Biz búginde ǵalamnan qashyqta qalǵan beıtarap el emespiz. Álemniń alamanyna baýyrynan jaratyp tulpar qosqan, tórtkúl dúnıe-keýde bir jerde keńes qursa, tórden tabylar tolǵaýly oı qosqan jotaly jurtpyz. Bes qurlyqqa túgel jaqqan, jaǵalaı jahannyń kóńilin tapqan, alystaǵandardy parasatty paıymdarmen jaqyndastyrǵan, jaqyndaǵandardy baýyrlastyrǵan halyqpyz. Buǵan qabyrǵaly qazaqtyń jıyrma jylǵa endi tolǵaly otyrǵan yqsham tarıhynda dálel de kóp, derek te kóp. Qamshynyń sabyndaı osynaý qysqa merzimde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy sekildi shoqtyǵy bıik halyqaralyq qurylymǵa tóraǵa bolǵan, solaı bolýǵa barlyq jaǵynan laıyq bolǵan memleketpiz. О́rkenıetti ǵalamnyń tabaldyryǵyn bizben birge attaǵan talaı el tórtkúl dúnıeniń taıtalasynda shań qaýyp qaldy. Olardy alys-jaqyn keńistikterdiń birazynda bar ekonomıkalyq qıyndyqtar ǵana emes, jeldeı esken jelmaıa zamannyń tynysyn sezine almaýy, kenjelep qalǵan eski baılam-túsinikterden der kezinde bezine almaýy tejedi, áli de shiderlep otyr. Al jańa ómir – baǵyttaı júrip básekelestikke shaqyratyn, alys-berispen jalǵasa júrip jahanǵa talpyndyratyn, minińdi taýyp aıtatyn, birde jaı, birde saýyp aıtatyn tegeýrindi ómir ondaı beıjaılyqty keshpeıdi. Búgingi bir kún keshegi bir jylǵa teń. Sondyqtan onyń ekpinine sergekter men serpindiler ǵana ilese alady. Qamshy ústine qamshy basatyn kez bul. Elbasynyń, Qazaqstan Prezıdentiniń sózimen aıtsaq, alys saparǵa bel býyp, kemeni táýekel darııasyna túsiretin, eles úmiti emes, eldik pen erlik muratyn sol kemeniń tuǵyryna tý etip baılaıtyn kezeń.
Qazaq halqy shırek ǵasyrdan da az ýaqytta eldiktiń de, erliktiń de qandaı bolatynyn san márte kórsetti. Ǵalam tanyǵan tulǵa, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń aqyl-parasatymen osy synyq súıem merzimde bir emes, birneshe aımaqtyq salmaqty uıymdarǵa – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna, Eýrazııa ekonomıkalyq qoǵamdastyǵy men AО́SShK-ge tóraǵalyq etip úlgerdik. Endi mine, elý alty irgeli eldi biriktirgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyn tabysty basqarýdamyz. Qazaqstan – keshegi keńestik respýblıkalar men Azııada mundaı joǵary senimge alǵash ıe bolǵan memleket. Atalǵan uıymǵa múshe elder sarapshylarynyń pikirine súıensek, EQYU-nyń keıingi jyldary báseńsigen qyzmeti biz jetekshilik etken aılarda jandanǵan. Astananyń uıymdastyrýshylyq qabiletiniń nátıjesinde on bir jyl boıy ótkizilmegen sammıt te qaıta shaqyrylyp otyr.
