Esimi urpaǵyna uran bolǵan

Tarıh tolqynynda Qazaqtyń baıtaq tarıhynda osynshama ulan-ǵaıyr dalany urpaqqa amanat etip qal­dy­rý jolynda qar tósenip, muz jastanyp, naı­zasyna jaý ildirgen nasat erler az bolmaǵan. Búgingi urpaq sondaı qol bastaǵan kósemder men sóz bastaǵan sheshenderdiń, bir sózben aıtqanda dala danyshpandarynyń tikeleı murageri ekendigin kókeılerine túıip ósse ıgi. Qasıetti qazaq jeriniń talaı márte talasqa, qantalapaıǵa túskeni tarıhtan belgili. Ulty­myzdyń taǵdyry tarazyǵa tartylǵan sondaı kúrdeli kezeńderdiń biri, halqymyzdyń basyn qara bult torlaǵan “Aqtaban shubyryndy, Al­qakól sulama” atanǵan ýaqyt. Sol kezeńde qazaqtyń kemeńger bıleri – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń aqylymen Táýke hannyń memlekettik máselelerdi sheshetin han keńesin qurǵandyǵy málim. Atalǵan keńeske negizinen qazaq rýlarynyń bıleri men áskerbasylary tartylǵan. Keńes Túrkistan qalasy janyndaǵy Bıtóbede, Saıram qalasy mańyndaǵy Mártó­bede jáne Keles ózeni boıyndaǵy Kúltóbede turaqty ótkizilip turǵan. Búginde el aýyzynda saqtalǵan “Kúltóbede kúnde jıyn”, “Mártó­bege mamyrda bar” degen tirkester sózdik qory­myzǵa sol kezeńde ense kerek. Sondaı tar zamanda eldiń eki tizgin, bir shyl­byryn qolyna alǵan Táýke han Syrdarııa boıyndaǵy 32 qalany ózine qaratyp, negizinen Buqar handyǵymen saýdany damytýǵa kúsh salady. Qazaq-oırat qarym-qatynasynyń shıe­lenise túsken tusy osy shaq edi. Jońǵar bas­shysy Seýan Rabdan mańyzdy saýda joldary ótetin jáne iri saýda ortalyqtary ornalasqan Oń­tústik Qazaqstan aýmaǵyn basyp alýdy kóz­deı­di. Táýke han Syǵanaq, Túrkistan, Otyrar, Saıram jáne Sozaq qalalaryn jońǵarlarmen kúreste strategııalyq tirek beketine aınal­dyrdy. “Er syn saǵatta tanylady” degendeı, sol bir qıly zaman tarıh sahnasyna elim dep eńi­­re­gen talaı erlerdi, batyrlardy shyǵardy. Eli men jerin qasyq qany qalǵansha jaýdan qor­ǵap, erligi el esinde saqtalǵan osyndaı erlerdiń biri – Shekti Tileý batyr Aıtuly bolatyn. Qazaq tarıhyndaǵy sanaly ǵumyrynda ult tutastyǵyna qyzmet etip, el úshin, jer úshin janyn qıǵan batyrlardy qansha dáriptesek te artyq bolmaıdy. Búgingi kúni tarıhı tulǵalar az nasıhattalyp júrgen joq. Dese de keshegi keńestik ıdeologııa halyqtyń sanasyn laılap, ári-sári kúıge túsirgeniniń saldarynan biz tól tarıhymyzdy áli túgendeı alǵanymyz joq. Qazaq tarıhynyń áli kúnge deıin bir izge tús­peı, bireýlerdiń báseke quralyna, qolshoq­parǵa aınalyp jatqany sondyqtan dep oılaımyn. Men memleket tarıhyn, ult tarıhyn árbir azamat bilýi kerek degen pikirdemin. Máselen, mamandyǵy ınjener Muhamedjan Tynyshbaev, geolog Qanysh Sátbaev sekildi aǵalarymyz tarıhty jaqsy bilgen ári oqýlyq ta jazǵan. Jaqynda maǵan aqtóbelik 15 ardagerdiń amanatyn arqalap, Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń Aqtóbe oblysy boıynsha tóraǵasy Kemeıdýlla Tóleýbaıuly arnaıy kelip ketti. Atalǵan hatta Shekti Tileý batyr Aıtulynyń qazaq tarıhyndaǵy ornyn tarazylaı kele, Aqtóbe