý qııamettiń qaıymy. Ásirese, yrsyldaǵan jardaı semiz bireý tap bolsa, onda bizdiń jigitter úshin qasiret deńiz... Ishin toltyra taspen toltyrǵan úrindi qanardy kótergendeı álgi nemeni taýǵa súırep shyǵaryp, tastan súıep túsirip júrgeniń. Intýrańshylyq tájirıbede súmekteı sorǵalatyp ter tóktirip, qan túkirtken ondaı oqıǵanyń talaıyn bastan ótkergenbiz.
Shúkirshilik, gollandııalyq Iаn qurdasymyz bizge masyl bolatyndaı myrzadan emes eken... Ańshylyq saparmen Afrıkany eki aınalyp, orystyń Sibirin kókteı ótken ońqaı asyqtaı yńǵaıly kisi bolyp shyqty. Áıtpese Shaqabaıdyń shaıtandy da shatastyrar shatqaldarymen onyń bult uıalaǵan bıigine bylaıǵy bireýdi ıterip shyǵarý múmkin bolmas edi.
Tań kóbeńdeı biz de qos ókpemizdi qolymyzǵa alyp, mejelegen mólsherli tusqa ahylap-úhilep jetkenbiz.
“Mejeli” degenim – oblystaǵy bastyqtar aýdanǵa qansha adam kele jatqanyn, neshe lısenzııa, qandaı ań kerektigin habarlaǵan boıda biz ańshylarymyzdy jan-jaqqa barlaýǵa attandyramyz. Bári de Altaıdyń taý-qııasy men qýys-qolatyn jatqa biletin kásibı ańshylar emes pe, qaı mańda qandaı ańnyń baryn olar aldyn ala baıqap-boljap júredi. Sodan joǵarydan nusqaý túsken boıda “Qaraqabanyń qarsy qaptalynan bir maımaqty kórgenin”, “Qosjúrektiń bıiginde buǵy-maraldyń úıezdegen úıiri baryn”, “Arshatynyń Sarybetinen taýtekeniń bir qora otaryn baıqaǵanyn” baıan etisedi. Sodan baryp sheteldik meımandardy qaı jerde qalaı qarsy alýdyń kelisilgen kólemdi jospary jasalady.
Bul joly da solaı bolǵan, taýteke jónindegi derekti jetkizgen ózimizdiń ańshylar edi.
– Bir qorasy júr, – degen Manarbek atty jigitimiz. – Aı, ótirik aıtpasam, júz elýdeı bar-aý! – dep tańdaıyn taqyldatyp, basyn shaıqaǵan.
Minekı, sol Manarbek aıtqan baǵytpen mólsherlep kelip turǵan betimiz osy bolatyn.
Árıne, Manarbek kórgen eken dep taýteke bizdi kútip bir ornynda turmasy belgili. Biraq bireý oqys úrkitpese, tosynnan shoshytpasa úıir kóp alysqa uzamaı, osy qııa-shatqaldyń bir tepkisheginde júrgen shyǵar dep joramal jasaǵanbyz. Sondyqtan ańshylyq ónerdiń ejelden qordalanǵan mol tájirıbesine súıene otyryp aqyldasyp-keńestik, muqııat jospar qurdyq.
Iаn myrza ekeýimiz teristiktegi tar qoltyqtyń tabanynda buǵyp, taýteke úıirin kútpek boldyq. Qalǵan úsh jigit shyń-jartastardyń arǵy jaǵyn aınalyp, taýtekeni jóńkilte úrkitip, biz jatqan tusqa baǵyttamaq bolysty.
Osy baılamǵa toqtastyq ta, qorjyn tastarǵa jarmasyp taǵy biraz joǵary kóterildik. Kezekti bir kezeńniń bıigine jete bere Manarbek alda kele jatqan meniń jeńimnen aqyryn ǵana tartyp qalǵan:
– Ts-s-s! – dedi de, suq saýsaǵyn ernine basty.
Taý arasy áli de aq qoltyq alageýim shaq edi. Baspalap baıqasaq, sonadaıdaǵy bozalań tepseńde bir qora taýteke jaıylyp júr... Manarbek aıtqan kóp taýtekeniń bir bóligi osy bolar.
Men bınokl salyp asyqpaı zerttedim. Kóbisi qoryqbas qalyń eshki bolǵanymen, arasynda múıizi urshyqsha shıratylǵan ker teke de, sur teke de barshylyq eken.
