Uǵynystyq úderisteri belsendi yntymaqtastyq pen ózara túsinistiktiń nátıjesi

Qazaqstan Respýblıkasy 1992 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) múshe bolyp kirgeni tarıhtan belgili. Elimiz 1975 jylǵy Helsınkı Qorytyndy aktisinde kórsetilgen negizgi erejelerdegi mindettemelerdi erikti túrde ózine ala otyryp, biregeı qazaqstandyq memlekettilikti qalyptastyrýǵa, sondaı-aq eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyn júzege asyrýǵa baǵyt ustaǵan edi. Sodan bergi kezeńderde Qazaq­stan sol mindettemelerdi buljyt­paı oryndaý arqyly óńirde ǵana emes, búkil álemde qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi murat tutqan ir­ge­li memleket retinde EQYU-men ty­ǵyz yntymaqtastyq jasap kele­di. Elimiz ustanymdarynyń EQYU-ǵa tóraǵalyq tizginin ustap qana qoımaı, 11 jyl boıy ótkizilmeı kel­gen Uıym sammıtin uıym­dastyrýǵa qol jetkizýiniń ózi elimiz ben EQYU arasynda shyn máninde belsendi yntymaqtastyq pen tereń ózara túsinistik ornaýynyń nátıjesi ekeni kúmánsiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­da Qazaqstan basshylyǵynyń asa mańyzdy sheshimderiniń biri – qýat-kúshi jaǵynan álemde tórtinshi orynda turǵan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýy boldy. Qazaq­stan Prezıdentiniń bul sheshimin álemdik qoǵamdastyq halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge ja­sal­ǵan alǵashqy qadam dep baǵala­dy. Arada eki jyl ótkende, ıaǵnı 1994 jylǵy Býdapeshttegi EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń joǵary deń­geıdegi sammıtinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylýyna baılanysty Qazaqstannyń qaýip­siz­digine kepildik berý týraly me­mo­randýmǵa qol qoıylýy elimiz úshin erekshe saıası-tarıhı mańyzy bar oqıǵa boldy. Osy qujatqa sáı­kes AQSh, Reseı jáne Ulybrı­ta­nııa memleketteri Qazaqstannyń saıası táýelsizdigi men aýmaqtyq tu­tastyǵyna qarsy kúsh qoldanbaýǵa kepildikterin berdi. Ýaqyt ótken saıyn EQYU men Qazaqstan arasyndaǵy yntymaq­tas­tyq nyǵaıyp, jandana tústi. Sonyń naqty bir mysalyn Qazaq­stan men Ortalyq Azııadaǵy ózge de memleketterdiń árqaısysynda Uıym­nyń ókildikteri ashylyp, búginde oıdaǵydaı jumys istep jatqandyǵynan kórýge bolady. Al Qazaqstanda EQYU-nyń ortaly­ǵyn qurý týraly sheshim EQYU Turaqty keńesiniń 1998 jylǵy 23 maýsymdaǵy otyrysynda qabyl­dan­ǵan edi. Bul ortalyq óz jumy­syn Almaty qalasynda 1999 jyl­dyń qańtarynan bastaǵan-dy. Keıinnen ortalyqtyń jumys aýqy­my keńeıýine, sondaı-aq memleket­tik organdarmen jáne qoǵamdyq uıymdarmen yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda Uıymnyń Turaq­ty keńesi 2007 jyldyń 21 maýsymynda ortalyqqa qatysty jańa mandat qabyldap, ony elor­da­myz – Astana qalasyna ornalas­tyrdy. Al Almatydaǵy burynǵy ortalyq baılanystar jónindegi ofıs qyzmetin atqaratyn boldy. Ortalyqty elshi basqarady, onyń sarapshylardan, sondaı-aq áskerı-saıası, ekonomıkalyq-eko­logııalyq jáne adam quqyǵy sala­la­ryna mamandanǵandardan tura­tyn