Baýyrjan Momyshuly – 100
Keshe Almatyda “Qazaqtyń Baýyrjany” atty derekti fılmniń alǵashqy kórsetilimi bolyp ótti
Jýrnalıstik kásip egemendiktiń eleń-alańynan bergi talaı ilkimdi isterge, túrli tusaýkeserlerge kýá etýmen keledi. Biraq, solardyń ishinde keıbir oqıǵalar mindetti túrde daralanyp turady eken. Sonyń biri keshe Almatyda ótken “Qazaqtyń Baýyrjany” atty derekti fılmniń tusaýkeseri. Kınolenta aıaqtalǵanda kórermender tym-tyrys qalyp, oryndarynan turmaı otyryp qalǵanyn tuńǵysh ret kórdik!
Bar bolǵany jarty saǵatqa sozylǵan derekti fılm júrip jatqan-da zalda shybynnyń yzyńy estilerdeı tynyshtyq ornady. Jurt Baýyr-janymen taǵy da qaýyshyp, tereń oıǵa shomdy.Qaharmanmen qoshtasqysy kelmegen kópshilik jumbaq únsizdikti araǵa salyp, biraz ýaqyt ótkennen keıin baryp, zaldyń ár tusynan: “Rahmet!”, “Rahmet, senderge aınalaıyndar!” degen bataly sózderin aıtty.
Uly Otan soǵysynda qazaqtyń ul-qyzdary qalaı shaıqasty, Otandy qaıtyp qorǵady degende, mindetti túrde Baýyrjan Momyshulynyń kesek tulǵasy menmun-dalap, alǵa atoılap shyǵa kelgen bolar edi! Ataqty jannyń aýyr soǵystyń zardabyn basynan aıaǵyna deıin arqalap qoımaı, ult ójettiginiń sımvoly, halyqtyń aıbyny men abyroıy bolǵany da aqıqat. Sondyqtan da “Qazaqtyń Baýyrjany” derekti fılmi Baýkeń týraly aıtylyp, bolmasa aıtylýy kem bolyp turǵan tustardyń olqylyǵyn toltyrýǵa umtylǵan týyn-dy der edik. Bul kınolenta halyq ba-tyrynyń balalyq shaǵynan bastap, egde tartqan kezine deıin jáne uly adamnyń ishki bolmysyn, jan dúnıesiniń túkpirinde jatqan oılardyń qyr-syryn ashýǵa áreket etedi. Sonymen qatar, fılm áli esh jerde jarııalanbaǵan tyń derekterdi qamtıdy. Batyrdyń kókiregin kernegen keıbir oıdyń syry nede degen suraqtarǵa rejısser Qalıla Omarov ózinshe jaýap berýge tyrysady.
Fılmniń baǵasyn beretin – kórermen ǵoı. Al salmaǵyn bezbendeıtin – ýaqyt. Sondyqtan derekti dúnıeniń premerasyna qatysqan jandardyń pikirlerine qulaq túrip kórelik. Olar oılaryn tómendegideı tarqatty.
Kım SERIKBAEV, polkovnık: – Osy kıno túsiriler aldynda oǵan jaýapty azamattardyń kópshiligimen kezdesip, aqyldasqanbyz. Meniń oıymsha, ol óz jemisin bergen sııaqty. Fılmdi bitken is dep esepteıik te, oǵan sát sapar tileıik. Endigi maqsat mynaý. Ol aǵamyzdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan eńseli eskertkish 28 panfılovshylar saıabaǵynda ornatylsa degen tilek. Qyrkúıektiń 24-25-inde Baýkeńniń ǵasyrlyq toıy Tarazda bolady ǵoı. Ondaǵy azamattarǵa razymyz. О́ıtkeni, olar Baýkeńniń músinin elde birinshi bolyp ornatty. Endi Almatydaǵy eskertkish óz sheshimin tapsa deımiz. Sebebi, Almatydaǵy Medeý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolǵan soń, Baýkeńniń janashylary menen osyny jıi suraıdy. Tilek – durys. Ol – halyqtyń talaby. Jyl basynan beri mundaǵy Baýyrjan Momyshulyna arnalǵan eskertkishtiń 26 túrli jobasy jasalynyp, 4-5-ýi Astanaǵa jiberildi. 2010 jyl da aıaqtalyp keledi. Aǵamyz jeltoqsanda ómirge kelgen ǵoı. Soǵan deıin músin 28 panfılovshylar saıabaǵyndaǵy kórnekti jerge ornatylsa jaqsy bolar edi. Al myna derekti fılm jastarǵa qut bolsyn! Rýh ákelsin deımin.