Top ortada aı múıizdi bireýi basyn kekjıtip qarqaradaı qasqaıyp tur. Turysy tym aıbarly, áýkesindegi shýdadaı saqaly men shúıdesindegi kók shýlan kúdis aıdary jelmen jelkildeıdi. Aıtary joq, shoqtyǵy bıik, turpaty eńseli, aıbyny basym sulý janýar. Tekeniń naǵyz qaralasy. Úıirdiń kárisi de, kósemi de osy sııaqty. Jan-jaǵyn jiti boljap, qıyqtap tóńiregin sholady, mańǵaz mańqaıady. Álsin-álsin teristiktegi tarǵyl shaǵylǵa da moınyn buryp qoıady. Altaıdyń muz jalyny tilinde júretin taýtekeniń barys pen adamnan basqa jaýy joq. Sonda bul janýar neden sekem alyp, neni qaraǵyshtap tur?
Sýyq kúzdiń shymyr lebi bizge qaraı lekıdi. Lebi salqyn, qardyń syzyn sezdirip betti shymshylaıdy. Tekege ıis aldyrmaı jeldiń bizge qaraı soqqany da sátin salǵan jaǵdaı boldy.
Meniń biletinim, bizdiń jaqta taýtekeden sekemshil, taýtekeden saq ań sırek. Sál nárseden seziktense-aq, qas pen kózdiń arasynda joq bolady. Zym-zııa, qaıda ketkenin baıqap ta úlgermeısiń.
Sony bilgendikten men Iаn myrzaǵa “daıyndal” degendeı ıshara jasadym. Ol meni uqty. Vınchesterin yńǵaılap tasqa tirep, okýlıaryn súrtti. Tipti basyndaǵy qısaıǵan kúnqaǵaryn da jaıymen sheship bylaı qoıdy.
Men Iаndy ıyǵynan túrtip ózime burdym da, “anaý múıizdi úlkendi atarsyń” dep, ıirilgen asha múıizdi aýaǵa qolmen syzyp kórsettim. Sosyn ara qashyqtyq eki júz metr shamasynda ekenin sezdirip, aýaǵa saýsaqpen “200” sıfryn aıbaqtap jazǵan boldym. Bar bolǵyr, ózi de zerek jan eken, “bárin túsindim” degendeı basyn shybyndaǵan atsha shulǵydy.
Jalpy, ańshy aǵaıynǵa aýdarmanyń qajeti shamaly... Dúnıe júziniń ańshylarynyń báriniń maqsaty bir, muraty uqsas, oıy ortaq. Ol – ań atý. Sondyqtan olardyń tili de bir, qınalmaı-aq túsinisedi, ymmen-aq uǵysyp jatady.
“О́ziniń joly bolǵysh eken” dep, Iаn myrzaǵa birtúrli kóńilim jylyp, ishteı shúkirshilik etip qoıdym.
Iаn myrza asyqpady, taýtekeni baılap qoıǵandaı-aq uzaq kózdedi. Ne zamatta baryp myltyq daýsy gúrs etken...
Taýtekeniń biri aspanǵa tik sekirip, qarǵyp baryp áridegi shombal tasty asa bere omaqasa qulady. Beıbit jaıylǵan qalǵan úıir sáttiń arasynda arǵydaǵy qarajaǵal qorymdy asyp joǵaldy. Sońdarynda shubatylyp túbit shań ǵana qaldy.
Baıqaımyn – men kórsetken shańyraq múıiz kári qulja din aman ketken sekildi. Sonda bul sheteldik myrzamyz qaısysyn sulatyp júr?
Bárimiz japatarmaǵaı ornymyzdan turyp, qulaǵan taýtekege umtyldyq. Jazǵan janýar shombal tastyń tasasynda tórt sıraǵy kókten kelip, sereıip qalypty. Iаn sabazyń jalǵyz oqpen-aq ózin sespeı qatyrypty.
– О́ı, mynaý eshki ǵoı! – dep jigitter ony kóre sala shý ete tústi.
Biz údireıip gollandyq áriptesimizge qaradyq, gollandyq bolsa ólip jatqan eshkiniń jáýdiregen moıyl janaryna úńildi.
– Mama? – dedi ne zamatta eshkini endi tanyǵandaı.
– О́ı... búıtken seniń “mamań” qurysyn!
