Suńǵat óner

Kóshpendilerdiń kórkem shejireshisi Amandos Aqanaevtyń  “Uly eldiń Tarandysy” jobasy týraly oı-tolǵam Kóshpendilerdiń kórkem shejiresine suńǵat ónerdiń (jıvopıs) qudiretimen til bitirgen QR eńbek sińirgen qaıratkeri Amandos Aqanaevtyń qylqalamynan týǵan dúnıelerdi ózge sýretshilerdiń shyǵarmalarymen shatastyrý tipti múmkin emes. Talanttarǵa kende bolyp kórmegen uly dalanyń dara daryndarynyń biri­niń qolynan shyqqan qaıtalanbas týyndylar – ulttyq beıneleý óneriniń baı­lyǵy men beldi bir tarmaǵy bolyp tabylatyndyǵyn taný úshin Aqanaevtyń álemine boılap kórelik. Biz bul joly sýretshiniń sońǵy bes jyl boıy kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeı jasaǵan “Uly eldiń Tarandysy” jobasyn áńgimege arqaý etpekpiz. Sýretshiniń kemeldi shaǵynda dúnıege ákel­gen súbeli shyǵarmalary – “Uly eldiń Taran­dysy” jobasy bolyp tabylatyndyǵy sózsiz. Tarandy jobasynyń sımvoly – skıftik “ań stıli”. Kósh­pendilerdiń jylnamasy ispetti atal­mysh joba – monýmen­tal­­dyq jıvopıs sıkli­nen turady (aýqymy 250h180sm-den 300h210 sm. deıin). Túrli tehnıkalardy paıda­lana otyryp, anıma­lıstik janrdy, oıýlardy, arheolo­gııalyq, etnogra­fııa­­lyq eskert­kishter negi­zindegi kom­pozı­sııalardy bir jerge toǵystyratyn sýretshiniń óz beıne-baıany bar. Sýret óneriniń súrleý­lerinen óz soqpaǵyn tap­qan Aqanaevtyń taqyryp­tyq jáne plastıkalyq negizin – jylqy­lar, qus­tar, túıe­ler, arqarlar, arheo­logııa­lyq qazbadan tabylǵan, altynnan jasal­ǵan úısin qazynasynyń buıym­dary, Altaı men Jetisýdyń erte dúnıe­degi Temir dáýiriniń qorǵan­dary, ejelgi eskert­kish­terdiń oıý-órnekteri, tas­tan qashalǵan quraldar, túrik dúnıesiniń arhıtek­týralyq zattary, qazaq úıdiń toqymalyq óneri jáne negizgi qurylym­dary. Sonymen birge jobaǵa “Táńir ke­me­si” (400h150sm) skýlptýrasy, “Tarandy- Ermıtaj” murajaı úıiniń kompıýterlik nusqadaǵy úlgisi engen. Releftik stılde oryn­­­­dalǵan “Uly eldiń Ta­ran­dysy” týyndylaryn tama­sha­­laǵan jan, suńǵat ónerdi baǵalaıtyn, onyń tilin túsinetin adam Amandos Aqanaevtyń qoltańbasy eshkimdi qaıta­lamaıtynyn túısinedi. Bul máner – sýret­­shiniń kóptegen jyldardaǵy izde­nisiniń nátıjesi. Ol erte dúnıedegi, orta­ǵasyrlyq, keıingi eýrazııalyq kóshpen­dilerdiń plas­tıkalyq salt-dástúrin kórkem beıneleýimen daralanady. Kóshpendilerdiń kórkem shejiresin sýret­shiniń jańasha zertteýi, osy zamanǵy jıvopıske jańa tehnologııalardy, teh­nıkany, alymdy materıaldardy paı­dalaný múmkindigin keńeıt­kenine kózińiz jetedi. Ol jıvopıske metalldan quıyl­ǵan músinniń, toqyma óneriniń, aǵash sııaq­ty basqa materıaldardyń bólshekterin endire alady. 