О́ndiris órkendese, óńir de órge basady

Keshe oblysqa Premer-Mınıstr Kárim Másimov jumys saparymen keldi. Sapar Aqsý qalasy men oblys ortalyǵyndaǵy óndiris oryndarynda údemeli je­del ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń oryndalý barysyna arnaldy. Úkimet basshy­sy sonymen qatar kúni keshe ǵana órt shalǵan orman­dy alqaptardy tikushaqpen aralap kórgen soń, Jabaǵyly aýylyna kelip, órt ke­zinde qaza tapqan or­manshylardyń otbasylaryna kó­ńil aıtty. Odan soń orman sharýa­shylyqtaryna qatysy bar vedomstvolar men Shy­ǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystary basshylyǵynyń qaty­sýymen keńes ótkizdi. Úkimet basshysy Kárim Mási­mov birden Aqsý ferroqorytpa zaýytyna keldi. Jalpy óndiris jaıly “Qazhrom” AQ fılıaly – Aqsý ferroqorytpa zaýytynyń dırektory Arman Esenjolov habardar etti. Zaýytta óndiriletin ferroqorytpalardy endi teńiz arqyly da, konteınerlermen de jóneltýdiń múmkindikteri, sonymen birge, zaýyt sehtarynda aglome­rattyń qalaı óndiriletini, onyń óndiristik tehnologııalyq úderisi týraly baıandady. Zaýyt jylyna 1,2 mıllıon tonna ferroqorytpa óndiredi. Ortasha jalaqylary 100 myń teńge kólemindegi 7 myńdaı adam eńbek etýde. Úkimet basshysy byltyr da zaýytta bolyp, jumys­shy­larmen kezdesip, №6 sehty ke­lip kórgen bolatyn. Osy sehtaǵy kúrdeli jóndeýden ótken №61 peshti iske qosqan edi. О́ndiris orny hrom, kremnııli jáne marganesti quı­ma­lardy óndirý jónindegi álemdegi jetekshi metallýrgııa kásiporyn­dary­nyń biri bolyp tabylady. Zaýyttyń quramynda jylyna 500 myń tonna marganes óndiretin Qaraǵandynyń “Qazmarganes” ken orny da bar. Bul kúnderi zaýytta ISO 14000 sapa kórsetkishi, qor­sha­ǵan ortany qorǵaýdyń OHSAS 18000 belgisi bar, eńbekti qorǵaý men ónerkásiptik qaýipsizdikti saq­taý baǵytyndaǵy arnaıy mened­jment júıeleri jumys jasaýda. Ferroqorytpa óndirisiniń jańa tehnologııalaryn ázirleý jáne ony meńgerý, shıkizattyq materıal­dardyń jańa túrlerin synaýǵa ar­nalǵan ınjenerlik-ınnovasııalyq ortalyq quryldy. Ol úshin 574 myń AQSh dollary jumsaldy. Injener mamandar Shubarkól kó­mi­riniń janýyn synaq-tájirıbeden ótkizý arqyly ken ornynyń kó­mirin paıdalanýdyń ınnovasııalyq tehnologııasyn jasap shyqty. Sonymen birge, Ekibastuz kómirinen de jylyna 100 myń tonna qýatpen koks óndiretin peshterdiń qury­ly­sy aıaqtaldy. Tehnıkalyq qaıta jaraq­tan­dyrý baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde kásiporynda qoldanys­taǵy qýattardy jańǵyrtý maqsatymen jyl saıyn metal­lýr­gııa­lyq peshter kúrdeli jóndeýden ótip ke­ledi. Bıylǵy jyly ferro-marganestiń sapasyn jaq­sartý maqsaty­men jylyna qýaty 350 myń tonna ag­lo­merat óndiretin seh iske qo­syldy. Qazirgi ýa­qytta zaýyt­ta eki ınvestı­sııalyq joba iske asyrylýda: biri qýaty 1 mıllıon tonna bo­la­tyn joǵary kómirtekti fer­rohromdy qaıta óńdeý jónin­degi keshen bolsa, ekinshisi zaýyt óndirisin basqarýdyń aqparattyq