– Qarala tekeden qaradaı aırylyp qalǵanymyzdy qarashy!
– Bul qaraǵym urǵashyǵa áýes azamat boldy ǵoı tegi?
Jalpy, ań ataýlynyń urǵashysyn atýǵa bolmaıtyny dúnıe júziniń barlyq ańshylaryna ortaq qaǵıda. Sebebi, málim – ań bitkenniń tóli urǵashy mal arqyly kóbeıedi, ósip damıdy. Urǵashy mal ıntýrańshy úshin de pálendeı qyzyq emes, qajeti shamaly... Intýrańshy, negizinen, taýteke men buǵyny múıizi úshin atady, estelik úshin eline atqan ańnyń múıizin arqalap alyp ketedi. Al múıizi bir-aq tutam qortyq eshkiniń basyn neǵylsyn.
Mynaý jaǵdaıǵa biz ǵana emes, Iаnnyń ózi de ań-tań sekildi.
Qalaı bolǵanda da taýteke aman-esen atyldy, sheteldik meımannyń lısenzııasy kúshin joıdy, osymen bizdiń jumys támám. Eń bastysy, Iаn myrzanyń kassaǵa ótkizgen valıýtasy tolyǵymen óz elimizde qalatyn boldy.
* * *
Súıretilip túske taıaý etektegi lagerge jettik.
Meımanymyzdyń bet álpeti ashyǵan aırandaı buzylyp, unjyrǵasy túsip ketti. Kóńil aıtatyn emes, bar kiná ózinde, mundaıda biz oǵan ne deıik... Múıizi bir tutam bolsa da eline estelikke alyp qaıtsyn dep, eshkini kóterip lagerge alyp kelgenbiz. Jigitter terisin sheship, jiliktep etin qazanǵa salysty. Basyn biteý soıyp, ılep keptirip, retimen jolǵa daıyndaýǵa kiristi.
Biraq ol eshkige Iаnnyń kóńili kónshıtin emes sııaqty. Áıeli ekeýi óz tilderinde uzaq tájikelesti, kirjińdesti, sosyn kúrsinisip tarasty. Aqyry Saskııa bıkesh fotoapparatyn arqalap, bulǵań qaǵyp taǵy da toǵaı tentirep ketti. Iаn myrza sabasyna túsip, sulqy basylǵan soń kıiz úıge kirdi de, typyr etpeı teris qarap jatyp aldy.
Sheteldik qonaqtardyń mundaı dúrde araz ahýaly bizdiń de kóńil-kúıimizdi toń-torys etken.
– Mynalardy ne isteımiz? – dep basymyz qatty.
– Aýdannyń lımıtinen taǵy bir lısenzııa bersek qaıtedi?
– Aqshasy bolsa aıaımyz ba, bersek bereıik...
– Endi taýteke emes, buǵy atsyn... áıtpese taýteke úshin taǵy da Shaqabaıdyń shyńyna shyǵar shama joq.
О́stip ár nárseni sóz etisip, kenele kúlip, keńkildep áńgime soǵyp otyrǵanda lagerge shoqyraqtaı jelip saltatty bireý kelgen. Atalaqtap attan tústi:
– Jigitter, kómek kerek! – dedi sambyrlap.
– Aý, jaý shapqandaı ne bop qaldy?
– Atamańyz, jaýdan beter qıyndyqqa tap boldyq!
– Aldymen aıtsańshy, óziń kim bolasyń?
Tomardaı domalanǵan bul jigit “empirttiń” shabarmany bolyp shyqty. “Empirt” dep Monǵolııadan myń-myńdaǵan qoı men eshki, sıyr men sarlyq aıdaǵan malshylardy aıtady. Olar shet elden alǵan maldy arytpaı, qońyn túsirmeı, qoılaryn qurttap, aırandaryn urttap degendeı jaıa demaldyryp Semeıge jetkizedi. Sóıtip, maldyń bárin sol aradaǵy et kombınatyna sanap ótkizedi.
– Osy jerde professıonal ańshylar jatyr degendi estip, sizderdi arnaıy izdep kelip turmyn, – dep jalyndy shabarman.