4 metrlik bıiktikke jetetin keıbir shyǵar­malar dalanyń ulylyǵy men áli ashyl­maǵan qupııasyn, sheshil­megen jumbaǵyn órnekteıdi. “Oqyp al”, “tanı tús” degendeı, bir syryn ishine búgip, tylsymyna jetelep bara jatqanyn ańǵarasyń. Ýaqyttyń qaltarystarynda qalǵan tirshilik tolǵaýlaryn, minezderdi, kóshpendilerdiń mıfologııalyq bolmysyn pash etýge umtylǵan “Uly eldiń Tarandysy” jobasy qansha úńilseńiz de syryn birden jaıa salmaıdy. Túrli tehnıkalar men materıaldar, maıly jıvopıs, kollaj, relefti japsyrma, jyltyratý, qynaý, taǵy zamanaýı tehnologııalar qolda­nylǵan toptamalardyń kúrdeliligi de onyń qunyn asyryp, baǵasyn bazarlaı túsedi. Anyǵyn aıtqanda, árbir shyǵarma – jankeshti eńbek pen jáne uzaq izdenistiń máýeli jemisi. Áreket barysynda shyǵarma óte keıipti, ásem, estetıkalyq jáne óte kásipqoı dárejede oryn­dalady. “Uly eldiń Tarandysy” shyǵar­malar sıkly jańa kórkemdik bıiktik, mazmunǵa saı taqyryptyq jetistik deýge bolar edi. Amandos Aqanaev ádette ortaq faktormen, dástúrli óner eskertkishterin kóshirip almaıdy, esesine jańa kórkemdik múmkindikke jeteleıdi. “Men sýretshimin, arheologtardan ózgesheligim, meni bárinen buryn formany naqty tańdaý, jańalyqtar, plastıkalyq joldar qyzyq­tyrady”, – deıdi qylqalam sheberi. Amandos Aqanaev týyndylarynyń álemi – kóshpendi Azııa mádenıetiniń orasan ǵajap kórkem jylnamasy. Sýretshiniń qyzyǵýshy­lyǵy men izdenisi ejelgi jáne ortaǵasyrlyq Eýrazııa nomadtary men qazaq halyq óneriniń kórkemdik dástúrimen aıshyqtalǵan. Qorǵan­dar­dyń qoınaýyna jasyrynǵan jádigerlerden, etnostardyń qurdymǵa ketken ónerdiń frag­mentterinen dalanyń jıvopıstik áshekeılerin jańǵyrta jınap júrgen óner ıesiniń izdenis­terinen kóshpendilerdiń ónerine degen skýlp­torlyq bastaý anyq ári naqtyly kórinis taba­dy. Onyń jumystarynan oıý-órnek for­many kóriktendirý úshin emes, kerisinshe rýhanı mazmunyn aıshyqtaý úshin qoldanylatynyn ańǵarý qıyn emes. Beıneleý ónerindegi tarıhı mátinder syndy sýretter – osy týyndylardyń ǵumyryn máńgilik etýge umtylady. “Anımalıstıkalyq sımvolıka kosmogon­dyq beınelik, áıel keıipkerlerdiń týma erotızmi, úsh satylyq týraly mıfologııa, salt attyǵa tabyný – Aqanaev ónerindegi, kóshpen­diler óneriniń atom krıstaldary deý jón shyǵar. Amandos Aqanaev shyǵarmashylyǵynda eýrolyq stanktik jıvopıstiń, Shyǵystyń avan­gardtyq jańashyldyǵy men monýmen­tal­dyq óner dástúriniń jetistikteri jınaqtalǵan” dep sýretshige baǵa bergen ónertanýshy Laýra Orazbekova. Beıneleý óneriniń ár tarmaǵynda óziniń qoltańbasyn qaldyryp, qaıtalanbas ǵajaıyp shyǵarmalar týdyrýmen kele jatqan talanttyń shákirtteri de, oǵan elikteıtin izbasarlary da az emes. Suńǵat ónerde, dızaınde, skýlptýrada talmaı eńbek etip kele jatqan eren jannyń jalǵasy bolarlyq jas sýretshiler de Aqanaev­tyń beıneleý ónerine bergen súbeli oljasy. Búginde onyń shákirtteriniń ózi elge tanylyp, beıneleý óneriniń beldi ókilderine