Elimizde, qazaqtyń altyn ordasy – elordasynda bolatyn osy mártebeli jıyn aldynda uıymnyń tarıhyna qysqa sholý jasap shyqsaq, artyq bolmas. Ol 1973 jyly Shyǵys pen Batystyń áriptestigi men dıalogyn damytý úshin shaqyrylǵan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne áriptestik jónindegi keńes negizinde qurylǵan bolatyn. Keńsesi Pragada ornalasty. Ýaqyt oza kele onyń quramyna Eýropanyń, Ortalyq Azııa men Soltústik Amerıkanyń 56 memleketi kirdi. 1975 jylǵy Helsınkı Qorytyndy aktisinde memleketaralyq qatynastardyń negizgi qaǵıdattary bekitildi. Olardyń qatarynda teńdik pen egemendik, shekaralar yntymaqtastyǵy, kúsh qoldanbaý, daý-damaılardy beıbit kelisimdermen retteý, basqa memleketterdiń ishki isine aralaspaý, din men senim, oı erkindigi, adam quqyn qorǵaý, halyqaralyq mindettemelerge adaldyq sekildi qaǵıdalar bar. Keıin de álemge tóngen qaýip-qaterdiń aldyn alý, qarýlanýǵa baqylaý ornatý, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik sekildi murattarmen tolyqty.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq qyzmetine kirisýine oraı joldaǵan úndeýinde osy qaǵıdattardyń barynsha qatań saqtalýyna jáne dáıekti júzege asýyna yqpal etetin tórt ustanymdy atap kórsetken edi. Olar – Senim, Dástúr, Ashyqtyq, Tózimdilik. Astana Sammıtinde Qazaq eli álemge táýelsizdigin baıandy etken, tórteýin túgel etip, tóbedegini keltirgen osy urandy shaqyrýlardy jahanǵa taǵy da jarııa etpek. Alys-jaqynǵa qazaqtaı senseń, dástúrińdi Alashtaı ardaqtasań, jaqsyda jattyq joq dep aınalańa dál bizdeı ashyq bolsań, tektilik pen tegeýrindilik tepsinýden emes, tóńiregińe tózimdiligińmen de kórinetinin umytpasań, búkil álem osylaı oılap, solaı tolǵasa, bul ǵalamda sheshimin tappaıtyn másele joq. Búginde álem kóz tikken Astananyń ulaǵaty osy, jahanǵa tanylǵan tulǵanyń ǵıbraty sol.
EQYU-nyń tarıhyna qaıta oralsaq, onyń Helsınkı Qorytyndy aktisinen keıin mańyzdy qadamy 1990 jyly Parıjde jasalǵan edi. Sol jyly Fransııa astanasynda uıymǵa múshe elderdiń basshylary Eýropadaǵy aýmaqtyq tutastyq ustanymyn qurmetteý jónindegi Deklarasııaǵa qol qoıdy. Sol arqyly qyrǵı-qabaq soǵysqa tosqaýyl boldy. Shyndyǵyn aıtaıyq, osydan keıingi jyldarda tarıhı deýge saıatyn, 56 el túgeldeı qurmettegen iri saıası qujat dúnıege kele qoıǵan joq. Al zaman da, memleketter de 90-ynshy jyldardan beri tanymastaı ózgerdi, ulttyq, adamzattyq qundylyqtarǵa da kózqaras basqa. Rejimdik ıdeologııalardan arylǵan ǵalam ortaq túsinikpen tutasýdy qalaıdy.
Osynyń bári Astana Sammıtiniń álemdik mańyzyn arttyra túsedi. Elordanyń dóńgelengen dúnıege jańa oı usynatyny daýsyz. Bálkim bizdiń jas ordamyzdan ǵalamǵa HHI ǵasyrdyń aqyl-parasaty men kúsh-qýatyn adamzattyń búgingi tynysh, erteńgi alańsyz ómirine bastaıtyn tyń ıdeıa qanat qaǵar. Bul ıdeıa, bálkim aldymen Eýropalyq qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymnyń keregesin keńeıtý arqyly júzege asar. Nursultan Ábishuly Qazaqstannyń tóraǵalyq qyzmetine kirisýine oraı jasaǵan úndeýinde bul oraıda da pikir bildirgen bolatyn. “EQYU-nyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn saýal mynadaı, – degen edi, – Uıym HHI ǵasyr áleminiń sanalýandyǵyn moıyndaıtyn qurylym retinde boı kórsete ala ma, álde “Venadan shyǵysqa qaraı” keńistiginen dástúrli Batys daralanyp turatyn, bloktarǵa jiktelgen uıym bolyp qala bere me?” Astana Sammıtinde osy ózekti saýalǵa jaýap tabylady dep oılaımyz. Qazaqstan uıymdy Eýropanyń ǵana emes, músheligine engen elderdiń ǵana emes, Batys pen basqa da