Jaı-japsardy bilsek, “empirttiń” malshylary Shyndyǵataıdyń shyǵys shalǵaıynda, áıgili Úkóktiń tabanynda, Buqtyrma ańǵarynyń tuńqıma tuıyǵynda birer kún boıy aıaldap qalǵan eken. Aqsaq-toqsaqtyń tuıaǵyn jonyp, qurttaǵan qotyryn emdep, sońdarynan jyljyǵan kelesi topty kútken jaılary sekildi. Sóıtse, sońǵy tórt kún boıy qubyjyqtaı bir qara aıý záre-quttaryn alyp qoıǵa shaýyp, mazalaryn ketirip júrse kerek. Aıý kún alǵashqy eki kúni eki qoıdy tartyp alyp ketipti. Jyljyp oryn aýystyrǵan eken, qara aıý báribir sońdarynan qalmaǵan syńaıly. Aıǵaıǵa basyp ýlap-shýlap, legendi dańǵyrlatyp, shelekti qańǵyrlatyp qalǵan eki kúnde aıýdy jasqap jolatpapty. Aıtýynsha, arlan bir ıtteri bar eken, sol ıt qara aıýdy abalap shyr aınalyp júgirip, sońǵy kúni qoıǵa kóp mańaılatpaı qýalaǵan kórinedi.
– О́zderiń-aq aıýdyń jónin tapqan sııaqtysyńdar ǵoı, bizdiń qajetimiz joq shyǵar?
– Aǵaıyndar, olaı demeńizder. Kómekterińiz kerek! Qara aıý búgin de saǵat toǵyzda keledi.
– Toǵyzda deısiń be?
– Iá, dál keshki toǵyzda... Minekı, tórt kún boldy, solaı.
– Qolynda saǵaty bar aıý boldy ǵoı...
– Ollahı, aǵaıyn, shyn aıtamyn!
Monǵolııadan mal aıdaǵan kisiler negizinen ár taraptan jınalǵan kópshilik, quramy qyryq qylaý qara buqara. Ishterinde túrmeden shyqqan shaıqy-burqylar, el ishinen bezgen qýlar men sumdar, alaıaqtar, tentekter men sotqarlar jetip jatady. Árıne, bala-shaǵanyń qamymen aqsha tabýdy kúıttegen adal jandar da barshylyq. Qalaı bolǵanda da mundaı qurama tobyrǵa ókimet tarapynan senim shamaly, sondyqtan qarý jaǵy olarǵa áste berilgen emes. Myltyǵy joq, qur taıaqqa súıengen jóndeki malshyny aıýdyń da basynyp júrgeni sodan boldy.
Men kıiz úıdiń tórinde toń-teris tońqaıyp jatqan Iаn myrzaǵa “aıý atasyń ba” dep suraý salǵyzdym. Aýdarmashy qyzdyń meniń sózimdi jetkizýi muń eken, Iаnnyń boz júzine qan júgirip, kózi kúlimdep ketti.
* * *
Urysta turys joq, dereý jolǵa jınalyp, bes qarýymyzdy asynyp Iаn ekeýimiz atqa qondyq. Shyndyǵataı degeniń de ıt ólgen shalǵaı jer, kesh batqansha sol araǵa jetýimiz kerek. Shabarman aıtqan álgi “toǵyzǵa” deıin, ıaǵnı aıý kelgenshe qajet daıyndyqty jasap úlgerýge tıispiz.
Birde shapqylap, birde jele-jortyp keshki besin shamasynda Shyndyǵataıdaǵy malshylardyń qosyna da súrgektete jetkenbiz.
Kelsek, Shyndyǵataı zastavasynyń bastyǵy Aleksandr Ýkachın degen altaı jigiti ózin qoıarǵa jer tappaı osy arada sendelip júr eken. Ýkachınmen birazdan beri tanys edik, jany jaısań sary azamat, sardar jan-dy. Biz kóbinde ony “Sasha” deıtinbiz. Sasha tóńkerilgen ernin qaıystaı kerip, týysyn kórgendeı bizdi jadyrap qarsy aldy. Malshylar da jeksuryn aıýdan kórgen qorlyqtaryn, túni boıy kirpik ilmeı shyǵatyndaryn, tipti kúndiz de tynyshtyq joǵyn jamyraı jetkizip jatyr.
– Ol sumyraı, ábden basynǵan eken. Búgin biz onyń kókesin kózine kórsetemiz! – dep Sasha judyryǵymen aıdyndap, myrs-myrs kúlip qoıady.