aınaldy. Eger ol tárbıelegen jandardy tizbektesek, bir­qatar tanymal sýretshilerdiń tizimi menmun­dalap shyǵa kelgen bolar edi. Qalaı desek te, “Uly eldiń Tarandysy” jobasy elimizdegi jıvopıs ónerindegi jańa qubylys, jańa zaman mádenıetine, XXI ǵasyr óneriniń órkendeýine qosylǵan qomaqty úles. Amandos Aqanaevtyń atalmysh týyndylary­nyń Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń kásiptik beıneleý óneriniń órkendeýine tarıhı mańyzy bar. “Uly eldiń Tarandysy” jobasynyń ýaqyt­tyń ár kezeńderinde jasalǵan jekelegen shyǵar­malary memleketimizdiń jıvopıstik qazynasyna enip jáne eldiń murajaılarynda jáne shetel­derde kórnekti eksponattarǵa, ıaǵnı tek Ortalyq Azııa ǵana emes, búkil álemniń jıvo­pısi­niń bir týma qundy asyldaryna aınaldy. Aqanaevtyń releftik máneri plastıkalyq ónerge jańa qozǵalys endirgenin ónertanýshylar bir aýyzdan moıyndap keledi. Anyǵyraq tujyrymdasaq, bul eńbek máde­nıettegi belgili bir baǵytqa aınaldy. A.Aqanaevtyń jobasyndaǵy erte dúnıedegi Eýrazııadaǵy nomadtardyń ónerdegi dástúriniń jandanýy, Qazaqstan men Ortalyq Azııada má­de­­nıet pen óneriniń jańa qyrtystaryn ashýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge, ol osy zaman­ǵy ónerde radıkaldy baǵyttyń anyq ári naqty úlgilerin usyndy. Amandos Aqanaevtyń mol shyǵarmashylyq murasy men kásibı áleýeti eldegi, álemdegi beı­neleý ónerine qajettilik faktorymen úndes­­tik tabady. Osy sebepti Elbasy Nursultan Na­zar­baev 2006 jyly qarashadaǵy birinshi ekspozısııalyq kórmede “Uly eldiń Tarandy­sy” jobasyn tamashalap: “...dál Amandos Aqanaev sııaqty sýretshiler ónerimen Qazaq­stannyń atyn shetelderge asqaqtatady” degen qundy pikirin Aqanaevtyń ózi ǵana emes, óner­tanýshylar da, beıneleý ónerin baǵalaıtyn­dardy da arqalandyryp ketkenin bilemiz. Olaı bolsa, A.Aqanaevtyń “Uly eldiń Tarandysy” jobasy Qazaqstan beıneleý óneriniń jetistiginiń ajyramas bir bólshegi. Osy jetistikter nátıjesinde elde shyǵarma­shylyq úderisterdiń belseńdiligi artyp, jańa kórkemdik ımperatıvter dúnıege kelip, oǵan naǵyz sheber men onyń shákirtteriniń “Jańa releftik jıvopıs” óneri muryndyq bola­ty­ny kámil. Qazirgi ýaqytta sýretshiniń shá­kirt­teri beıneleý óneriniń ár túrli salasynda: jıvopıste, dızaınde, músin ónerinde, moný­mentaldyq jáne dekoratıvti-qoldanbaly ónerde elge qyzmet etýde jáne ózderiniń shy­ǵar­mashylyq qadamdarymen ulttyq máde­nıetinde oıdaǵydaı jetistikterge jetip jatqany bir ǵanıbet. Qalaı sıpattasań da, “Uly eldiń Taran­dysy” – beıneleý ónerindegi eksklıýzıvti joba, ulttyq memle­ketimizdiń mádenı brendi: ol Qazaqstan­nyń mádenı ımıdjin halyq­aralyq arenaǵa kóterip, aby­roıy­myzdy asqaq­tatary shúbásiz shyndyq. Sózimizdi aqıqat­pen dáıekter bolsaq, Amandos Aqanaevtyń shyǵarmalary shet elder men TMD-niń