ulan-ǵaıyr dúnıeniń shyn mánindegi yntymaqtastyq oshaǵyna aınaldyrar. Qazirgi tańda, Birikken Ulttar Uıymynyń ár aımaqta bir tutanatyn qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa kúsh-jigeri jetpeı otyrǵan shaqta EQYU-nyń yqpaly naq osylaı kúsheıýi jantalasqan jahan úshin aýadaı qajet. Bul bizdiń ǵana baılam-boljamymyz emes, Eýropa da, Azııa da Astanaǵa osyndaı úmit-tilekpen qarap otyr. Búginde ǵasyrlar boıy álemge tórelik aıtyp kelgen AQSh-tyń ár qıyrdaǵy óńirlik shıelenisterdi qarýdyń kúshimen sheshýge baǵyttalǵan saıasaty ózin-ózi aqtamaǵany barshaǵa belgili bolyp otyrǵanda, Ortalyq Azııadaǵy dástúrli elder óz ishinde jikke bólinip, dinı jáne ekonomıkalyq tereń daǵdarysqa ushyryp jatqanda, lańkestik daranyń emes, belgili bir toptardyń da emes, tutas aımaqtyq qurylymdardyń kásibine aınalǵan kezde 56 memleket basshylarynyń EQYU-ǵa tóraǵa bolyp otyrǵan elde bas qosýy bes qurlyqty túgel eleńdetetini daýsyz. Sol ynta-nazardyń basty sebebi – Qazaqstannyń jáne el Prezıdentiniń halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy zor bedeli. Shyndyǵyna kelsek, búgingi álem jumyr jerdiń ár túkpirindegi ótkir máseleler qatar qarastyrylǵan, barynsha anyq ári dáleldi jańa ıdeıalarǵa zárý. “Qazirgi kezde búkil adamzat qaýymdastyǵynyń bolashaǵy úshin memleket basshylarynyń qatelespeýi eń basty qajettilik”, – dep AQSh-taǵy Soltústik Korolına ýnıversıtetiniń professory Hal Foster atap kórsetkenindeı, álem tulǵalardan zor úmit kútedi. Osy Foster taǵy da dál ańǵarǵandaı: “Qazaqstannyń búgingi jetistikteriniń barlyǵy – Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń únemi durys tańdaý jasaı alatyndyǵynan”. Astana Elbasynyń parasat-paıymymen aldaǵy Sammıtte álem úshin de adastyrmas tańdaý tabatynyna ılanamyz.
Baıybyna barar bolsaq, EQYU-nyń áýeli tóraǵalyqqa Qazaqstandy tańdaýynyń, kóp ýaqyt ótpeı jatyp álemdik mańyzǵa ıe Sammıtti Astanada ótkizý týraly usynysty biraýyzdan qoldaýynyń astarynda úlken mán bar. Osy eki oraıly sheshim arqyly uıym jahan aldyndaǵy bastapqy bedelin qaıtaryp aldy. Elimiz onyń tizginin ustaǵan sanaýly aılardyń ishinde birneshe mańyzdy qadamdarǵa uıtqy boldy. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Elbasynyń ıdeıasymen 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly qarar qabyldady. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń jumysy jandandy, Ortalyq Azııanyń turaqty damýyna arnalǵan qadamdar jasaldy, Aýǵanstandaǵy kúrdeli jaǵdaıdy retteýdiń tyń usynystary talqylanyp, júzege asyryla bastady, adamzatty tutas alańdatyp otyrǵan esirtki qateriniń jolyn kesýge álemdi túgel jumyldyrý sharalary jemisin berýde, irgedegi Qyrǵyzstan Qazaqstan kóshbasshysynyń kúsh-jigerimen ishki alapat apatty der kezinde aýyzdyqtady. Osynyń bári álem memleketteriniń respýblıkamyzǵa, onyń Prezıdentine degen senimin kúsheıtti. Syrtqy elder sarapshylarynyń oı-pikirlerine den qoısaq, búginde EQYU Qazaqstannyń bul artyqshylyǵyna, álem alańdaǵan ózekti máselelerge der shaǵynda nazar aýdaryp, olardyń sheshimin taba biletin ushqyrlyǵyna, usynystardy júzege asyrýdaǵy iskerligine tánti bola otyryp, osy qabilet-múmkindigin odan ári de paıdalanýǵa yntaly. Bul úshin, árıne, Qazaqstan uıymnyń qurylymyna tereńdep enýi kerek. Bizdiń oıymyzsha, Astana Sammıtinde bul oraıda keleli áńgime bolady. Atap aıtqanda, elordada Ortalyq Azııa fılıalyn qurý jóninde usynys jasalýy ábden múmkin. Sammıt týraly kózqarasyn tolassyz bildirip jatqan saıasatkerlerdiń ortaq baılamy osyǵan saıady.