Muzdaı qarýlanǵan ańshylardyń kelgenine bek rıza bolǵan malshylar dereý toqtynyń birin alyp uryp, jaıratyp soıyp tastaǵan. Laýlatyp ot jaǵyp, saǵaldanǵan qara shelekke etti jiliktep salyp ta úlgeripti. Kók shalǵynnyń tósine dastarqan jaıyp, bezek qaǵyp júgirisip ábiger.
– Myna qara páleden qutqaryńdar! Kózin qurtpasańdar bul aıýan bizden keıingi malshylardy da áýrege salady.
– Túk te saspańdar, aǵa leıtenant Ýkachınde Kalashnıkov avtomaty, mende SKS vıntovkasy, al myna sheteldik azamatta amerıkalyq vınchester. Aıý endi bizden qashsa qutylmaıdy. Búgin túnde ol tajaldy tyrapaı astyryp, terisin sypyryp senderge týlaq jasap beremiz! – dep men urandaı sóılep, malshylardyń rýhyn bir kóterip qoıdym.
– Táńir jarylqasyn senderdi! – dep malshylar qatty rıza bolysty. Bastaryn qaıta-qaıta shulǵysyp, rahmetterin aıamaı-aq jaýdyrysyp jatty.
Men zastava bastyǵyna aıýdy aldymen sheteldik meımannyń atýy kerektigin, onyń sebep-saldaryn túsindirdim. Oqyǵan, kózi qaraqty ofıser emes pe, ıntýrańshylyqtyń jaı-japsarynan ol da habardar eken, elimizdiń patrıoty retinde meniń usynysymdy durys qabyldap, kelisimin berdi.
Et jelinip, shaı ishilip, dastarqan jınalǵan soń, biz malshylardy jyly oryndarynan túrip shyǵyp, shatyr ishine ózimiz jaıǵastyq. Malshylar alysyraq qaýipsiz jerge aýysyp, ortalaryna alaý jaǵyp qoǵamdasyp bólek otyrysty.
It degenderi taıógizdeı arlan eken. “Sharýalaryńyzdyń berekesin ketirip júrer” dep, malshylar ony sonaý shettegi áldebir qaraǵaıǵa aparyp shynjyrlap baılap tastady.
Kúz mezgili bolsa da jyly etektiń shybynsyz maqpal túni edi. Aýada úp etken jel joq. Áýdem jerdegi Buqtyrmanyń birqalypty saryny ǵana qulaqqa talyp jetedi. Muzdaı qarýlanǵan úsh ańshy shatyr ishinde tyń tyńdap, tym-tyrys kútip jatyrmyz. Iаn myrzany bilmeımin, Sasha ekeýimiz quralaıdy kózge atqan saqa mergender sapynanbyz, bylaısha aıtqanda bul sharýanyń kásibı mamandarymyz. Biz úshin pálendeı alańdaıtyn, sonshalyqty sasatyn dáneńe joq-ty.
Álgi shabarman jigit aıtqan “toǵyzy” da boldy, biraq kútken aıý kelmedi.
Báse, saǵatpen júretin bul qandaı aıý desek...
Arada taǵy jarym saǵattaı ýaqyt ótti.
Jol soǵyp sharshadyq bilem, kózimizge qaıta-qaıta uıqy tyǵyla bergen. Keshegi asqar shyńǵa shyqqan qınalys bar, búgingi jer túbinen jetken ala shapqyn júris bar, sol ekeýi meni ólerdeı qaljyratypty.
Kózim ilinip ketken eken, bir zamatta zastava bastyǵy búıirimnen túrtip oıatyp jiberdi.
– Keldi! – dedi sybyrlap.
Men silkilep Iаn myrzany oıattym.
Dala tastaı qarańǵy. Biraq qoılar dúrligip, qııalaı jóńkilip bara jatqan tárizdi. Arǵy shette kók tóbet alasuryp arsyldap jatyr. Túkpirge baılap qoıǵan attardyń da jer tarpyp, osqyrynǵan daýsy shyqty. Soǵan qaraǵanda bir qaýiptiń kelgeni ras boldy.
Shekarashy Ýkachınniń aldyn ala daıyndap qoıǵan áskerı fonarin jaǵyp kep qaldyq...
Astapyralla!
