Án álemi

Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarmalar 2005 – 2007 jyldarǵy konserttik shyǵarmashylyǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Memlekettik syılyǵyna usynylǵan Álibek Dinishev – álem­ge áıgili tulǵa. Qazaq ániniń tańǵajaıyp tylsymyn dúnıe júzine tanytý­men qatar, sol syrtqy ult, ulystardyń ozyq úlgidegi klassıkalyq mektebin asqan alǵyrlyqpen meńgerip, Chaıkovskııdiń “Evgenıı Onegın” operasynda Lenskıı, Borodınniń “Knıaz Igorinde” Vladımır, Jubanov pen Hamıdıdiń “Abaıynda” Aıdar, Brýsılovskııdiń “Qyz Jibeginde” Tólegen partııalaryn oryndap, árbir kezekti róli tarıhı oqıǵaǵa aınalyp, synshylardyń, mýzyka mamandarynyń joǵary baǵasyn ıemdendi. Jeke konsertterimen sheteldikterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Reseıdiń eń bedeldi orkestrlerimen tyǵyz tvorchestvolyq baılanys ornatyp, nebir kirpııaz kórermenderdiń súıiktisine aınaldy. Áriptesterinen ony erekshe­lendirip turǵan aýdıtorııasy – búkil jer shary, qaı túkpirge barsa da áýeletken áninen kez kelgen násil, kez kelgen orta siltideı tynyp, qoshemet kórsetedi, quraq ushyp, qushaq jaıa qarsy alady. Munyń ózi aınalyp kelgende ultymyzǵa degen qurmet ekenin aıǵaqtap, árqaısymyzdyń júregi­mizde maqtanysh sezimin oıatady. Tóbemizdi kókke jetkizip, óner-ómirimen otansúıgish patrıottyq rýhqa, adamgershilik názik ıirimge tárbıelep kele jatqan halyq ártisi, Glınka, Shýman, t.b. halyqaralyq kóptegen konkýrstardyń laýreaty Álibek Musaulymen áńgimelesý de bir ǵanıbet. – Alǵashqy áńgimeni Otany­myzda asa mártebeli sanalatyn Memlekettik syılyqqa usynylǵan baǵdarlama­laryńyzdan bastasaq. – Iá, tvorchestvolyq jolymda romans, ánderge erekshe den qoıa­tyn adammyn. Opera teatrynyń solısi boldym, biraz rólderdi oryn­­dadym, alaıda jeke shy­ǵarmashylyqqa álde­qaıda jaqynmyn, úlken kon­sert­terimdi uıymdastyryp, án shyr­qaǵanda, ózimdi sahnanyń naǵyz qo­jaıynyndaı sezinemin. Memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan shy­ǵar­mashylyǵyma oralsam, uzaq izde­nis­tiń nátıjesi. Ákem Musa Bóken­baıuly Uly Otan soǵysyna qatys­qan, 6 maıda týǵanymen, bári ony 9 maı kúni quttyqtaıtyn. Bizdiń úıde bul taqyrypqa asqan izgilikpen, qurmetpen qarap, qarýlastaryn ákem jıi eske túsiretin. О́mirden ótkennen keıin ákemizdiń qurmetine eshqashan ony umytpaı este saqtaý maqsatynda daýsymmen, únimmen emes, soǵys jyl­­­dary ánderin júregimmen shyr­qaı bastadym. Ár kóktem saıyn maıdan dalasynda soldattardyń rýhyn kótergen ánderdi aıtýǵa degen yqylasym artyp, buljymas dás­túrge aınalýda. Soǵys jyldary­nyń, jal­py qaı dáýirdiń týyndysy bolsyn, tyńdaýshy qaýym­nyń saǵy­natynyn baıqaǵanymmen, keıingi kezde múldem