júıesi dep ata­lady. Budan keıin Kárim Másimov zaýyttyń jylyna 180-200 myń tonna jobalyq qýatpen hrom óndiretin №5 sehynyń qurylys jobasymen tanysty. Sehtan shyqqannan keıin Úkimet basshysy zaýyt­tyń ortalyq konferens zaly­na kelip, ekologııa jáne “Aýyz sý” baǵdarlamasyn is­ke asyrý máseleleri, jalpy, oblystaǵy úsh qalanyń bı­ylǵy qysqa daıyndyqtary jóninde osy salaǵa qatysty basshylardyń esebin tyń­da­dy. Osy máseleler jaıly Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń basshysy Serik Nokın, Qorshaǵan or­ta­ny qorǵaý mınıstri Nur­ǵalı Áshimov baıandap ber­di. Al jalpy, óńirdegi eko­lo­gııalyq ahýal, aýyldardy aýyz sýmen qamtamasyz etý týraly oblys ákimi Baqyt­jan Saǵyntaev habardar etti. Aýyldardaǵy aýyz sýdyń jaǵ­­daıyn jaqsartý úshin jyldar boıy ártúrli baǵdar­lamalar jasalyp, qolǵa alyn­ǵanymen, baıaǵy jartas — sol jartas kúıinde qalyp kele jatyr. Mysaly, aýyz sý­dyń sapasy 337 aýylda sa­nı­tarlyq normalarǵa sáıkes kelgenimen, qalǵan aýyldar áli kúnge deıin taza sýǵa qol jetkize qoıǵan joq. Bul jaı Aqsý jáne Ekibastuz qala­la­rynyń aýyldyq aımaqtaryn­da, Aqtoǵaı, Baıanaýyl, Ertis, Kachıry, Maı jáne Pavlodar aýdandarynda baıqalady. Maı jáne Ertis aýdandaryn­da­ǵy toptyq sý qubyryn júr­gizý máselesi de jyl saıyn aıtylǵanymen, naqty qolǵa alynbaı keledi. Osy sý qubyrlaryn jasaý úshin Ertis aýdanyna respýblıkalyq bıýdjetten 8 mlrd., Maı aýda­­nyna 6 mlrd. teńge qara­jat bólinipti. Oblys ákimi bul qubyrlardy tartýda joba ja­saǵan kezden oılasty­ryl­maǵan tustary bolǵanyn, son­dyqtan bul jobany qazir bastap ketý qıyn túıinge ti­re­lip turǵanyn aıtyp ótti. Kárim Másimov máseleni naqty zerttep, anyq-qany­ǵyna jetip baryp, qolǵa alyń­­dar, dep tapsyrma ber­di. Ekinshi aıtylǵan másele – óndirister damýy ta­bıǵattyń, qorshaǵan orta­nyń tynysyn taryltpaýy kerek. Oblystaǵy óndiris oryndary “Qazhrom”, “Qa­zaq­stan Alıý­mınııi”, “Qazaq­stan elek­tro­­lız zaýyty”, “Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa” sııaqty zaýyt­tar qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde ekologııalyq saıasat júrgizedi deýge bolady. Zaýyt­tardyń aınalasyna kógaldandyrý, kóriktendirý jumystary jasalýda. Oblys ákimi Ba­qytjan Saǵyntaev zaýyttar atqaryp jatqan osyndaı ıgi isterdi baıandap ótti. Biraq, keıbir kásip­oryndar ekolo­gııany qor­ǵaý­ǵa kóp kóńil bóle bermeıdi. Ekibastuzdaǵy GRES-1 stan­sa­synyń aýaǵa zııan keltir­geni úshin 17 myń teńge ǵana aıyp tó­legeni oǵan naqty my­sal. Osy oraıda Qorshaǵan or­tany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshimov mınıstrlik tarapynan ekolo­gııalyq baǵyttarǵa ar­nal­ǵan jaqsy ister jasalyp jatqa­nyn, óndiris oryndary qor­sha­ǵan ortany qorǵaýǵa ar­naıy qarajat bólip, “Ja­syl damý” baǵdarlamasy jú­ze­ge asyrylyp jatqandyǵyn aıtyp ótti. Keńeste tabıǵatqa zııan jasaýshy óndiris oryn­da­rynyń ótemaqylary álem­dik kórsetkishterge jaqyn­daýlary