Mekemtas MYRZAHMETOV, Taraz qalasyndaǵy “Baýyrjantaný” ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi: – Týyndy óz dárejesinde túsirilgen. Eskertip aıtaıyn, budan keıingi derekti fılmder oıda bolsa, oǵan da Baýyrjan Momyshuly týraly materıaldar molynan jetedi. Rejısser Qalıla Omarov bir fılmge osynyń bárin syıdyra almaǵandyqtan, ol eń ózekti de qajetti tustardy ǵana qamtyp, elge jetkizip otyr. Aıtylar oı aıtyldy. Bizdińshe halyqqa Baýkeń týraly úlken, baıaǵydaǵy Májıt Begalın túsirgendeı keń aýqymdy taǵy bir fılm qajet. Batyrdy biletin, kózin kórgen adamdar turǵan kezde osyny oılastyrý kerek. Sebebi, onyń murasy qaıtalanbaıtyn, halyqtyń oı-sanasyn ósiretin mura, ult sanasyn oıatatyn mura. Eljandylyqqa bastaıtyn mura. Sondyqtan da Baýkeńdi halyq izdeıdi. Aǵamyzǵa degen eldiń mahabbatyn mynadan kórýge bolady. Mysaly, ol kisige arnalǵan arnaý óleńder bar ǵoı. Solardyń ózi bes tom bolyp jınaqtalǵan. Baýkeń týraly dúnıe-lerdiń bas-aıaǵy jınalyp 30-40 tomdy quraǵan kezde taǵy da myqty rejısserler kerek bolady. Osyǵan kınogerlerimiz qazirden bastap daıyndalýy kerek.
Ázilhan NURShAIYQOV, Qazaqstan-nyń halyq jazýshysy: – Baýyrjan Momyshulyn zertteý, óz dárejesinde ulyqtaý isteri jalǵasa bergeı deımin. Men radıodan, teledıdardan maıdanger aǵam týraly oqtyn-oqtyn sóz sóıleımin. Oqyrmandarmen kezdesýlerge barǵanda Baýkeń týraly tynbastan aıtyp júremin. Halyq batyryna mende qaryzdarmyn! Baýkeń týraly “Aqıqat pen ańyz” degen kitap jazyp, Memlekettik syılyq aldym. Qazaqstannyń halyq jazýshysy qurmetti ataǵyna ıe boldym.
Polkovnık Baýyrjan Momyshulynyń ultyna qaldyrǵan murasy 40 tom dedik qoı. Al ataǵynan at úrketin F.Golıkov degen marshal bolǵan. Onyń ultyna qaldyrǵan murasy “Máskeý shaıqasynda” degen jalǵyz kitap qana boldy. Sol sııaqty ataqty qolbasshy A.Vasılevskıı de eki tom ǵana áskerı eńbek qaldyrdy. Bizdiń Baýkeńniń qaldyrǵany 40 tom.
Kezinde Baýkeńnen leksııa tyńdaǵan I.Golýshko general-polkovnık dárejesine jetken adam edi. О́ziniń ózgeshe ustazy Baýyrjan Momyshulyna “Soldaty tyla” degen kitabynda ol óte joǵary baǵa berdi. Shákirti general-polkovnık bolǵanda, ustazy marshal bola almaıtyn ba edi? Bola alatyn edi! Biraq totalıtarlyq júıe buǵan erik berdi me?.. Baýyrjan kórgen sol ádiletsizdikterdi búgingi urpaq qalpyna keltirýi tıis. Sondyqtan men derekti fılm qutty bolsyn, jalǵasyn tapsyn dep tileımin!