apparaty bar. Uıym ortaly­ǵynyń mandaty keń, atqaratyn min­detteri aýqymdy. Atap aıtqan­da, EQYU mindettemeleri men qaǵıdattarynyń saqtalýyna yqpal etip, Uıymnyń barlyq úsh ólshemi boıynsha yntymaqtasý, Qazaqstan bıligimen jáne Is basyndaǵy tór­aǵamen, EQYU-nyń atqarýshy qu­rylymdarymen, onyń ınstıtýt­tary­men aqparattar almasý, son­daı-aq halyqaralyq uıymdarmen baılanys jasaý, ortalyq jáne jergilikti bılik organdarymen, Qa­zaqstandaǵy úkimettik emes uıym­darmen jáne azamattyq qoǵam ókil­derimen baılanystardy qoldaý, Uıymnyń óńirlik sharalaryn ót­kizýge, ásirese, EQYU-nyń óńirdegi semınarlaryn jáne EQYU dele­gasııalarynyń saparlaryn uıym­dastyrý daıyndyǵyna kómek kór­setý, taǵy basqalar jatady. Qazirgi kezde Qazaqstan men EQYU arasyndaǵy yntymaqtastyq kóptegen mańyzdy baǵyttar boı­yn­sha oıdaǵydaı damyp keledi. So­nyń biri – áskerı-saıası másele­ler­ge qatysty. Buǵan óńirdegi qaýipsizdik, onyń ishinde halyq­ara­lyq lańkestikpen kúres, shekara­daǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý, jeńil jáne atys qarýlarynyń ta­ralmaýyn baqylaý, esirtki tra­fı­giniń aldyn alý jatady. Osylarǵa qarsy sharalardyń tıimdiligin kú­sheıtý maqsatynda Qazaqstan ózge elderdegi EQYU ókildikterimen de belsendi yntymaqtastyq ornatqan. Mundaı baǵdarlamalyq sharalar Uıymnyń Demokratııalyq ınstı­týt­tar jáne adam quqyǵy jónindegi bıýrosynyń jáne EQYU Hat­shy­lyǵy Antıterrorlyq bólimshesiniń qoldaý kórsetýimen ótip otyrady. EQYU-nyń Qazaqstandaǵy qyzmeti ekonomıka jáne ekologııa salalary boıynsha da jandana túsken. Onyń ishinde ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý má­se­leleri basymdyqqa ıe. Qazaqstan men Uıymnyń bul saladaǵy ynty­maqtastyǵy transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý, ekologııalyq bilim berý qaǵıdattaryn engizý, son­daı-aq shaǵyn jáne orta bıznes arqyly ekologııalyq týrızmdi damytý baǵyttaryna negizdelgen. Qazaqstan EQYU-nyń qoldaýy barysynda ekologııalyq prob­le­ma­lardy rettep, tabıǵı resýrstardy paıdalanýdy úılestirý máselelerin Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy elder­men ekijaqty jáne kópjaqty yn­tymaqtastyq deńgeıinde oıdaǵydaı sheship keledi. Adam quqyǵyn qurmetteý demo­kratııalyq qoǵamdy damytýdyń jáne ishki turaqtylyqty qamtama­syz etýdiń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylady. Búginde Qazaq­standaǵy EQYU ókildigi ózge uıym­darmen birlese otyryp, osy baǵyt­ta birqatar sharalar boıynsha jumys istep jatyr. Sonyń negiz­gileriniń biri – adam saýdasyna qarsy kúresti kúsheıtý. Osyǵan baılanysty ókildik burnaǵy jyly Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyǵy jónindegi bıýromen yntymaqtasý negizinde Adam saý­da­symen kúres jónindegi ulttyq is-qı­myl josparyn daıyndaýǵa qol­daý kórsetti. Bul jospar memle­ket­tik organdardyń, Parlament depý­tat­tary men úkimettik emes uıym­dar ókilderiniń qatysýymen ótken jıyndarda keńinen talqylandy. Qazaqstan men EQYU arasyn­daǵy kópjaqty yntymaqtastyq