asa iri murajaı­laryn­da, mem­lekettik Tre­tıa­kov galereıa­syn­da, Máskeýdegi Shyǵys elderiniń óner mura­jaılaryn­da, Qazaq­stan Respýblıkasy memlekettik mura­ja­ıynda, Astanadaǵy, Pavlodardaǵy, Kók­she­taý­daǵy, AQSh-taǵy Baltımor óner mura­jaıynda, Ispa­nııa­daǵy Vılafomes osy zamanǵy óner mura­jaıynda kolleksııa retinde saqtalýda. Sonymen birge, onyń sýretteri jeke menshik kolleksııalarda, she­tel­dik fırma­larda, belgili mádenı qor­larda – Amerıkada, Ulybrıtanııada, Túr­kııada, Fransııada, Qazaq­standa, Shve­sııa­da, Reseıde, Belgııa­da, Ger­manııada, Lıh­tensh­teınde, Nor­ve­gııada, Úndi­standa já­ne  bas­qa da memleketterde salta­nat quryp tur. Onyń shyǵarmashylyǵy jáne qoǵamdyq qaıratkerligi buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen nasıhattalyp, jaryq kórýde. Ártúrli ınstıtýttar, mádenıet jáne óner salasyndaǵy qurylymdar sýretshi eńbegine úlken yqylas bildirýde, kóńil qoıýda. A.Aqanaevtyń shyǵarmashylyǵy jaıynda jınaqtar shyǵarylyp ótken ǵasyrdyń jetpi­sinshi jyldarynan búgingi ýaqytqa deıin kóptegen taldaý maqalalar jaryq kórdi. Qalaı desek te, Aqanaev sońǵy bes jyldyń bederinde “Uly eldiń Tarandysy” jobasy arqyly Azııadaǵy eń úzdik bes sýretshiniń qataryna kóterildi. Reti kelip turǵanda dara shyǵarmashylyq ıesi jáne qoǵam qaıratkeri elimizdegi, Jetisý óńirindegi kóne qorǵandardy kózdiń qara­shyǵyndaı saqtap, memlekettiń qaraýyna alýǵa az septigin tıgizgen joq. Onyń ózindik sýret­shilik daryny, sheberlik dáristeri IýNESKO aıasynda ótken, halyqaralyq beıneleý óneriniń damýyna qatysty bolǵan sımpozıýmdar men alqaly jıyndardyń ajyramas bólshegine aınaldy. Qyryq jyldan beri qylqalamy qoly­nan túspegen sheber sýretshi álemdik beı­ne­leý ónerine óz úrdisin alyp keldi. Qazaq­stan­nyń atyn shyǵardy, qaıtalanbas týyndylary­men ónerdi baǵalaıtyndardy tánti etti. San ret onyń shyǵarmashylyǵy týraly tamasha pikirler saltanat qurdy. О́nerge adal berilgen kirshiksiz abyroı ıesi, qaıratker jan ulttyq beıneleý óneriniń taıyn tulpar etti, ulttyq bolmysyn óz tilimen ulyqtady. О́tken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary beı­neleý óneriniń esigin aıqara ashqan jan ózi­niń kórkem álemin basy-aıaǵy bútin bir dúnıege aınaldyryp, sóılete aldy. Sol kezde-aq “Á.Qasteevtiń portreti”, “Shóp shabýshy”, “Bu­laq”, “Oljas Súleımenov” trıptıhi jas sýret­shige tanymaldylyq ákeldi, atyn shyǵar­dy, ónertanýshylardy eleńdetti. Endi, mine, qyryq jyldan beri qylqalamy qolynan túspegen Aqanaev halyqaralyq, búkilodaqtyq, respýblıkalyq kórmelerdiń bir de birinen qalys qalmaı, eshkimge eliktemeı, suńǵat ónerdiń tilimen kóshpen­dilerdiń kórkem shejiresin jasap keledi. Aınash ESALI. Almaty. ______________________ Sýretterde: “Uly eldiń Tarandysy” jobasynyń týyndylary.