Qudaı saqtasyn, anadaı jerde qubyjyqtaı qarańdap qap-qara birdeńe tur! Aıý degenderi osy bolar. Aıý emes, tún qarańǵysyn jamylǵan sabalaq jún dııý ma dersiń. Qurǵyrdyń túr-tulǵasynyń sustylyǵy sondaı, ókpem alqynyp, júregim aýzyma tyǵyldy. О́n boıymnan sup-sýyq lep júgirip, jon arqamdy qaryp ótti.
Qasymda jatqan Iаn myrza da oq tıgendeı “Oh!” dep qaldy.
Kásibı ańshy bolǵan soń aıý ataýlynyń alýan túrin kórip júrmiz ǵoı... Sońyna túsip qanshasyn attyq, aıý terisin de talaı qanjyǵalap qaıttyq. Betpe-bet kezdesip qalǵanymyz qanshama, ólim aýzynan shyqqan oqys oqıǵalar da esimizde. Shúkirshilik, tatar dámimiz, sýishkiligimiz áli bar eken, minekı, aman-esen jer basyp júrip jatqanymyz da sonyń arqasy. Biraq, osy arada aǵymnan jarylaıynshy, men de dál mynadaı kúdireıgen kúdis jon, atan nardaı qara tajaldy kezdestirgen emespin.
Ýkachınniń fonari qýatty eken, quddy bir projektordaı jarqyraıdy. Qara aıý alǵashynda jarq etken fonar jaqqa jalt etip tikshıe qaldy da, sońynan oǵan pysqyrǵan da joq, qunjyńdap buta túbin túrtkilep ketti. Sosyn baspalaı jyljyp uılyqqan otar jaqqa jaqyndady.
Qoı degeniń osynshalyq momyn bolar ma, dúr etip jóńkilip qashqandarymen pálendeı uzap kete qoımapty. Bylaıyraq baryp qunjyńdaǵan qara pálege údireıe qarasyp uılyǵyp tur.
Kóktóbet temir shynjyrdy úzerdeı qylǵynady.
– At-t! – dep Iаndy búıirden nuqyp qaldym.
Iаn myltyǵyna eki asha tireý tirep, okýlıarǵa jabysyp kózdep jatyr.
Qara aıý ary ketse júz metrdeı ǵana jerde, fonar jaryǵymen ap-anyq kórinip tur. Qınalatyn emes, tipti okýlıardyń da qajeti shamaly edi. Qanshalyqty myqty desek te vınchester qoısyn ba... Tatyr qoltyqtyń túbin ala tartyp jiberse, dál júrekten tıgizýge bolady.
– Iаn, bolsańshy tez!
– At deımin!
Shekarashy Ýkachın avtomatyn yńǵaılap, men vıntovkany kezenip saqadaı-saılanyp daıyn jatyrmyz. Eger myna ıntýrańshy tars etkizse boldy, qalǵan sharýa bizdiń enshimizde... Oqty qarsha boratyp, qara aıý túgili, qaharly jaý shapsa da dál osy arada qandy maıdan ashýǵa ázirmiz. Biraq birinshi bolyp bizdiń oq shyǵarýǵa qaqymyz joq. Meıli tıgizsin, meıli tıgizbesin, birinshi oqty sheteldik azamattyń atýy mindet. Valıýta bizde emes, sonyń qaltasynda, lısenzııa úshin úsh myń dollardy biz emes, osy jigit tóleıdi. Jańadan memleket quryp jatqan biz úshin úsh myń dollar da ájeptáýir dáýlet, el-jurtqa qajet qarajat.
– Áı, myna sumyraı nege atpaıdy?
Bul jetesizdiń nesine tyrtysyp, nege atpaı jatqanyn men qaıdan bileıin:
– A-a-t-t! – dep shytyna jekip jiberdim.
Iаn myrza myltyǵyna mysyqsha jabysyp alǵan, pys-pys etip áli dáldep jatyr.
Biz “sen at ta, men atpen” sóz talastyryp turǵan kezde qara aıý kóz ilespes shapshańdyqpen eki-úsh qarǵyp baryp, qoıdyń birin bas saldy. Sosyn adam sekildi qorbańdap eki aıaǵynan túregep turyp ketti. Turyp edi, qurǵyrdyń turqy burynǵydan da qorqynyshty, burynǵydan da zoraıyp kórindi. Bulqynǵan qoıdy baq etkizip eki búktep qoltyǵyna qysty da, mań-mań basyp ormanǵa qaraı bet túzedi.