qalasynan batyrǵa eskertkish ornatyp, kóshe atyn berý máselesi kóterilipti. Jalpy, Saıram soǵysynyń sardary bolǵan Shekti Tileý batyr Aıtuly tarıhta aty da bar, zaty da bar tulǵa. Tileý Aıtulynyń Áz Táýke hannyń tusynda belgili batyr, basalqaly bı bolǵany jóninde el aýzyndaǵy derekterde mol aıtylady. Tileýdiń óz kindiginen taraǵan úıel­mendi-súıelmendi Esirkemes, Allaberdi, Jol­dy­aıaq, Jaqsymbet, Móńke esimdi bes uly bolǵan. Shejirege júginsek, kóziniń tirisinde-aq dalamyzdyń danyshpany atanyp, tarıhshylar qaýymy qazaq halqynyń Nostradamýsy dep júrgen Móńke bı osy Shekti Tileý batyrdyń bel balasy bolyp shyǵady. Bul jaıynda 2003 jyly Aqtóbe qalasynda Móńke bı Tileýulyna arnalǵan ǵylymı konferensııada bas baıandama jasaǵan qazirgi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed óz maqalasynda egjeı-tegjeıli jazǵan bolatyn. Quramaly-qorǵandy úıiń bolady, Aınymaly, tókpeli bıiń bolady. Halyqqa bir tıyn paıdasy joq. Aı saıyn bas qosqan jıyn bolady. Erteńine senbeıtin kúniń bolady. Betińnen ala túsetin iniń bolady. Alashubar tiliń bolady, Dúdámaldaý diniń bolady. Áıeliń bazarshy, Erkegiń qazanshy bolady. Sarylyp kelip kólik tosady. Quny joq qaǵazdy sýdaı shashady. Sazbalshyqtan úıiń bolady, Bozbaladan bıiń bolady. Attyń jaqsysy arbada bolady, Jigittiń jaqsysy saýdada bolady, – dep halqynyń keleshegin úsh ǵasyr buryn aına-qatesiz boljap, jeti jasynda daýǵa tóre­lik aıtqan Móńke bı jaıynda kezinde Máshhúr Júsipten bastap, qazaqtyń talaı oqymysty-ǵalymdary qalam terbegen. Teginde, bizdiń solaqaı saıasattyń saldarynan uly Abaıdy ulyqtaımyz dep onyń ákesi Qunanbaıǵa degen qurmetimizdi azaıtyp alǵanymyz jasyryn emes. Sondyqtan búgingi maqalamyzda sózdi shama-sharqymyzsha qazaq tarıhynan laıyqty baǵasyn ala almaı kele jatqan óz zamanynyń batyry ári bıi Shekti Tileý Aıtuly jaıly qozǵaǵandy jón kórdik. Batyr babamyz 1630 jyly Aqtóbe óńirinde dúnıege kelip, 1684 jyly Saıram soǵysynda qaza tapqan. Aqtóbe óńiriniń qaharman perzenti Shekti Tileý batyr Aıtuly el basyna kún týǵan shaqta Saıram-Túrkistan aımaqtaryn jaýdan qutqarýǵa 17 000 qoldy bastap baryp, balasy Joldyaıaqpen birge sheıit bolady. Jońǵarlardyń 1681 jyly Qazaq dalasyna tyń kúshpen jańa joryqty bastaǵany belgili. Qaldan boshýhty han bastaǵan jaý qoly jolyndaǵynyń bárin jaıpap, Jetisý jerin basyp ótip, Shý, Talas ózenderinen asyp, sol kezdegi Qazaq handyǵynyń strategııalyq negizgi bekinisteriniń biri Saıramdy qorshaýǵa alady. Antalaǵan jaý qys túse qaıta sheginedi. 1684 jyly qandy joryǵyn qaıta jalǵastyryp, Saıramdy kúıretýge baryn salady. Aqyry qala qabyrǵasyn buzyp ishke ene bastaıdy. Osy alapat shaıqasta Tileý batyr balasy Joldyaıaqpen birge qaza taýyp, qazaqtyń talaı asyldaryn qoınyna alyp, besigine bólep jatqan Túrkistanǵa jerlenedi. Tegin adamnyń Túrkistanǵa jerlenbeıtini tarıhtan belgili. Qosaǵynan aıyrylǵanyn estigen Tileýdiń jary aýyr qaıǵyny kótere almaı kóz jumǵan desedi. Kári qulaq, kóne kóz qarııalardyń