Anyǵynda Eýropa úshin de, mazasyz Azııa úshin de atalǵan qurylym qazirgi kúndegi saıası-áleýmettik mańyzy zor qajettilikterdiń biri. 140 etnos pen 40-tan astam konfessııa ókilderin bir shańyraqtyń astynda yntymaqtastyryp otyrǵan Qazaqstannyń din haqyndaǵy ustanymy tanym men senim alshaqtyǵyna tózimsiz shyǵys úshin tıimdi bolar edi. Islamnyń kóp negizderiniń biri bolyp tabylatyn tózimdilik dástúri qazaq jerinde ornyqqan. Biz qabyldaǵan birlik pen teńdik doktrınasy Ortalyq Azııanyń qarýy qolynan túspeı júrgen elderi úshin beıbit ómirge oralýdyń ıgi jolyna aınala alar edi. Baǵzy ulttyq dástúrler men rýhanı qundylyqtardy HHI ǵasyrdaǵy jalpy adamzattyq órkenıetpen sáıkestendirýdiń osy zamanǵy ozyq úlgisi de bizde. Al qurlyqtar jaqyndaspaı, qoıan-qoltyq aralaspaı tura almaıdy. О́zara úndesý men sińisý – qazirgi kezeńniń ómirlik talaby. Mine, osy baýyrlasý mıssııasyn Ortalyq Azııada júzege asyra alatyn jalǵyz memleket – Qazaqstan. Batys pen Shyǵystyń órkenıetin birdeı sińirgen, ony ulttyq rýhy arqyly ońtaıly sińirgen el de sol. Qazaq jeri sondyqtan da kirpııaz Shyǵys pen shartarapqa ashyq, zamanǵa beıimdelgish Batystyń arasyna tartylǵan ulaǵat kópiri bola alady.
Uly Otan soǵysynan bergi kezeńdegi álemdik birigý ıdeıalaryn zerdelesek, ǵalam tutasý jolynda kele jatqanyn kóremiz. Osy adamzattyq óreli muratty júzege asyrýdy kózdep qurylǵan halyqaralyq deńgeıdegi uıymdar az emes. Olardyń birazy Azııada. Solardyń irgelesi – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi. Áýelde Azııadaǵy memleketterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatymen qurylǵan. Onyń bastamashysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev boldy, 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda usyndy. Keńes osy keń baıtaq óńirdegi daý-janjaldar men qaqtyǵystardyń aldyn alý, saıası-ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaý mindetterimen shuǵyldanady, Ortalyq Azııanyń geosaıası júıesin retteý máselesi de nazarynda. Álem oıshyldary Batys pen Shyǵystaǵy osy taqylettes derbes qurylymdardyń is-qyzmetin jandandyra otyryp, jahandyq memlekettik júıe týraly oılastyrýda. Qos qurlyqtaǵy ulttar men ulttyq memleketterdi jahandy uıymdastyrýdyń qoǵamdyq-saıası úlgisi dep biledi, olardy ǵalamdyq ıdeologııa tutastyra alatyndyǵyna kámil senedi. Osymen birge, jahandyq azamattyq qoǵam qurýǵa umtylǵan kúshter de jeterlik. Ǵalamdyq ortaq izgilikke negizdelgen bul talpynystardyń nátıjeli bolýy barlyq jaǵynan qýatty Eýropa men dástúrli órkenıetke baı, adam jáne tabıǵı resýrstary mol Azııanyń yntymaqtasa bilýine tyǵyz baılanysty ekeni jıi aıtylyp júr. Osyǵan oraı Astana Sammıtinde atalǵan eki álemdi burynǵydan da jaqyndastyrýdyń joldary jan-jaqty qarastyrylatyny daýsyz. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy qurylymdyq erekshelikterine sáıkes kári qurlyq máselesimen ǵana emes, Azııanyń murat-múddesimen da aınalysýǵa tıis. Qazirgi tańda onyń quramynda bes ortalyqazııalyq memleket bar. Olaı bolsa, EQYU taza eýropalyq atana almaıdy, barlyq jaǵynan eýrazııalyq sıpatta. Soǵan mán bergen keıbir sarapshylar uıymdy Eýrazııalyq qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy dep qaıta ataý jóninde oı bildirýde. Biz mundaı uıǵarymǵa tolyq qosylamyz jáne Astana Sammıtiniń osyndaı tarıhı bastamalarymen erekshelenýine tilektespiz.