genderlik saıasat máselesinde de aı­qyn kórinis taýyp otyr. Mysaly, Uıymnyń Astanadaǵy ókildigi memlekettik organdarmen, sondaı-aq úkimettik emes uıymdarmen bir­lesip, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan gen­derlik teńdik strategııasyn jáne Strategııany júzege asyrý shara­lary jónindegi jospardy daıyn­daýǵa qatysty. Strategııa jobasyn ázirleý barysynda Uıymnyń Qa­zaq­standaǵy memlekettik organ­dar­men jáne áıelder qozǵalystary­men aradaǵy iskerlik yntymaq­tas­tyǵy, sondaı-aq basqa da halyq­ara­lyq uıymdarmen áriptestigi bas­shy­lyqqa alyndy. О́ıtkeni, elimiz 1998 jyldyń 29 maýsymynda Áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq túrin joıý týraly konven­sııaǵa qosylǵan bolatyn. Saılaýlardyń ashyq jáne mól­dir ótýi halyqtyń saıası júıege de­gen senimin arttyrady ári bul demokratııalyq qoǵamnyń damýyna yqpal etedi. О́tken kezeńderde eli­miz EQYU talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, saılaý júıesin baryn­sha jetildirdi. “Saılaý týraly” Zań­ǵa birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Buǵan EQYU men halyqaralyq uıymdar joǵary baǵa berip, Qazaqstanda saılaý zańnamalaryn reformalaý oıdaǵydaı júzege asyrylyp jatqa­nyna kýá boldy. Sondaı-aq oǵan Par­lament saılaýlarynyń partııa­lyq júıe boıynsha ótkizilip júrgeni naqty mysal bolyp tabylady. Uıym qurylymdarynyń biri – Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyǵy jónindegi bıýro elimizde ótetin saılaýlarǵa halyq­aralyq mıssııa aıasynda ózderi tara­pynan baıqaýshylardy udaıy jiberip otyrady. Bul EQYU men Qazaqstan Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń arasyndaǵy belsendi yntymaqtastyqty kórsetedi. EQYU qujattarynda aldyńǵy orynda turǵan máselelerdiń biri – sóz bostandyǵy. Qazirgi kezde elimizde 8 myńnan astam buqaralyq aqparat quraldary tirkelgen. Osy BAQ-tardyń 80 paıyzdan astamy jeke menshik bolyp tabylady. Úkimet buqaralyq aqparat qural­dary­nyń qyzmetine baılanysty problemalyq máselelerdi sheshýge únemi nazar aýdaryp keledi. Qazaqstan, sondaı-aq BAQ-tardyń ózin-ózi retteý mehanızmin damytý týraly ıdeıany qoldaıdy. Bul óz kezeginde buqaralyq aqparat quraldaryna qatysty kóptegen máselelerdi kún tártibinen alyp tastaýǵa múmkindik bermek. Jalpy, elimizde sóz bostandyǵy saltanat qurǵan. Ol kúndelikti ómirimizde aıqyn kórinis taýyp otyr. Kezinde EQYU táýelsiz buqara­lyq aqparat quraldaryn damytyp, sóz bostandyǵyn qamtamasyz etý ta­labyn qoıǵan bolatyn. Ýaqyt óte kele Qazaqstan sol talap deń­geıi­nen kórine bildi. BAQ týraly zań­namalar halyqaralyq normalarǵa sáıkes jetildirilip, aqparat qural­daryn tirkeý ońtaılandyryldy. “Buqaralyq aqparat quraldary týraly” Zańǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlardy talqylaýǵa jýrnalıster qaýymymen qatar, saıası partııalar, úkimettik emes uıymdar keńinen qatysyp, usy­nys-pikirlerin ashyq bildirdi. Bu­dan, sondaı-aq EQYU-nyń Qazaq­standaǵy ortalyǵy da syrt qalǵan joq. Osynyń barlyǵy