Rýhanı baılyq – adamzat qazynasy

Ústimizdegi jyldyń 18-20 qazany aralyǵynda Astana qalasynda Búkilálemdik rýhanı mádenıettiń forýmy (BRMF) ótetinin budan buryn habarlaǵan bolatynbyz. Biz osy sharany uıymdastyrý komıteti teń tóraǵalarynyń biri, Parlament Senatynyń depýtaty Tólegen MUHAMEDJANOVQA jolyǵyp, forým týraly áńgimelep berýin ótingen bolatynbyz. – Búkilálemdik rýhanı máde­nıettiń forýmyn ótkizý máselesi 1992 jyly bastalǵan edi. Sol jyl­dyń 18 qazanynda biz Al­matyda tuńǵysh ret Rýhanı kelisim kongresin ótkizgen bolatynbyz. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaev qyzý qoldaǵandyǵynyń arqasynda ǵana iske asyrylǵan shara boldy. О́ıtkeni, osy kongress 1992 jyly Reseıde ótkiziledi dep belgilengen edi. Biraq ol kezde Reseı bıliginde aýys-túıis bolyp, jańa basshy­nyń komandasy burynǵynyń basta­ma­laryn qoldaı qoımady da, kon­gress jumysy aıaqsyz qala jaz­dady. Sol kezde uıymdastyrý komıteti basshylarynyń biri retinde men kongresti Qazaqstanda ótkizsek qaıtedi degen usynys ja­sadym. Oǵan uıymdastyrýshylar kelisti, biraq Memleket basshy­sy­nan ruqsat alýdy ózimizge júktedi. Biz Elbasynyń atyna uıymdasty­rý komıtetiniń jıyrma shaqty múshesiniń atynan hat jazdyq. Prezıdent Nursultan Nazarbaev mundaı bastamany qoldaıtynyn birden bildirip, jazbasha túrde jaýap berdi. Sol jylǵy sáýir aıynda Al­matyda sharanyń tusaýkeserin ótkizip, daıyndyq jumystaryna kirisip kettik. Al 18 qazanda kongress Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sózimen ashyldy. Sol kún “Rýhanı kelisim kúni” dep ataldy. Sodan beri biz jyl saıyn, 18 qazandy biz rýhanı kelisim kúni dep atap ótip kelemiz. Bul kúnderi túrli konferensııalar, dóńgelek ústelder, qaıyrymdylyq shara­lary jáne t.b. uıymdastyrylady. Sol konferensııalardyń birinde, naqtyraq aıtqanda, 2006 jyly Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmyn ótkizsek qaıtedi degen ıdeıa kóterildi. Sol jerde reseılik áriptesterimiz álemniń barlyq túkpirinen asa tanymal, ataqty adamdardy jınaý úshin forýmnyń basyna dúnıe júzine belgili, be­deldi ári yqpaldy memleket bas­shysyn tańdaýymyz kerek. Sonda ǵana forým jumysyn tabysty ótkize alamyz desti. Aqyldasa kele uıymdastyrýshylardyń bári rýhanı salaǵa úlken mán berip, Ál­emdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shylarynyń sezi sııaqty fo­rýmdy ótkizip júrgen Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń osy iske birden-bir laıyqty adam ekenin biraýyzdan qoldap, fo­rýmdy bizdiń elimizde ótkizýge ke­listi. Bul usynys Nursultan Ábish­uly tarapynan da qoldaý tapty. Sodan keıin daıyndyq jumys­tary bastalyp ketti. 