Baqytjan MOMYShULY, jazýshy: – Shyndap kelgende jarty saǵattyq fılmge bárin syıǵyzý múmkin emes. Sonyń ózinde ony joǵary dárejede oryndalǵan kınotýyndy dep oılaımyn Nege deseńiz, osy fılmge qatysqan adamdardyń barlyǵy jaqsy sóıledi. Usaq-túıekke barmaı, ákemizdiń kesek bolmysyn kórsete bildi. Biraq bári aıtylyp úlgerildi deýge taǵy bolmaıdy. Bul tek bastamasy!
Meniń estýimshe, osy fılmniń rejısseri Qalıla Omarov derekti kınolentany ári qaraı jalǵastyrmaqshy. Qalaı jalǵastyratynyn bilmeımin, biraq osy baǵytpen júrse óz bıiginen tómendemeıdi. Maǵan fılm unady. Qatty tolqydym! Alǵashqy áserim osyndaı. Rejısserge rızamyn! Nege deseńiz, qazir Almatyda bolsyn, aýyldarda bolsyn, ákemizge ıe bolyp júrgen jandar bar. Keıbireýler óz deńgeıinde Baýyrjan Momyshuly týraly maıda-shúıde oı aıtady. Men osyǵan qarsymyn! Ákemizdi myna jalǵanda syrtqy jaratylysyn kór-gender kóp shyǵar, biraq ishki bolmysyn tereń uǵynýǵa árkimniń daıyndyǵy men óresi jete bermeıdi. Bul tazalyq arqyly keledi. Kónekózder qamshynyń sabyndaı myna qysqa ǵumyrda bir-birińdi qadirlep ótińder demep pe edi?! Sol úshin de qazaqtyń Baýyrjany qadirleýdi kútedi.
Qalıla OMAROV, “Qazaqtyń Baýyrjany” derekti fılminiń rejısseri: – Bıyl Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy toılandy. Al sonymen qatar qazaq halqy Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyn da atap ótýde. Mádenıet mınıstrliginiń tikeleı qoldaýymen, mınıstrimiz Muhtar Qul-Muhammedtiń yqpalymen Sh.Aımanov atyndaǵy “Qazaqfılm” kınostýdııasy osy derekti fılmdi túsirdi. Týyndy úsh aı ishinde bitip, 9 mamyrda kórermenderge jol tartýy kerek edi. Alaıda, fılmdi túsirý barysynda tabylǵan jańa qujattardy zertteý, anyqtaý qajet boldy. Oǵan qosa, aty ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshulyn kópshilik sııaqty men de bilemin, taǵdyryn túsinemin dep oılaıtynmyn. Kınoǵa kiriskende ol kisige qatysty faktilerge qarap, batyr taǵdyrynda kúrdeli, qıyn tustar óte kóp ekenine kózim jetti. Nege búkil álemge tanylǵan, Máskeý túbinde jaýdy toqtatqan, panfılovshylar dıvızııasy polkynyń eń ataqty komandıri bolǵan, ózgeshe áskerı tásilimen tarıhta qalǵan tulǵanyń keýdesine kezinde Altyn Juldyz taǵylmaı qaldy? Nege 9 aı dıvızııany basqaryp turyp, general ataǵyn ala almady. Osyndaı qııanattardyń astaryn izdedim. Taptym da. О́kinishke qaraı, bul faktilerdiń kóbisi kadr syrtynda qaldy. О́ıtkeni, Máskeýdiń ózinde Keńes Odaǵynyń marshaly, KSRO Qorǵanys mınıstri Grechko Baýyrjanǵa qarsy boldy. Osy qııanatty qalyńdatqan óz qandastarymyzdyń da bar ekenin bildik. Sondyqtan Baýyrjan týraly aıtylatyn sóz áli aıaqtalǵan joq.
