Qazaqstan bastamasy halyqaralyq qoǵamdastyq nazarynda

Jaqynda Nıý-Iorkte BUU Bas Assam­bleıa­sy­nyń Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnine arnalǵan otyrysy bolyp ótti. BUU Bas Assambleıasy 64-shi sessııasynyń pre­zıdenti Alı Trekı shaqyrǵan otyrys 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde jarııalaý jónindegi BUU Bas Assambleıasynyń ótken jyly qabyldaǵan qa­raryna sáıkes alǵash ret uıymdastyryldy. Otyrystyń jumysyna BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mı­nıstriniń orynbasary Qaırat Oma­rov, Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý jónindegi kelisim uıymynyń Atqarýshy hatshysy (IаSJTKU) Tıbor Tot, Atom ener­gııasy jónindegi halyqaralyq agent­tigi (MAGATE) Bas dırek­torynyń Nıý-Iorktegi ókili Djef­rı Shoý, BUU-ǵa múshe mem­leketterdiń turaqty ókilderi, úki­mettik emes uıymdar men ınstı­týttardyń ókilderi qatysty. A.Trekı quttyqtaý sózben oty­rysty asha kelip, qarýsyzdaný men taratpaý salasyndaǵy Qazaqstan­nyń jetekshi rólin atap kórsetti jáne Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń Semeı polıgonyn jabý jónindegi sheshimine joǵary baǵa berdi. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstan Prezıdenti men Úkime­tine qarýsyzdaný isine qosqan zor úlesteri úshin alǵysyn bildirip, barlyq memleketterdi bizdiń eli­mizdiń úlgisin ustanýǵa shaqyrdy. Ol óziniń aǵymdaǵy jyly Semeı polıgonyna jasaǵan sapary týraly baıandaı otyryp, Semeı úmittiń jarqyn nyshanyna, al Qazaqstan ıadrolyq qarýdan bas tarta otyryp jáne Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurýǵa óz úlesin qosý arqyly beıbitshilikti ıadrolyq qarýsyz da saqtaýǵa bolatyndyǵyn kórneki túrde kórsetkendigin kóldeneń tartty. IаSJTKU-nyń Atqarýshy hat­shy­sy Tıbor Tot óz baıandamasynda memlekettiń ıadrolyq qarýsyz qan­shalyqty baıandy damyp jáne gúl­dene alatyndyǵyna nazar aýdarta otyryp, álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartqan Qazaqstan basshysynyń kóregen saıasatyn atap ótti. Sonymen birge, bul is-áre­ketterdiń ótken shaqta umytyl­maı, kerisinshe qarýsyzdaný sala­syn­daǵy bolashaq úderisterde ora­san zor ról atqaratynyn basa kórsetti. MAGATE Bas dırektorynyń ókili Qazaqstan Úkimetine osy uıym­men aradaǵy konstrýktıvti jáne jemisti yntymaqtastyǵy úshin alǵysyn bildirdi. О́z kezeginde Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qaı­rat Omarov Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń joǵary deńgeıdegi oty­rystyń qatysýshylaryna ar­nal­ǵan joldaýyn oqyp berdi. Eń aldymen, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń atynan, Iаdrolyq sy­naqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qı­myl kúnine oraılastyrylǵan búgin­gi arnaıy otyrystyń joǵary deń­geıde uıymdastyrylýyna alǵy­sym­dy bildirgim keledi. Bul kez­de­sýdiń ótkizilýi men sizdiń, qurmetti Alı Trekı myrza, oǵan qatysýy­ńyz BUU qabyldaǵan qarar men ıadrolyq sy­naqtarǵa jappaı jáne túpkilikti tyı­ym salý máselesiniń orasan zor mańyzdylyǵyn qýattaı­dy, dep sóz bas­taǵan Q.Omarov odan ári Q.Saý­dabaevtyń Joldaýy­na kezek berdi. Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salý máselesi ǵalamdyq qaýipsiz­dik­tiń ótkir problemalary arasynda ma­ńyzdy oryn alatyndyǵy kúmán­siz. Onyń ústine, 1991 jyly 29 tamyzda óz Jarǵysymen máńgilikke álemdegi eń iri ıadrolyq synaq po­lıgondarynyń birin jabý arqyly bul úderiske alǵash jáne anaǵurlym qomaqty úlesin qosqan Qazaqstan Respýblıkasy men onyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevty biz erekshe maqtanysh tutamyz, delin­gen Joldaýdyń basynda. Iаdrolyq synaqtardyń barlyq qasiretterin tartqan Qazaqstan halqy úshin olarǵa tolyǵymen tyıym salý máselesiniń erekshe máni bar. 40 jyldyń ishinde Semeı polıgonynda 490 ıadrolyq jary­lys­tar jasaldy. Synaqtardyń sal­darynan bir jarym mıllıon adam zardap shegip, keıbir Eýropa mem­leketterine teń keletin orasan zor terrıtorııa radıasııamen ýlandy. Osy kúnge deıin biz bul synaq­tar­dyń zardaptaryn qatty sezinýdemiz. Qazaqstannyń bastamasymen Semeı ıadrolyq polıgony jabyl­ǵan­nan keıin 18 jyldan soń BUU Bas Assambleıasynyń 29 tamyzdy Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni retinde ja­rııalaýy asa mańyzdy. Biz, BUU-daǵy Qazaqstan bastamasyn qol­daǵan, ásirese, qarardyń birlesken avtorlary bolǵan elderdiń bar­ly­ǵyna shynaıy alǵysymyzdy bil­diremiz. Biz osy jyldyń sáýir aıynda Qazaqstanǵa jasaǵan óz saparyn burynǵy Semeı ıadrolyq polıgo­ny­nyń terrıtorııasyn aralaý­dan bastaǵan BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa úlken rızashyly­ǵy­myzdy jetkizemiz. Bul álemdik qoǵam­dastyqtyń qarýsyzdaný men ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salýǵa beretin mániniń, ǵalamdyq ıadrolyq qaterdi tómendetýge baǵyttalǵan Qazaqstan talpynystarynyń aı­qyn moıyndalýynyń, sonymen birge, bizdiń elimiz ben onyń kósh­basshysynyń ǵalamshardy qaýipti qarýdan azat etý úderisine qosqan úlesiniń kórinisi boldy. Burynǵy polıgonnyń naq or­tasynda BUU Bas hatshysy álemdik qoǵamdastyqty tolyqtaı ıadrolyq qarýsyzdaný jolynda qomaqty je­tistikterge jetýge sheshimdi túrde sha­qyrdy. BUU basshysy atap ót­ken­deı, ıadrolyq qarýdan bas tarta oty­ryp jáne Semeı polıgonyn jabý arqyly Prezıdent Nursultan Na­zar­baev óziniń aıryqsha kósh­bas­shy­lyǵyn tanytty. Sonyń arqa­synda Semeı polıgony ıadrolyq qarýsyz­daný men ıadrolyq qarýsyz bola­shaq­qa degen úmittiń nyshanyna aınaldy. Jáne de Ortalyq Azııada ıadro­lyq qarýdan azat aımaq qurý týra­ly kelisimge qol qoıý rásiminiń 2006 jyly Semeıde ótkizilýi kez­deısoq emes. Sol arqyly Qazaq­stan jerindegi áskerı atom ta­rıhyna núkte qoıyldy. Iаdrolyq qarýdyń úreıli qýatyn tolyqtaı basynan ótkergen aımaq máńgilikke ıadrolyq qarýdan azat óńirge aınaldy. 