Sol-aq eken, alaý jaǵyp bylaıǵy shette qotandasqan qoıshy bitken ulardaı shýlap qoıa bersin... Aıǵaıǵa basyp, ot laqtyryp, shelek dańǵyrlatyp azan-qazan bolysty da qaldy.
– Myna úsheýi aıýdy atpaı neǵyp jatyr?
– Aý, azamattar, nege atpaısyńdar túge?
– It eken ǵoı bular...
– О́ńkeı aldamshy jeksuryndar!
Jer jebir, jeken sýymyzǵa jetip qoıshylar bizdi tilderi jetkenshe sybap jatyr.
Jer tepkilep Ýkachın bulan-talan. Meniń de ystyǵym kóterilip, qanym basyma tepti. Iаn myrzany bókseden perip qaldym.
– Nege atpaısyń, ońbaǵan! – dedim aıqaıǵa basyp. – Qazir taıgaǵa kirip ketedi, aırylyp qalamyz!
Iаn bolsa melshıip únsiz, myltyǵyna jabysyp áli dáldep jatyr.
– Nemene, kórmeı tursyń ba? At deımin! Joǵaltamyz ǵoı qazir.
Fonar jaryǵyn aıýǵa týralaı qadap turmyn. Qudaı aqy, kórmeıtindeı dáneńe joq. Soqyr adam kóretindeı jap-jaryq.
Qoltyǵynda aǵarańdaǵan oljasy bar, qara aıý taltańdap uzap bara jatyr. Júrisi seıilge shyqqandaı beıqam, qalaýly isin atqaryp, bizdi mazaq etkendeı mańǵaz. Abalaǵan daýysy taý ańǵaryn kúńirentken kóktóbet jaqqa sońǵy ret bir qarady da, tómendegi qalyń toǵaıǵa qaraı buryldy.
Jer tepkilegen Ýkachınniń oryssha boqtyǵy taýsyldy bilem, altaı tilinde de birer sózdi laq etkizdi. Eger myna Iаn myrza sheteldik bolmaǵanda aýzy-murnyn shıe jegendeı qylary daýsyz edi.
“At dese attyń” astyna alyp, aıqaıǵa basyp bezektep malshylar júr. Baılaýly kóktóbet shynjyryn shyldyrlatyp, alasuryp aǵashty aınala shapqylaıdy.
Iаn myrza okýlıarǵa jabysyp áli jatyr.
Aqyry qoı qoltyqtaǵan qara aıý toǵaıǵa sińip joǵaldy.
Masqara-aı deseńshi, endi ne istedik?..
Zastava bastyǵy sheteldik myrzany da, bul súmelekti ertip ákelgen meni de sylqıta bir sybap, shyrt túkirip ketip qaldy.
Artynsha aranyń uıasyndaı azynap malshylar jetti. Olarǵa týra qaraıtyndaı mende bet joq edi. Jerge kirip keterdeı uıattan janyp tura berdim. Osy tobyrdyń bastyǵy bolar, buıra saqal boıshań bireýi tóbeme tónip:
– Biz qoıymyzdy soıyp, dastarqanymyzdy jaıyp, barymyzdy salyp senderdi kúttik, – dep túkirigine shashalyp, gúj-gúj etti. – Úsh birdeı ańshy kelip, masqaramyzdy shyǵardyńdar. Aıý kóz aldymyzda taǵy bir qoıymyzdy óńgerip alyp ketti. Betterińe týra aıtaıyn, úsheýiń de ońbaǵan adam ekensińder!
Malshylardyń bar renishin moınyma alyp, basym salbyrap men tura berdim. Shyndyǵynda, meniń ózim de Iаn myrzanyń bul qylyǵyna qaıran edim.
Ýkachın eshkimge burylyp qaramastan, fonarin de umytyp, atyna qarǵyp mindi de, tasyrlata shapqylap zastavasyna taıyp turdy.
Iаnnyń moıny qylqıyp shatyrdan shyǵyp keledi eken, men ony ıterip ishke qaıta kirgizip jiberdim.
– Shyqpa, sybolysh, shyqsań mynalar seni tútip jeıdi! – dep judyryǵymdy tumsyǵyna taqadym. Intýrańshy moldaǵa bergen baladaı momaqan, basyn bir shulǵyp syp berip shatyrǵa qaıyra kirip ketti. Meniń aıtqan qazaqsha tilimdi bul joly jaqsy uqqan sekildi.