Baqytbek SMAǴUL, Aýǵan soǵysy Ardagerler keńesiniń tóraǵasy: – Derekti kórinister kóp tarıhty, talaı oqıǵalardy kóz aldymyzǵa ákeldi. Birinshiden, budan baýyrjantanýdy, táýelsizdikti tanýdy bildik dep aıtamyz. О́ıtkeni, ol – táýelsiz tulǵa! Jáne dál qazirgi kezeńde qazaq jastaryna jan-jaqty úlgi bola alatyn uly jandardyń biri ári biregeıi – sóz joq, Baýyrjan Momyshuly. Ol keńes zamanynda ómir súrip, sol qoǵamǵa qyzmet etkenimen, onyń búkil is-áreketi, qaıratkerligi bizdiń búginimizben úılesip, qabysyp jatyr. Ol shyn máninde táýel-sizdiktiń ıdeıasyn tý etip ustaǵan tulǵa. О́kinishke qaraı, onyń derbes oılarynyń, jeke pikirleriniń birazy arhıvterde jatyr. Bir ǵana derek. Baýyrjan Momyshuly týraly burynǵy kitaptar men zertteýlerdi alyp qarasańyz, onyń batyrlyǵyna, erligine, otanshyldyǵyna kóbirek mán berilgendigin baıqaısyz. Al Baýkeńniń azamattyq tulǵasyna, adamgershiligine, zııalylyǵyna, tektiligi men kinázdik bolmysyna jete mán berile qoımaǵanyn ańdaısyz. Baýyrjan Momyshuly “joǵary jaq osylaı dedi, men qaıtsem de sony oryndaýym kerek” degen kózsizdikke eshqashan urynbaǵan. О́ziniń árbir isine ózi ishteı esep berip, ony artynan asyqpaı paryqtap, “osym durys boldy ma, burys boldy ma” dep oı eleginen ótkizip otyrǵan. Mundaı qasıet naǵyz zııalyǵa, ulttyń zııalysyna ǵana tán bolmaq.
Biz Baýkeńniń Uly Otan soǵysyna úırenýshi emes, úıretýshi retinde qatysqanyn jan-jaqty jáne júıeli túrde dáleldeýimiz kerek. Biz – Aýǵan soǵysy ardagerleri keńesi ózimizdiń respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde ótkizgen sharalarymyzda osyndaı fılm arqyly Baýyrjan Momyshulyn, eljandylyqty jastarǵa, keıingilerge nasıhattaýdy kózdep otyrmyz.
Aınash ESALI, Almaty.
Jýrnalıstik kásip egemendiktiń eleń-alańynan bergi talaı ilkimdi isterge, túrli tusaýkeserlerge kýá etýmen keledi. Biraq, solardyń ishinde keıbir oqıǵalar mindetti túrde daralanyp turady eken. Sonyń biri keshe Almatyda ótken “Qazaqtyń Baýyrjany” atty derekti fılmniń tusaýkeseri. Kınolenta aıaqtalǵanda kórermender tym-tyrys qalyp, oryndarynan turmaı otyryp qalǵanyn tuńǵysh ret kórdik!
Bar bolǵany jarty saǵatqa sozylǵan derekti fılm júrip jatqan-da zalda shybynnyń yzyńy estilerdeı tynyshtyq ornady. Jurt Baýyr-janymen taǵy da qaýyshyp, tereń oıǵa shomdy.Qaharmanmen qoshtasqysy kelmegen kópshilik jumbaq únsizdikti araǵa salyp, biraz ýaqyt ótkennen keıin baryp, zaldyń ár tusynan: “Rahmet!”, “Rahmet, senderge aınalaıyndar!” degen bataly sózderin aıtty.
Uly Otan soǵysynda qazaqtyń ul-qyzdary qalaı shaıqasty, Otandy qaıtyp qorǵady degende, mindetti túrde Baýyrjan Momyshulynyń kesek tulǵasy menmun-dalap, alǵa atoılap shyǵa kelgen bolar edi! Ataqty jannyń aýyr soǵystyń zardabyn basynan aıaǵyna deıin arqalap qoımaı, ult ójettiginiń sımvoly, halyqtyń aıbyny men abyroıy bolǵany da aqıqat. Sondyqtan da “Qazaqtyń Baýyrjany” derekti fılmi Baýkeń týraly aıtylyp, bolmasa aıtylýy kem bolyp turǵan tustardyń olqylyǵyn toltyrýǵa umtylǵan týyn-dy der edik. Bul kınolenta halyq ba-tyrynyń balalyq shaǵynan bastap, egde tartqan kezine deıin jáne uly adamnyń ishki bolmysyn, jan dúnıesiniń túkpirinde jatqan oılardyń qyr-syryn ashýǵa áreket etedi. Sonymen qatar, fılm áli esh jerde jarııalanbaǵan tyń derekterdi qamtıdy. Batyrdyń kókiregin kernegen keıbir oıdyń syry nede degen suraqtarǵa rejısser Qalıla Omarov ózinshe jaýap berýge tyrysady.