aıtýynsha, batyrdyń jary elden erekshe ajarly, jan dúnıesi sulý adam bolsa kerek. Búgingideı kórshisiniń úıi órtenip jatsa áreń kómek beretin zamanmen salystyrǵanda sonaý ıt arqasy qııandaǵy Aqtóbeden Saıramǵa kelip, jaýmen jaǵalasyp, jan tapsyrýy, sóz joq, babalardyń elin, jerin, otanyn sheksiz súıgendiginiń dáleli. Teginde, eshqashan enshisi bólinbegen qazaqqa jaý da ortaq, daý da ortaq, jeńis te ortaq bolǵan. Eli men jerin qorǵaýda ómirin qurban etken babalar erligi árdaıym urpaqqa úlgi. Qazaq jeriniń qaı qıyryna barsańyz da mundaı tamasha tarıhı mysaldardy kóptep kezdestirýge bolady. Máselen, Qarakereı Qabanbaı batyr­dyń Astananyń irgesinde jatýy, Altynaıuly Qarasaı batyrdyń Kókshe jerinde Aıyrtaýda Aǵyntaı batyrmen birge máńgilikke tynys tabýy, Qarataýda týǵan Aqtamberdi batyrǵa Semeı jerinen topyraq buıyrýy, sóz joq, qazaq halqynyń sol kezeńdegi myzǵymas birli­giniń eren úlgisi. Bul babalarymyz óziniń týyp, kindik kesken jerinen basqa óńirge baılyq qýyp nemese bılik quryp barǵan joq edi. Bárin jetelep aparǵan eń aldymen el namysy, bıik otanshyldyq rýh edi. Qyzyljarda týǵan Baıan batyrdyń sońǵy deminiń Ile boıynda taýsylýy, Edil boıynda týǵan tama Qabanbaı batyrdyń Arqadaǵy Sarysý boıyndaǵy shaı­qasta qaza tabýy, Ereımentaýda týǵan Malaı­sary batyrdyń Alataý bókterinde sheıit bolýy, Jetisýda týǵan Jaýǵash batyrdyń Túrkistanda jatýy, sóz joq, ulttyq etnıkalyq birtutas­tyqtyń, memlekettiktiń ábden ornyqqandyǵ­y­nyń, shynaıy patrıotızmniń eren aıǵaǵy. Osydan keıin qazaq áli ult retinde qalyptas­qan joq dep qyzyl sózdi sýdaı sapyryp júr­genderdiń joramalyna qaıran qalasyń. Iá, ákeli-balaly Tileý men Joldyaıaq ba­tyr­lardy qalyń qolymen birge sonaý Aq­tóbeden Saıramǵa ákelgen qandaı kúsh? Sóz joq, sharbolattaı shyńdalǵan otanshyldyq rýh­tyń bıiktigi der edim. Ekinshi jaǵynan ilge­riden Uly Jibek jolynyń boıynda jatqan qalalardyń sol kezeńde mańyzdy strate­gııalyq nysandar bolǵany áser etse kerek. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy tarıhı qalalardyń biri – Ispıdjab-Saıram shahary­nyń da qazaq halqy tarıhyndaǵy orny búgingi tańda jan-jaqty zerttelip zerdelendi dep aıta almaımyz. Sansyz baptardyń mekeni bolǵan Saıram týraly alǵashqy derekter bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi IV ǵasyrda parsylardyń shejire kitaby “Avestada” aıtylady. Mahmud Qashqarıdyń eńbekterinde kezdesetin bul qala­nyń Ispıdjab ataýy kóne soǵdy tilinde “Aq sý” maǵynasyn berse kerek. Atalǵan shahar jaıynda orta ǵasyrlarda jaryq kórip, 1000 jylǵa jýyq urpaqtan urpaqqa ótip, birneshe ret basylyp, kóshirilip kele jatqan kóne kitap – “Saıram týraly Rısala” tarıhı shyǵarmasynda birshama má­limetter bar. Onda Saıram qalasynyń saly­nýy men Baptardyń baby Arystanbabtyń uzaq jyl Saıramda ustazdyq etýi, Qoja Ahmet Ias­saýıdiń osy qalada týyp, keıinnen Túrkistanǵa qonys aýdarýy, Ibrahım ata, Qarashash ana, Látip ata, Mustafa-Qul ata týraly qundy de­rekter qamtylǵan. “Saıram týraly Rısala” eń­beginiń úsh nusqasy О́zbekstan Ǵylym akade­mııa­synyń Shyǵystaný ınstıtýtynda saqtaýly. Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń de­pýtaty О́mirbek Baıgeldı Quranda aty jazyl­ǵan 25 Paıǵambardyń biri Qydyr Paıǵambardy Saıramda jerlengen deıdi. Byltyrǵy jyly Qydyr atanyń basyna záýlim kesene ornatyp, bul sharany jergilikti jurtshylyqtyń jyly qabyldaǵanyn kózimiz kórdi. El aýzynda “Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, ol áýlıe bolmasa nege qalǵan” dep keletin sóz bar. Budan Ońtústik óńiriniń este joq eski zamandardan beri adam balasyna jaıly, qolaıly mekenderdiń biri bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Saıram shahary Taraz qalasy sekildi óz tarıhynda talaı teperishti kórgen shahar. Máselen, Saıram óńirin Shyńǵys hannyń jer qaıystyrǵan áskeriniń daýyl soqqandaı japy­ryp ótkendigi jaıynda sol tragedııanyń kýási bolǵan “Mýdjam-al-býldan” atty geografııa­lyq sózdiktiń avtory Iаqut Hanaýı ár-Rýmı: “Isfıdjab, Taraz, Saýran jáne Farab jaz­mysh­tyń tálkegine tap boldy, aspan men jer jaralǵannan eshbir bolmaǵan apatqa ushyrady. Olar osy qalada qalǵandardy qyryp-joıdy. Tamasha baýlar men ásem qalalarda qıraǵan qa­byr­ǵalardan basqa jáne quryp ketken halyq­tyń súrleý-sorabynan basqa eshteńe qalǵan joq”, dep jazady. Tarıhtyń kózindeı, babalardyń sózindeı bol­ǵan kóne Saıram shaharyn 1893-1894 j. V.V.Bartold, 1923-1926 j. P.P.Ivanov, 1925 j. M.E.Masson, 1940 j. G.S.Pasevıch, 1947-1951 j. A.N.Bernshtam sekildi belgili ǵalymdar zertteıdi. Búginde Qazaqstan terrıtorııasynda da­myǵan órkenıet bolǵanyn dáleldeıtin 25 000-nan asa eskertkish tabylyp otyr. Máselen, tarıhshy-ǵalym S.P.Tolstov óz eńbekterinde “Rım kúmbezderiniń salynýynan júz elý jyl buryn Syrdarııa dalalarynda birinshi kúmbez­der salynǵan” dep jazady. Bul Túrkistan, Oty­rar, Taraz, Saıram, Saýran, Syǵanaq, Sa­raı­shyq sekildi qalalardan tabylǵan baı mu­ralardyń tarıhı qunyn arttyryp, zamanynda bul shaharlarda medreseler, sheberhanalar bolǵanyn, kitap kóshiretin kallıgrafıster, sý­retshiler, zergerler áýleti turǵanyn dáleldese kerek. Saırammen irgeles jatqan Saýran shahary­nyń aty da el aýzynda, ásirese folklorlyq jyrlarda kóp aıtylady. Máselen, arab tarıhshysy Maqdısı óz eńbeginde “Saýran jeti qabat dýalmen qorshalǵan úlken qala, onyń ishinde rabat, meshit bar” dep jazady. XIII ǵa­syr­dyń orta sheninde Saýran Aq Orda mem­le­ketiniń astanasy boldy. Berirekte qalany Ámir Temir áskerı qamalǵa aınaldyrǵan. XVI ǵasyr­da Saýran munaraly bıik dýaldarmen qorshal­ǵan úlken qala bolǵan. Saýran XVII ǵa­syrdyń aıaǵy men XVIII ǵasyrdyń basynda ál­si­rep, XIX ǵasyrdyń basynda birjolata kúıredi. Basqasyn aıtpaǵanda “Batyrlyqty aıt, birlikti aıt, adamdyqty aıt” dep eshqashan halyqtyq joldan taımaǵan Jambyl óziniń qulanaıan Qulmambetpen aıtysynda: Suranshy, Saýryq batyr jaýdan ólgen, Halyq úshin sheıit bop janyn bergen. Eldi qorǵap ólgenniń armany ne? Qurmettep qalyń qazaq sońyna ergen, – dep Saýrandy jaýdan qorǵaǵan batyrlardy dáriptep jyryna qosady. Jalpy, halqymyzdyń baıtaq tarıhyn áli kúnge taıǵa tańba basqandaı, soqyrǵa taıaq ustatqandaı anyq jazatyn merzim áldeqashan jetti dep oılaımyn. Keıingi Táýelsizdik alǵan ýaqytta ult tarıhyn júıeli túrde jazýǵa tal­pynystar jasaldy. Qudaıǵa shúkir, azattyqtyń araıly tańymen birge talaı asyldarymyz tabylyp, ortamyzǵa oraldy. Ásirese Elbasy N.