Malshylardan ıilip keshirim suraýdan basqa lajym qalmady. Bórideı bórlikken kópshilikke ıntýrańshylyqtyń jaı-japsaryn qaıtip táptishtersiń, báribir uqpasy belgili. Uqpaǵan soń, bolǵan iske tań qalysyp bastaryn shaıqaı berisedi... Avtomatpen, vıntovkamen, vınchestermen qarýlanǵan úsh birdeı myqtynyń dál aldaryna kelgen aıýdan aırylyp qalǵandary mılaryna kirer emes. Úsheýiniń de oq shyǵarmaı tabandap jatyp alýy olar úshin túsinbeıtin oǵash jaǵdaı.
Baılaýly turǵan kóktóbet tóbe quıqany shymyrlatyp ozandata ulyp jiberdi. Esterine endi tústi bilem, malshylardyń bireýi júgirip baryp ıttiń shynjyryn sheship qoıa bergen. Sol-aq eken, kóktóbet aıý ketken toǵaıǵa qaraı oqsha zaýlap, qalyń qaraǵan ishine kirip joǵaldy.
Arada birqaýym ýaqyt ótkennen keıin ǵana qarsyda túnergen taıga jaqtan ıttiń abalap úrgen daýysy shyqqan. Bárimiz eleń ete qaldyq. Kóktóbet eki aradaǵy Buqtyrmany júzip ótip, arǵy qaptalǵa shyǵyp ketken eken-aý! Aı, sabazym-aı, aqyry qara aıýdy qýyp jetipti. Arlan dep, mine, osyny aıt!
Abalaǵan ıtpen qosa, aqyrǵan aıýdyń da daýsy estildi. Kápirdiń daýysynyń zoryn-aı deseńshi, Altaıdyń shyń shatqaldary kúrkirep ketti. Qorym bıiginen tasyr-tusyr tas domalady.
Baıqaýymsha, kóktóbet aıýmen biraz ýaqyt jaǵalasyp baqqan tárizdi, sońynan ekeýiniń de úni óshti.
– Aıý ıtti jep qoıdy? – dep men ókinish bildirdim. Kóktóbetteı arlannyń qazasyna ózimdi kináli sanap, taǵy da yńǵaısyz kúıge tústim.
Buıra saqal tún qarańǵysyna qaıta-qaıta telmirip, qulaǵyn túrýmen bolǵan. Biraq ıttiń daýysy qaıtalap estilgen joq.
Taý órkeshinen aı tabaǵy syǵalap edi, sálden soń ańǵar boıyn sút munarǵa bólep tolǵan aı naıqalyp shyǵa keldi.
Mine, ǵajap, arada jarym saǵattaı ýaqyt ótkende ústi-basy sal-sý kóktóbet alpamsadaı bolyp aldymyzǵa kelip tur. Aýzynda baǵanaǵy aq qoıdyń julmalanǵan qan-qan basy...
Kóktóbet basty tistep ákeldi de buıra saqaldyń aldyna tastaı saldy.
– Myna ynjyqtarǵa senip tapsyrǵansha qoıdy ózińe kúzettirmegen ekem! – dep buıra saqal umtylyp baryp, ıtin moınynan qushaqtap jatyr.
Túnniń eki ýaǵy bolyp qalǵan mezgil edi.
Men shatyr ishinde tyǵylǵan Iаn myrzany daýystap shaqyryp, qaıtýǵa jınaldym. Túkpirge baılap qoıǵan attardy sheship, jetektep qaıtyp kele jatqanda jan-jaǵyna jaýtańdap shatyrdan Iаn da shyqqan. Baıqaımyn, júrisi ózgere qalypty, taltań-taltań etedi.
Onsyz da ishim bojyǵan ıdeı qyjyldap, terime syımaı júrgen men:
– О́ı, ezbe, bolsańshy tez! – dep barq etip, fonardi jarq etkizdim.
Sonda ǵana baıqadym, baǵanadan beri etpettep jatqan Iаn myrzanyń eki taqymy kól-darııa...
Shetten kelgen qonaqqa men ne deıin, basymdy bir shaıqap atyma mindim.
Álibek ASQAROV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
_______________________________________________
Kollaj - Sýretshiler odaǵynyń múshesi Jeńis KÁKENULYNIKI