2008 jyly elordada konferensııa ótkizdik. Onyń taqyryby: “Astana – álem­niń rýhanı elordasy” dep ataldy. Oǵan Eýropadan, Azııadan, Ame­rıkadan ataqty adamdar qatysyp, forýmǵa daıyndyq máseleleri týraly oılaryn ortaǵa saldy. – Forýmnyń maqsaty qandaı? Onda qandaı máseleler kóteril­mekshi? – Búgingi kúni adamdar rýhanı, adamgershilikti dúnıeni emes, tek qana materıaldyq baılyqty kók­sep ketkeni belgili. Tipti, jeke adam­dar emes, tutas memleketter de tek ózderiniń materıaldyq múd­de­le­rin kózdep, adamzat aldynda tur­ǵ­an ortaq problemalarǵa moıyn bur­maı otyr. Osyndaı ózimshil kóz­­qarastyń shekten shyqqany sondaı, adamzat búgin materıaldyq baılyqtyń sońyna qatty túsý úl­ken apattarǵa, álemdik ekolo­gııa­lyq problemalarǵa uryndyryp jatqanyn kórip otyrsa da oǵan mán bermeıtin bolyp barady. Bu­ryn, máselen, KSRO-nyń kezinde maqta ósirip baıýdy ǵana kózdegen sol kezdegi ókimet kóz aldymyzda dú­nıedegi eń sulý teńizderdiń birin qurtyp jiberdi emes pe? Sol kez­deri álemdik qoǵamdastyq, sonyń ishinde qoǵamdyq uıymdar birlesip, osy problemaǵa baılanysty KSRO-ǵa ózderiniń qarsylyqta­ryn bildirgen bolsa, bálkim Aral teńizi búgin ornynda bolar ma edi. Biraq ol kezde, ókinishke qaraı, álemdik deńgeıdegi ozyq oıly ókilderi salǵyrttyq tanytty. Búgingi kúni tabıǵattyń adam­dar­dyń ózin sheksiz ashkózdikpen qurtyp jatqanyna ǵalamat qar­sylyq áreketterin, úlken apattar­dy kózimiz kórip, bastan ke­shý­demiz. Apattardy tabıǵat adamzat­tyń ózine jasaǵan qysastyǵyna qarsy týdyrǵan áreketteri ekenin ǵylym da dáleldep otyr. Esirtki bıznesi, lańkestik, uı­ymdasqan qylmys sııaqty adamdar týdyrǵan áreketter aýqymy da shek­ten shyǵyp barady. Jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy shekteý áreketteri de keı jaǵdaıda tıim­siz­dik kórsetýde. Osynyń bári adam­dardyń boıyndaǵy ımandy­lyq­tyń álsireýinen týyndap ot­yrǵan qasiretter. Qandaı jolmen bolsa da materıaldyq ıgilikke je­týdi kózdegen ashkózdik adamzatty ǵalamdyq apatqa ákele jatyr. Os­yndaı jaǵdaılar álemdik ozyq oı­ly adamdardyń, daryndy tulǵa­lar­dyń kúsh biriktirip, narazylyq bil­dirmeı, máselege salǵyrt qara­ǵan­dyǵynan da bolyp jatyr dep aı­týǵa bolady. Biraq, qazirgi dúnıe­júzilik ahýal álemdik oı-órisi ozyq adamdardyń tymyraıyp, óz ók­i­met­teriniń nemese basqa elderdiń jalpy adamzattyq problemalardy týdyrýyna melshıgen kúıi, tynysh qarap otyra bermeıtin kezeńine jetti. Sondyqtan, bizdiń maqsatymyz – shyǵarmashylyǵy men óneri, bilimi men sóz salmaǵy álemdik are­nada zor rýhanı qýatqa ıe adam­dar­dyń basyn qosyp, olardyń na­zaryn adamzattyń aldynda turǵan problemalarǵa aýdaryp qana qoı­maı, ótken daǵdarysty sheshýge jumyldyrý. Tek osyndaı adamdar­dyń qosyla shyqqan únderi ǵana qa­lyptasqan jaǵdaıdan shyǵa­ra­tyn ǵalamsharlyq ortaq jobany jasaýǵa serpilis berýi múmkin. Bizdiń forým osy maqsatpen shaqyrylyp otyr. Árıne, álemniń resmı, zańdy organdary dúnıe jú­zin­degi osyndaı qaterlerge alań­daý­shylyq bildirýde. Biraq olar­dyń dúnıejúzilik aýqymdaǵy qaý­ip-qaterlerdi barlaýy jetkilikti dárejede bolmaı otyr. Biz óz ju­mysymyzdyń barysynda Jer sha­ryna, memleketter basshylaryna ún­deý qabyldaımyz jáne sonyń oryndalýyn talap etemiz. – Búgingi kúni uıymdastyrý komıtetiniń aldynda turǵan máseleler tolyq sheshildi me? – Elbasynyń