Fılmniń baǵasyn beretin – kórermen ǵoı. Al salmaǵyn bezbendeıtin – ýaqyt. Sondyqtan derekti dúnıeniń premerasyna qatysqan jandardyń pikirlerine qulaq túrip kórelik. Olar oılaryn tómendegideı tarqatty.
Kım SERIKBAEV, polkovnık: – Osy kıno túsiriler aldynda oǵan jaýapty azamattardyń kópshiligimen kezdesip, aqyldasqanbyz. Meniń oıymsha, ol óz jemisin bergen sııaqty. Fılmdi bitken is dep esepteıik te, oǵan sát sapar tileıik. Endigi maqsat mynaý. Ol aǵamyzdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan eńseli eskertkish 28 panfılovshylar saıabaǵynda ornatylsa degen tilek. Qyrkúıektiń 24-25-inde Baýkeńniń ǵasyrlyq toıy Tarazda bolady ǵoı. Ondaǵy azamattarǵa razymyz. О́ıtkeni, olar Baýkeńniń músinin elde birinshi bolyp ornatty. Endi Almatydaǵy eskertkish óz sheshimin tapsa deımiz. Sebebi, Almatydaǵy Medeý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolǵan soń, Baýkeńniń janashylary menen osyny jıi suraıdy. Tilek – durys. Ol – halyqtyń talaby. Jyl basynan beri mundaǵy Baýyrjan Momyshulyna arnalǵan eskertkishtiń 26 túrli jobasy jasalynyp, 4-5-ýi Astanaǵa jiberildi. 2010 jyl da aıaqtalyp keledi. Aǵamyz jeltoqsanda ómirge kelgen ǵoı. Soǵan deıin músin 28 panfılovshylar saıabaǵyndaǵy kórnekti jerge ornatylsa jaqsy bolar edi. Al myna derekti fılm jastarǵa qut bolsyn! Rýh ákelsin deımin.
Mekemtas MYRZAHMETOV, Taraz qalasyndaǵy “Baýyrjantaný” ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi: – Týyndy óz dárejesinde túsirilgen. Eskertip aıtaıyn, budan keıingi derekti fılmder oıda bolsa, oǵan da Baýyrjan Momyshuly týraly materıaldar molynan jetedi. Rejısser Qalıla Omarov bir fılmge osynyń bárin syıdyra almaǵandyqtan, ol eń ózekti de qajetti tustardy ǵana qamtyp, elge jetkizip otyr. Aıtylar oı aıtyldy. Bizdińshe halyqqa Baýkeń týraly úlken, baıaǵydaǵy Májıt Begalın túsirgendeı keń aýqymdy taǵy bir fılm qajet. Batyrdy biletin, kózin kórgen adamdar turǵan kezde osyny oılastyrý kerek. Sebebi, onyń murasy qaıtalanbaıtyn, halyqtyń oı-sanasyn ósiretin mura, ult sanasyn oıatatyn mura. Eljandylyqqa bastaıtyn mura. Sondyqtan da Baýkeńdi halyq izdeıdi. Aǵamyzǵa degen eldiń mahabbatyn mynadan kórýge bolady. Mysaly, ol kisige arnalǵan arnaý óleńder bar ǵoı. Solardyń ózi bes tom bolyp jınaqtalǵan. Baýkeń týraly dúnıe-lerdiń bas-aıaǵy jınalyp 30-40 tomdy quraǵan kezde taǵy da myqty rejısserler kerek bolady. Osyǵan kınogerlerimiz qazirden bastap daıyndalýy kerek.