elimizde sóz bostandyǵynyń qamtamasyz etil­gendigin, kez kelgen qazaqstandyq buqaralyq aqparat quraldarynda óz oı-pikirlerin ashyq jáne erkin bidirýge barlyq jaǵdaı jasalǵan­dy­ǵyn kórsetedi. EQYU men Qazaqstan Uıym­nyń Parlamenttik Assambleıasy aıa­synda da tyǵyz yntymaq­tas­tyqta. Elimizdiń Parlamenti de­pýtattary Assambleıanyń otyrys­tary men sessııalaryna únemi qatysyp, onda barshaǵa ortaq ótkir máselelerdi kóterip júr. Sonymen qatar, 2008 jyldyń 29 maýsymy men 3 shildesi aralyǵynda Par­lamenttik Assam­bleıa­nyń kezekti 17-shi sessııasy Astanada ótýi jáne onda Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń Tór­aǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń EQYU Parla­menttik Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılanýy elimizdiń Uıym aldyn­daǵy, sondaı-aq Uıymǵa múshe el­der arasyndaǵy bedelin kórsetedi. О́tken tórt-bes jyl ishinde, Qazaqstannyń Uıymǵa bıylǵy tóraǵalyǵyna deıin-aq elimizdiń uıymdastyrýymen EQYU aıasynda birqatar aýqymdy is-sharalar ótki­zildi. Sonyń biri – 2006 jyldyń mamyrynda Astanada ótken “Adam saýdasymen kúreske – óńirlik jaý­ap” taqyrybyndaǵy ortaazııalyq óńirlik konferensııa. Bul konfe­ren­sııaǵa Ortalyq Azııadaǵy elder­men qatar, TMD, Batys Eýropa, AQSh elderiniń resmı ókilderi, sondaı-aq halyqaralyq uıymdar men úkimettik emes uıymdardyń sa­rap­shylary qatysty. Jıynda adam saýdasyna qarsy kúresti jandan­dyrý máseleleri keńinen talqy­landy. Taǵy bir asa iri jıyn – 2006 jyldyń maýsymynda Almatyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken “Mádenıetaralyq, dinaralyq jáne etnosaralyq túsinistik” degen taqy­ryptaǵy EQYU-nyń joǵary deń­geıdegi keńesi. Tózimdilik qaǵıdat­ta­ry jan-jaqty sóz bolǵan jáne onyń jumysyna EQYU basshyla­ry men Uıymǵa múshe memleket­ter­diń delegasııalary qatysqan keńes­ti Elbasy ashqan bolatyn. Mem­leket basshysy keńeste sóılegen sózinde toleranttylyq turaqty­lyq­ty qamtamasyz etýdiń basty faktorynyń biri ekendigin aıta kelip, dinaralyq, mádenıetaralyq únqatysýdy damytý úshin EQYU-nyń barlyq múmkindigin paıdalaný qajettigin atap ótken edi. Qazaqstannyń bastamashylyq tanytýymen EQYU aıasynda uıym­dastyrylǵan kelesi basqosý 2007 jyldyń naýryzynda Almatyda ótti. “Mınany zalalsyzdandyrý sa­lasyndaǵy senim sharalary jáne óńirlik yntymaqtastyq” dep ata­latyn óńirlik semınarǵa Ortalyq Azııa men Eýropa elderinen, Reseı, Kanada, Mońǵolııa, Aýǵan­stannan, sondaı-aq Halyqaralyq Qyzyl Krest, taǵy basqa da ha­lyqaralyq uıymdardan ókilder qa­tysyp, mınany zalalsyzdan­dyrý jáne olardy qoldanýǵa tyıym salý jónindegi máselelerdi talqylady. Qazaqstannyń Azııa men TMD, sondaı-aq búkil musylman elderi ishinde halyqaralyq bedeldi uıym – EQYU-ǵa birinshi bolyp tóraǵalyq etýi – elimizdiń bastap­qy kezde-aq qaýipsizdikti qamtama­syz etýdegi ustanǵan saıasatynyń nátıjesi. О́ıtkeni, Qazaqstan búginde sol ustanymy men saıasatyn halyqaralyq deńgeıdegi sharalar arqyly is júzine asyryp keledi. Álısultan QULANBAI.