qoldaýymen qa­zir barlyq uıymdastyrý jumys­tary negizinen aıaqtalyp qaldy. Ke­lemiz degen adamdardyń tizimi qa­zir bizdiń qolymyzda. Búgingi kúni 70-ten astam memleketten 500-den artyq adam kelgeli otyr. Árıne, birqatar asa ataqty tul­ǵa­lar densaýlyqtaryna baılanysty kele almaıtyn boldy. Sonyń ish­inde Nelson Mandela, Gabrıel Garsıa Markes jáne t.b. bar. Biraq olardyń bári de forýmdy qoldaı­myz degen hattaryn jiberdi. – Uıymdastyrý komıtetiniń quramynda kimder bar? – Forýmdy ótkizý úshin Qa­zaqstanda, Eýropada jáne Reseıde úsh shtab quryldy. Qazaqstandaǵy shtabty men basqaryp otyrmyn. Shtabtardy qarjylandyrý demeý­shi­ler men ózge de múddeli tulǵa­lar­dy tartýmen júrgizildi. Uı­ymdastyrýshy qoǵamdar arasynda “Mádenıet arqyly beıbitshilikke” atty halyqaralyq assosıasııa, “Rýhanı kelisim qory” halyq­ara­lyq qoǵamdyq qory jáne basqa da uıymdar bar. Astanada ótkiziletin BRMF qar­jylandyrý shyǵyny respýb­lı­kalyq bıýdjette qarastyrylǵan. Sonymen birge, túrli demeýshiler de taýyp jatyrmyz. Shaqyrylǵan qonaqtardyń jol, jatyn oryn shyǵyndary bizdiń moınymyzda. Al ózdiginen keletin qonaqtar óz shyǵyndaryn ózderi kóteretin bo­lyp kelisildi. Qazir forým baǵ­darlamasynyń jobasy jasaldy. Onyń jumysy plenarlyq otyrys jáne seksııalarǵa bólinip jumys isteý tártibimen júrgiziletin bo­la­dy. Negizgi baıandamanyń taqy­ry­by jobalap aıtqanda mynadaı: “Búkilálemdik rýhanı mádenıet fo­rýmy jáne onyń rýhanı adam­ger­shilik negizin qurýdaǵy qajettiligi”. – Oqyrmandarǵa aıqynyraq bolý úshin seksııalarda kóteriletin taqyryptar týraly da aıta ket­seńiz. – “Rýhanı mádenıet: órke­nıetti damýǵa áser etý joldary” atty seksııanyń jumystaryna O.Súleımenov, I.Kobzon, Iý.Age­shın, E.Balashov, I.Darneva sııaq­ty tulǵalar jaýapty bolyp bel­gi­lendi. I.Kobzon “Rýhanı mádenıet ómir talap etken reformalardyń kilti”, E.Balashov “Barlyq bala – bizdiń balamyz”, V.Porohova “Is­lam – bastaýyna qol jetkizý”, t.s.s taqyryptarda baıandamalar jasalady. “Bilim jáne ar” dep atalǵan ekinshi seksııanyń jumystaryna jaýaptylar bolyp R.Abdýlatıpov, V.Aýgýstat, V.Zaharov, S.Glazev jáne t.b. belgilendi. Sondaı-aq “Rýhanı mádenıet jáne BAQ”, “III myńjyldyqtaǵy bilim jáne jastar” sekildi uzyn sany toǵyz seksııa jumys isteıtin bolady. Sońǵysynyń jaýapty adamdary V.Sadovnıchıı, Sh.Amonashvılı sııaqty álemdik deńgeıdegi oqymystylar. Forýmnyń jumysy qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde júrgiziledi dep uıǵardyq. – Qazir EQYU-nyń sammıti sııaqty asa mańyzdy forýmǵa daı­yndyq júrip jatyr. Onyń ju­mystary sizderdiń daıyndyq­ta­ryńyzǵa kedergi keltirmeı me? – Kerisinshe, EQYU-nyń sam­mıtine daıyndyq bizdiń forýmnyń jaqsy ótýine de ıgi yqpalyn tı­gi­zip jatyr dep aıtýǵa bolady. О́ıt­keni, júrgizilip jatqan jóndeý jumystary, qonaqúılerdiń barlyq qyzmetterge daıyndyǵy – bizge de qajetti dúnıeler emes pe... – Forýmnyń sátti ótýine tilektespiz, áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.