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen qa­byl­danǵan memlekettik “Mádenı mura” baǵ­dar­lamasy óz jemisin berýde. Osylaısha hal­qy­myzdyń tarıhqa ketken esesi qaıtyp, talaı tylsymdarymyz ashylýda. Endigi jerde elim, jerim dep ómirin qıǵan Tileý, Joldyaıaq sekildi batyrlardyń esimin jas urpaqtyń sanasynda jańǵyrtý máselesin oılastyrý kerek. Bul urpaq aldyndaǵy tiri­lerdiń, búgingi urpaqtyń paryzy. Tileý batyr Aıtuly qandaı da qurmetke laıyqty tarıhı tulǵa. Tileý-Qabaq degen halyq ániniń osy batyrlarǵa qatysty shyǵýy da aıtar oıymyzdy odan ári shegeleı túsedi. Qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetinde orny bar Qarajigit molda Bekbaýuly, Myrzaǵul bı Shymanuly, Dostan bı Táńirbergenuly, Sarysholaq shaıyr, Sary Bataquly, Tarazy aqyn, Tahaýı Aqtanov, Marat Tájın sekildi belgili tulǵalar osy Tileý batyrdyń tikeleı urpaqtary. Batyrdyń kindiginen taraǵan urpaq búginde qalyń elge aınalyp, Aqtóbe jerinde ósip ónip otyr. Batyrdyń urpaǵy Sarysholaq shaıyrdyń babasy jaıynda: Qalmaqty mynaý asyrǵan, Qazaq emeı kim eken. Qanjyǵaly Bógenbaı, Dýlyǵaly Tama Eset Aıtýly erdiń biri eken. Áz Táýkeni han saılap, Sopy Ázizdi pir qoıǵan Atam Tileý bı eken, – dep shabyttana jyrlaýy tegin emes. Búginde Tileý jáne Joldyaıaq batyrlarǵa Túr­kistan qalasynda kóshe attary berilgen. Jaqynda Aqtóbe oblysy ákiminiń yqtııarymen Apparat jetekshisi bastap, Kemeıdýlla Tóleý­baıuly qostaǵan yntaly top Shekti Tileý batyr Aıtulynyń jaýdan qorǵap sheıit bolǵan Saıram aýdanyna issaparmen baryp, er esimin el esinde máńgi qaldyrýǵa baılanysty sol óńirdiń basshylyǵymen sóz baılasyp qaıtqan eken. Eski kitaptarda Saıram óńiriniń tóbesinen kúndiz-túni nur quıylyp turatyndyǵy jóninde aıtylady. Osyndaı qasıetti jerdi qasyq qany qalǵansha qorǵap ótken asyl babalar netken qasıetti deseńizshi! Teginde, shejireli Saıram óńirin jaýdan qorǵap sheıit bolǵan babalardyń erligine taǵzym retinde sol jerden bir memo­rıaldyq keshen turǵyzsa da artyq bolmas edi. Ásirese, Shekti Tileý batyr Aıtulyna Aqtóbe qalasynan eskertkish ornatyp, kóshe atyn be­rý, tarıh aldyndaǵy paryzymyz, kezek kúttir­mes másele dep bilemiz. Qaraqypshaq Qobylandy batyr babamyz­dyń súıegin taýyp, basyna záýlim mavzoleı saldyryp, tarıhymyzdy túgendeý maqsatynda halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferen­sııa ótkizip, halyqtyń alǵysyna bólengen mem­leketshil tulǵa, ultjandy azamat Aqtóbe obly­synyń ákimi Saǵyndyqov Eleýsin Naýryz­baıuly bul usynysymyzdy jerge tastamaıdy dep senemiz. Myrzataı JOLDASBEKOV.