kerektigi, ol úshin ekologııalyq aýdıt, mindetti ekologııalyq saqtandyrý jó­nindegi ekologııalyq zańdar júıesi bar ekeni aıtyldy. Budan keıin Kárim Má­simov oblys ortalyǵyndaǵy óndiris oryndarynyń ju­mys­tarymen tanysty. Oblys ortalyǵyndaǵy “Kaýstık” AQ Pavlodar hımııa zaýy­tynyń negizinde qurylǵan. Jeke menshik óndiris orny hımııalyq ónimder shyǵarýdy maqsat etip otyr. Aksıo­nerlik qoǵamnyń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Erkin Ámirhanov ınvestısııalyq jobanyń iske asyrylý ba­ry­symen jáne kásiporynnyń “Qýattylyǵy jylyna 30 myń tonna bolatyn membran­dyq ádispen hlor men kaýs­tıkalyq soda óndirisin salý” jobasy týraly habardar etti. Kásiporyn jylyna quty­larǵa quıylǵan 12 myń tonna suıyq hlor eritindisin, 20918 tonna natrıı gıpohlorıtin, 12 myń tonna turmysta qol­danylatyn aǵartqysh suıyq­tar óndirýdi qolǵa alyp otyr. О́ndiris ornynda 400-deı adam eńbek etedi. Jobanyń jalpy quny – 16,2 mlrd. teń­ge. О́ndiriske qajetti shıki­zat kózderi oblys aýma­ǵyndaǵy tuzdy kólder bolyp tabylady. Kásiporyn tolyq iske qosylǵanda jylyna 30 myń tonna kaýstıkalyq soda, 6,6 myń tonna natrıı gıpo­hlorıti, 9,7 myń tonna hlor eritindileri, 45 myń tonna tuz qyshqyly óndiriledi. Jańa jumys oryndarynyń sany 120 adamǵa kóbeıedi. Zaýyt bıylǵy jeltoqsan aıynda iske qosylady. Zaýyt aýla­syn­da Úkimet basshysy ózin kútip turǵan kásipkerlermen kezdesip, “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy jáne Keden odaǵy quryl­ǵannan keıingi jaǵdaı týraly olardyń oı-pikirlerin bildi. Kárim Másimov budan keıin “Pav­lodar munaı-hımııa zaýyty” aksıonerlik qoǵamynda bol­dy. AQ-tyń bas dırektory Danbaı Shýhrat kásiporyn jumysy men onyń damý ba­ǵyttary jaıly habardar etti. Munaı men gaz óńdeıtin ká­sip­oryn qazir memleket men­shigine ótken, avtomobıl ben­zıni, TS-1 markaly reak­tıvti qozǵaltqyshtarǵa ar­nalǵan otyn, dızel otyny, qazandyq otyny (mazýt), mun­aı koksy, qurylysqa, jol jóndeýge arnalǵan bı­tým, kommýnaldyq-turmys­tyq maqsattaǵy gazdar shy­ǵarylady. Zaýytta 4 myńdaı adam eńbek etedi. Ortasha eńbekaqy – 126 389 teńge. Zaýyt munaıdy otyn túrinde de qaıta óńdeıdi. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta 479,8 mıllıon teńgeniń ınvestı­sııa­lary ıgerildi. Sonymen qatar, oktan kólemin joǵa­rylatatyn N-metılanılın “Kaskad” qosyndysyn engizý kesheni de ónerkásiptik paı­da­lanýǵa berildi. Qazir zaýyt­ta “QazMunaıGaz” UK” AQ pen “ENI” atty ıtalııalyq kom­panııa arasyndaǵy ynty­maqtastyq týraly kelisim negizinde “Pavlodar munaı-hımııa zaýytyn jańǵyrtý jobasynyń” tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdemesin ázirleý jumysy júrgizilýde. Zaýyt mamandary kásip­oryn­dy damytýdyń 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan baǵdar­la­masyn ázirlegen, ol Úkimet qaýlysymen bekitilgen mu­naıdy qaıta óńdeý zaýytta­ryn damytýdyń keshendi jos­paryn eskere otyryp jasa­lypty. Osydan