26 tamyzda Qazaqstan elordasy Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti BUU-men birige otyryp, Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúnine arnalǵan “Semeı – qaıta jańǵyrýdan da­mýǵa” atty halyqaralyq konferen­sııa ótkizdi. Biz bul konferensııaǵa qatysqan barlyq halyqaralyq uıymdardyń joǵary shendi ókil­de­rine, ÚEU men akademııalyq qury­lymdardyń ókilderine alǵysymyz­dy bildiremiz. Konferensııa qaty­sýshylaryna Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn jáne IýNESKO Bas dı­rektory I.Bokova óz joldaýlaryn jiberdi. Konferensııa qorytyn­dy­lary boıynsha onyń qatysý­shy­larynyń úndeýi qabyldandy. Álem­niń basqa da elderinde san alýan aksııalar ótkizildi. Aldaǵy jyly, polıgonnyń ja­bylýynyń 20 jyldyǵyna oraı, Qazaqstan bul kúnge arnalǵan ana­ǵurlym aýqymdy is-sharalardy ót­ki­zýdi josparlap otyr. Iаdrolyq sy­naq­tarǵa qarsy halyqaralyq is-qı­myl kúni jyl saıynǵy negizde álem­niń túkpir-túkpirinde iri sha­ralarmen atap ótilýi tıis ekendigine nyq se­nim­dimin. Osyǵan oraı kon­ferensııaǵa qatysýshylardy, ár­qaı­sysy óz deń­geıinde atalǵan qa­rardyń júzege asyrylýyn naqty istermen qoldaýǵa shaqyramyn. Bul bizdiń ortaq qamymyz jáne ortaq máselemiz. 29 tamyzdaǵy qarardyń qabyl­danýy – bul bizdiń jahandyq ıadro­lyq qaterdi beıtaraptandyrý men Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyı­ym salý jónindegi kelisimniń iske asyrylýyna qosqan ortaq úle­simiz, delinedi odan ári Joldaýda. 1996 jyldan beri kelisimniń júrip ótken joly jeńil bolmady. Degen­men, daý­syz jetistikter de bar. Búgingi tań­da álemniń 182 eli keli­simge qo­sylyp, 153-i kelisimge qol qoıý jó­nindegi memleketishilik prosedýra­lar­dy támamdady. Mu­nyń bári úl­ken istiń bastaýy bolyp tabylady. Biz, keıbir birshama yqpaldy memleketterdiń IаSJTK-ge qol qoıý men ony ratıfıkasııalaýdan tar­tynyp otyrǵandyqtaryna ókini­shimizdi bildiremiz. Jaǵdaıdyń osy­laı­sha qalyptasýy resmı ıadrolyq mem­leketterge ıarolyq qarýdy odan ári synaýǵa jol ashyp, al “shegin­degi” elderge – ózderiniń ıadrolyq-zymy­ran baǵdarlama jumystaryn kedergi­siz jalǵastyrýǵa múmkindik týǵyzýda. Búgin biz, IаSJTK-niń kúshine enýin sheshetin memleketterdi ba­ryn­sha tezirek bul asa mańyzdy qujatqa qol qoıýǵa jáne ratıfı­ka­sııalaýǵa shaqyramyz. IаSJTK-niń meılinshe jýyq arada kúshine enýi barsha adamzattyń qaýipsizdigine kelip tireletin mańyzdy qujat – Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimniń pármendi túrde iske asýynyń basty baǵyttarynyń birine aınalady. Naqty túsiný qajet: álemdik ıadro­lyq derjavalardyń ıadrolyq sy­naqtardy ótkizýge erikti mora­to­rııdi ustanýy – óte mańyzdy fak­tor, biraq ta ol jetkiliksiz jáne IаSJTK sekildi zańdy túrde min­det­teýshi qujatqa balama bola almaıdy. Biz sondaı-aq bul elderdi álem­dik qoǵamdastyq aldynda óz jaýap­kershilikterin tanytyp jáne ta­rat­paý rejiminiń belsendi qatysýshy­lary – ıadrolyq qarýsyz eldermen birigip ıadrolyq derjavalardyń qo­lynda ıadrolyq qarýy joq memle­ketterge qaýipsizdik kepilin berý jónindegi halyqaralyq zańdy túrde mindet artýshy qujatty óńdeýdi bastaýǵa shaqyramyz. Tek sol ar­qyly ǵana biz keıbir elderde oryn alǵan ıadrolyq qarý qaýipsizdikti qamtamasyz ete alady degen soqyr senim men odan týyndaǵan bul qarýdy ıemdenýge umtylýdyń jolyn kese alamyz. Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev osy jyldyń sáýir aıynda Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi ǵalamdyq sammıtte naqty usynys jasady: “Iаdrolyq klýbtyń” ıadrolyq qa­rýdy qoldanbaý men shabýyl jaǵ­daıynda qorǵanys jónindegi kepil­derine aıyrbas retinde qalǵan el­der ekonomıkalyq qıynshylyq­tar­dan basqa eshteńe ákelmeıtin ıadrolyq ambısııalarynan bas tar­tý­lary tıis”, dedi Qazaqstan basshysy. Iаdrolyq qarýdan azat álem – tek barlyq elderdiń kúsh-jigerle­rin biriktirgen jaǵdaıda ǵana shynaıy­lyqqa aınalýy múmkin. Qazaqstan Prezıdenti qazirden bastap barlyq elderdiń ıadrolyq qarýsyz álem ıdeal­daryna qadam-qadammen jyljýyna sheshimdiligin bekitetin Iаdrolyq qarýdan azat álemniń jalpy deklarasııasyn daıyndaýdy qolǵa alýǵa shaqyrdy. 29 tamyz – eske alý kúni emes. Bul áreket etý kúni. Jáne men Qa­zaqstan Respýblıkasynyń atynan barshamyzdy ıadrolyq synaqtar men ıadrolyq jarylystardan azat álemge jaqyndatý úshin qoldan kelgenniń barlyǵyn aıanbaı isteýge shaqyramyn. Oǵan bizdiń kúshimiz jetetindigine tolyq senimdimin. Tek birge ǵana biz qaýipsiz jáne jetil­gen álemge jete alamyz, delingen. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń Joldaýynyń sońynda. Ashyq jáne múddeli talqylaý barysynda Eýropalyq Odaq atynan sóz alǵan Belgııa, Brazı­lııa, Egıpet, Iran, Kýba, Marokko, Jańa Zelandııa, Perý, Túrkııa, Ýkraına, Fılıppın, Ońtústik Afrıka, Japonııa sekildi birqatar BUU-ǵa múshe memleketterdiń baıan­damalarynda atap ótilgendeı, álem­dik qoǵamdastyqtyń qarýsyzdaný men taratpaý salasyna qosqan úlesi máseleleri qarastyryldy. Sol kúni BUU shtab-páterinde BUU janyndaǵy Qazaqstan mıs­sııa­symen birige otyryp EastWest Institute uıymdastyrýymen Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy halyqara­lyq is-qımyl kúnine oraılasty­rylǵan joǵary deńgeıdegi jumys otyrysy ótti. Qyzý pikirtalas ba­rysynda quramynda joǵary dáre­jedegi BUU-ǵa múshe memleketter men memle­kettik emes uıymdardyń ókil­deri bar qatysýshylar IаSJTK-ni belsen­dilendirýge ba­ǵyttalǵan álem yntymaqtas­ty­ǵynyń basymdyq­tary men olardyń odan ári qaraıǵy qadamdaryn qarastyrdy. Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnine ar­nal­ǵan is-sharalar sheńberinde BUU-nyń arnaıy veb-saıty ashyl­dy. Onda Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti, BUU Bas hat­shy­sy, BUU Bas Assambleıasy Prezı­denti, basqa da elderdiń basshylary men BUU-ǵa múshe memleketterdiń syrtqy saıasat vedomstvolarynyń úndeýleri ornalastyrylyp, atalǵan kúnniń belgisi jasaldy, sondaı-aq “Embrace a World Free of Nuclear weapons” (Iаdrolyq qarýdan azat álemdi sharpý) derekti fılmi daıyndaldy. Bas Assambleıa otyrysynyń qarsańynda BUU shtab-páterinde ıadrolyq synaqtardyń saldarlary men Semeı polıgonynyń jaby­lýy­na, sondaı-aq Hırosıma men Nagasakı qasiretterine arnalǵan fotokórmeniń ashylýy ótti.