Ázilhan NURShAIYQOV, Qazaqstan-nyń halyq jazýshysy: – Baýyrjan Momyshulyn zertteý, óz dárejesinde ulyqtaý isteri jalǵasa bergeı deımin. Men radıodan, teledıdardan maıdanger aǵam týraly oqtyn-oqtyn sóz sóıleımin. Oqyrmandarmen kezdesýlerge barǵanda Baýkeń týraly tynbastan aıtyp júremin. Halyq batyryna mende qaryzdarmyn! Baýkeń týraly “Aqıqat pen ańyz” degen kitap jazyp, Memlekettik syılyq aldym. Qazaqstannyń halyq jazýshysy qurmetti ataǵyna ıe boldym.
Polkovnık Baýyrjan Momyshulynyń ultyna qaldyrǵan murasy 40 tom dedik qoı. Al ataǵynan at úrketin F.Golıkov degen marshal bolǵan. Onyń ultyna qaldyrǵan murasy “Máskeý shaıqasynda” degen jalǵyz kitap qana boldy. Sol sııaqty ataqty qolbasshy A.Vasılevskıı de eki tom ǵana áskerı eńbek qaldyrdy. Bizdiń Baýkeńniń qaldyrǵany 40 tom.
Kezinde Baýkeńnen leksııa tyńdaǵan I.Golýshko general-polkovnık dárejesine jetken adam edi. О́ziniń ózgeshe ustazy Baýyrjan Momyshulyna “Soldaty tyla” degen kitabynda ol óte joǵary baǵa berdi. Shákirti general-polkovnık bolǵanda, ustazy marshal bola almaıtyn ba edi? Bola alatyn edi! Biraq totalıtarlyq júıe buǵan erik berdi me?.. Baýyrjan kórgen sol ádiletsizdikterdi búgingi urpaq qalpyna keltirýi tıis. Sondyqtan men derekti fılm qutty bolsyn, jalǵasyn tapsyn dep tileımin!
Baqytjan MOMYShULY, jazýshy: – Shyndap kelgende jarty saǵattyq fılmge bárin syıǵyzý múmkin emes. Sonyń ózinde ony joǵary dárejede oryndalǵan kınotýyndy dep oılaımyn Nege deseńiz, osy fılmge qatysqan adamdardyń barlyǵy jaqsy sóıledi. Usaq-túıekke barmaı, ákemizdiń kesek bolmysyn kórsete bildi. Biraq bári aıtylyp úlgerildi deýge taǵy bolmaıdy. Bul tek bastamasy!
Meniń estýimshe, osy fılmniń rejısseri Qalıla Omarov derekti kınolentany ári qaraı jalǵastyrmaqshy. Qalaı jalǵastyratynyn bilmeımin, biraq osy baǵytpen júrse óz bıiginen tómendemeıdi. Maǵan fılm unady. Qatty tolqydym! Alǵashqy áserim osyndaı. Rejısserge rızamyn! Nege deseńiz, qazir Almatyda bolsyn, aýyldarda bolsyn, ákemizge ıe bolyp júrgen jandar bar. Keıbireýler óz deńgeıinde Baýyrjan Momyshuly týraly maıda-shúıde oı aıtady. Men osyǵan qarsymyn! Ákemizdi myna jalǵanda syrtqy jaratylysyn kór-gender kóp shyǵar, biraq ishki bolmysyn tereń uǵynýǵa árkimniń daıyndyǵy men óresi jete bermeıdi. Bul tazalyq arqyly keledi. Kónekózder qamshynyń sabyndaı myna qysqa ǵumyrda bir-birińdi qadirlep ótińder demep pe edi?! Sol úshin de qazaqtyń Baýyrjany qadirleýdi kútedi.