Qazirgi tańda zııaly qaýymnyń arasynda Sammıt Qazaqstan men Astanaǵa, bizden tysqary elderge ne beredi degen saýal júr. Aldymen syrt memleketter jaıynda aıtsaq, oǵan Elbasy EQYU-ǵa tóraǵalyqqa kirisken kezde jan-jaqty jaýap bergen bolatyn. Sammıt uıymǵa múshe memleketterdiń osy zamanǵy qaýip-qaterdiń aldyn alýǵa beıimdelýine yqpal etedi, basqa elderdiń osy halyqaralyq qurylymǵa senimi men qurmetin arttyrady. Helsınkı Qorytyndy aktisi men Parıj deklarasııasyn jańa mazmunda baıytýǵa múmkindik týǵyzady. Sonyń nátıjesinde 56 memleket aldaǵy kezeńde ustanatyn álemdegi qazirgi qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń jańa mindetteri anyqtalady. Ol bálkim jańa Astana deklarasııasy túrinde ómirge keler.
Al Sammıt biz úshin ne ákeledi desek, eń aldymen Qazaqstandy álemge qarqyndy damyp kele jatqan memleket retinde taǵy da tanytady. Onyń halyqaralyq úılesimdilikke baǵyttalǵan ómirsheń oı-ıdeıalaryna jahan qanyǵady. Respýblıkanyń Batystaǵy jetekshi memlekettermen strategııalyq áriptes bolý múmkindigi artady, Azııa men TMD-daǵy kóshbasshylyq bedeli nyǵaıa túsedi.
Sammıttiń bas qalamyzǵa da bereri kóp. Osy asa mańyzdy jıynǵa álemniń túkpir-túkpirinen kelgen buqaralyq baspasóz ókilderi Sammıttiń jumysy týraly jedel aqparatty shartarapqa tarata júrip, Astanany barlyq qyrynan kórsetetin bolady. Barynsha jedel salynǵan, ásem salynǵan shahardyń kórkine kóptegen elder kóz qanyqtyrady. Astanamen iskerlik qatynas ornatýǵa yntaly toptardyń qatary kóbeıedi. Týrızm, qurylys jáne basqa salalarda Astana jańa áriptester tabady. Osynyń bári, aınalyp-úıirilip kelgende, eleýli ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizedi.
Biz alda turǵan oqıǵanyń mán-mazmunyn, onyń EQYU-ǵa múshe elderge, odan tys memleketterge tıgizetin ıgi yqpalyn aldyn ala tereń sezine de bermespiz. Bir aqıqattyń basy ashyq: búginde Qazaqstan jáne onyń Tuńǵysh Prezıdenti jahanǵa jaqqan, álemdi úndestik pen ózara senimge bastaǵan tyń ıdeıalarymen halyqaralyq bıikke kóterilse, kúni erteń Astana Qazaq eliniń tórinen ǵalamnyń tórine aınalady.
Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń depýtaty.