keıin Úkimet basshysy “Munaıhımııa LTD kompanııasy” seriktestigine kel­di. Seriktestik dırektory Erlan Qusanov kásiporyn jumysy men damý baǵyttary jáne metıl-úsh-býtıldi efır, propılen jáne polıpro­pılen óndirisiniń tehnolo­gııa­lyq úderisi týraly habar­dar etti. Zaýyt 2005 jyly ashyldy. Metıl-úsh-býtıldi efır men propılen jáne polıpropılen óndiretin zaýytta byltyr Elbasy Nur­sultan Nazarbaev bolyp, jańa jobaǵa sáttilik tiledi. Qolǵa alynǵan jobanyń qýa­ty jylyna 20 myń tonna me­tıl býtıldi efır, 35 myń tonna propılen men 30 myń tonna polıpropılen óndirýge jetedi. Seriktestikte 350 adam eńbek etedi. Jobanyń quny – 5,5 mlrd. teńge. Shıkizat “Pavlodar munaı-hımııa zaýy­­ty” AQ arqyly suıy­tyl­ǵan munaı, gaz túrinde jetkizi­ledi. О́ndiristi qalalardaǵy iske asyrylyp jatqan jańa jo­balar úderisimen tanysqan­nan keıin Úkimet basshysy oblystyq ishki ister basqar­ma­syna kel­di. Osy jerde qo­ǵamdyq qaýip­sizdikti qamtama­syz etý jáne qylmysty azaı­tý jó­ninde keńes ótti. Jýyr­da ǵana berilgen Elbasy tap­syr­masyna oraı qazir elimiz­de quqyq qorǵaý organdary sala­synda reforma júrgizilip jatqany belgili. Oblys ákimi Baqyt­jan Saǵyntaev Úkimet bas­shy­syn jedel basqa­rý orta­lyǵynyń qyzmeti týraly ha­bardar etti. Jalpy, oblys boıynsha qylmyspen kúres salasynda jedel tehnı­kalyq quraldardy engizý jó­ninen sharalar qabyldanýda. Jedel basqarý ortalyǵy negizinde oblys ortalyǵynyń kóshele­rinde jáne qoǵamdyq jerler­degi jaǵdaıdy tirkeı­tin beınebaqylaý kamerala­ry­nyń jelisi qurylǵan. Aǵymdaǵy jyly oblystyq bıýdjetten 8 beınebaqylaý kamerasyn satyp alýǵa qo­symsha qarajat bólindi. Esirt­ki zattardyń, psıho­trop­ty jáne qatty áser ete­tin zattardyń zańsyz aına­lymy salasynda ótken jyly 156 qylmys, sonyń ishinde 107 esirtkini ótkizý qylmysy tirkeldi. Esirtki jetkizýmen aınalysqan uıymdasqan qylmystyq top joıyldy. Oblystaǵy krımınogendi ahýaldy turaqtandyrýǵa ba­ǵyttalǵan jedel-aldyn alý is-sharalarynyń “Izdestirý”, “Qarý”, “Qalampyr”, “Tur­mys”,“Mıgrant”, “Otbasy jáne mektep”, sol sııaqty “Qaýipsiz jol” is-sharalary ótkizildi. Osydan keıin, Úki­met basshysy oblys ortaly­ǵyn­daǵy №122 qazaq balalar baqshasyna kelip, kishkentaı baldyrǵandarmen júzdesti. Júsipbek Aımaýytov atyn­daǵy oblystyq qazaq mýzy­kaly-drama teatryna “Jol kartasy” baǵdarlamasy boı­yn­sha júrgizilip jatqan kúr­deli jóndeý jumystarynyń barysymen tanysty. Ke­lesi kezekte osydan eki jyl buryn qurylysy bastalǵan “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha ashyl­ǵan týberkýlez aýrýyna qarsy dıspanserdiń jańa korpýsynda bolyp, dári­ger­lermen kezdesti. Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin iske asyrý barysy jóninde pikirlesti. Úkimet basshysy jumys saparynyń qorytyndysynda óńirde kóptegen isterdiń atqarylyp jatqanyn atap kórsetti. Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy. Sýretterdi túsirgen  Valerıı BÝGAEV