Qalıla OMAROV, “Qazaqtyń Baýyrjany” derekti fılminiń rejısseri: – Bıyl Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy toılandy. Al sonymen qatar qazaq halqy Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyn da atap ótýde. Mádenıet mınıstrliginiń tikeleı qoldaýymen, mınıstrimiz Muhtar Qul-Muhammedtiń yqpalymen Sh.Aımanov atyndaǵy “Qazaqfılm” kınostýdııasy osy derekti fılmdi túsirdi. Týyndy úsh aı ishinde bitip, 9 mamyrda kórermenderge jol tartýy kerek edi. Alaıda, fılmdi túsirý barysynda tabylǵan jańa qujattardy zertteý, anyqtaý qajet boldy. Oǵan qosa, aty ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshulyn kópshilik sııaqty men de bilemin, taǵdyryn túsinemin dep oılaıtynmyn. Kınoǵa kiriskende ol kisige qatysty faktilerge qarap, batyr taǵdyrynda kúrdeli, qıyn tustar óte kóp ekenine kózim jetti. Nege búkil álemge tanylǵan, Máskeý túbinde jaýdy toqtatqan, panfılovshylar dıvızııasy polkynyń eń ataqty komandıri bolǵan, ózgeshe áskerı tásilimen tarıhta qalǵan tulǵanyń keýdesine kezinde Altyn Juldyz taǵylmaı qaldy? Nege 9 aı dıvızııany basqaryp turyp, general ataǵyn ala almady. Osyndaı qııanattardyń astaryn izdedim. Taptym da. О́kinishke qaraı, bul faktilerdiń kóbisi kadr syrtynda qaldy. О́ıtkeni, Máskeýdiń ózinde Keńes Odaǵynyń marshaly, KSRO Qorǵanys mınıstri Grechko Baýyrjanǵa qarsy boldy. Osy qııanatty qalyńdatqan óz qandastarymyzdyń da bar ekenin bildik. Sondyqtan Baýyrjan týraly aıtylatyn sóz áli aıaqtalǵan joq.
Baqytbek SMAǴUL, Aýǵan soǵysy Ardagerler keńesiniń tóraǵasy: – Derekti kórinister kóp tarıhty, talaı oqıǵalardy kóz aldymyzǵa ákeldi. Birinshiden, budan baýyrjantanýdy, táýelsizdikti tanýdy bildik dep aıtamyz. О́ıtkeni, ol – táýelsiz tulǵa! Jáne dál qazirgi kezeńde qazaq jastaryna jan-jaqty úlgi bola alatyn uly jandardyń biri ári biregeıi – sóz joq, Baýyrjan Momyshuly. Ol keńes zamanynda ómir súrip, sol qoǵamǵa qyzmet etkenimen, onyń búkil is-áreketi, qaıratkerligi bizdiń búginimizben úılesip, qabysyp jatyr. Ol shyn máninde táýel-sizdiktiń ıdeıasyn tý etip ustaǵan tulǵa. О́kinishke qaraı, onyń derbes oılarynyń, jeke pikirleriniń birazy arhıvterde jatyr. Bir ǵana derek. Baýyrjan Momyshuly týraly burynǵy kitaptar men zertteýlerdi alyp qarasańyz, onyń batyrlyǵyna, erligine, otanshyldyǵyna kóbirek mán berilgendigin baıqaısyz. Al Baýkeńniń azamattyq tulǵasyna, adamgershiligine, zııalylyǵyna, tektiligi men kinázdik bolmysyna jete mán berile qoımaǵanyn ańdaısyz. Baýyrjan Momyshuly “joǵary jaq osylaı dedi, men qaıtsem de sony oryndaýym kerek” degen kózsizdikke eshqashan urynbaǵan. О́ziniń árbir isine ózi ishteı esep berip, ony artynan asyqpaı paryqtap, “osym durys boldy ma, burys boldy ma” dep oı eleginen ótkizip otyrǵan. Mundaı qasıet naǵyz zııalyǵa, ulttyń zııalysyna ǵana tán bolmaq.
Biz Baýkeńniń Uly Otan soǵysyna úırenýshi emes, úıretýshi retinde qatysqanyn jan-jaqty jáne júıeli túrde dáleldeýimiz kerek. Biz – Aýǵan soǵysy ardagerleri keńesi ózimizdiń respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde ótkizgen sharalarymyzda osyndaı fılm arqyly Baýyrjan Momyshulyn, eljandylyqty jastarǵa, keıingilerge nasıhattaýdy kózdep otyrmyz.
Aınash ESALI, Almaty.