umytylýda, nası­hat­talmaıdy. Mu­nyń ózi ádebıetten Tolstoıdy, Chehov­ty ma, qandaı da bir klassıkti túbegeıli syzyp tastaǵanmen birdeı ǵoı. Búgingiler, tipti erteńgiler qalaı qarasa da sol shyǵarmalar máńgi ózekti. Uly Jeńistiń 60 jyldyǵyna, keıin súıikti ustazym Nadııa Áb­dirahman­qyzy Sháripova, sońǵy jo­ly ata-anamnyń qurmetine arnap daıyn­daǵan konsertterim azamattyq, shákirttik, perzenttik paryzymdy odan ári salmaqtandyra túskendeı. – Musa Bókenbaıulyn biz, jýr­nalıst, jazýshylar jaqsy bilemiz. Al Nadııa Ábdirahman­qyzynyń siz Glınka atyndaǵy halyqaralyq konkýrsqa attanarda jazǵan, aqyl- keńeske qurylǵan qaǵıdalary áli esimde. Kezinde ánshilik qyr-syry­ńyzǵa ákeńiz ben ustazyńyz arqyly boılaǵan­myn. Nadııa Áb­dirah­­manqyzy ánshilik tabıǵatyńyz, ishki múmkindigińizdiń kókjıegin tym-tym alystarǵa sharyqtatatyn. – О́z salasynda Nadııa Áb­dirah­manqyzymen teńeser tulǵa joq. Telegeı-teńiz bilimniń qaınar kózi, aıryqsha jaratylǵan jan edi. Kez kelgen másele, kez kelgen ta­qy­ryp­­ty qopara túbegeıli túsin­diretin. “Men ózimdi pýshkıntaný­shy­myn dep sanaımyn” deıtin ro­manstar týra­ly sóz qozǵaǵanda. Pýsh­­kınniń ǵana emes, álemdik deń­geıdegi she­teldik basqa da avtorlardyń qandaı óleńi qashan, qalaı jazylǵanyn jáne mátinin jatqa biletin. O kisi men úshin ónerdegi oı órisi keń, jan-jaqty daryn ıesi, eshqashan esimnen shyǵarmaıtyn pro­fes­sorym. Orny tolmaıdy, úńire­ıip tur, “maestro, sen sabaqqa kele­siń be, joq pa” dep endi telefon shal­maı­dy, úıinen, aýlasynan shákirt­teriniń án salǵan úni estilmeıdi. Udaıy jattyqtyryp, eńbektenýimdi qadaǵalap, tek alǵa jeteleıtin. Jastyqtyń áseri me, konsertime kep qatysýyn, keıde tipti sabaǵyna barýdy qalamaı­tynmyn. Sylap-syıpaýdan aýlaq, bárin betke tik aıtatyn. “Osylaı da án sala ma, bu ne qyl­ǵanyń, Áli­bek!” – dep aspan­daǵan qııa­lym­dy jerge top etkiz­gen­de, kóńilim sý sepkendeı basylyp, sap tyıy­la­tynmyn. Qaı memleket­ke barsam da “o, siz La Skalada... us­tazyńyz...” dep, shetel­dik oqý oryndary men famılııa­lardy ataı jóneledi. “Joq, men tipti Máskeýde emes, Almatyda, Na­dııa Sháripova­dan oqydym” deımin maqtanyshpen. Biraz qatelik jiber­genimdi endi ǵana baıqaǵandaımyn, “sen týraly kitap jazamyn” degende, azar da bezer boldym “keregi joq, jazbańyz” dep. Nelikten qarsylyq ta­nyttym eken dep ókinemin qazir. Intellek­týaldyq qory ushan-teńiz, búkil ósý jolym kóz aldynda, shyny­men mazmundy kitap shyǵar edi. – Konserttik saparmen arala­maǵan elińiz joq, nebir ataqty jan­darmen jıi kezdesesiz, respýblıka­myzdyń mártebeli oqıǵa, saltanatty jıyn, toılarynyń tórindesiz. Kún­delik júrgizip, kórip túıgenińizdi qa­ǵazǵa túsirýdi ádetke aınaldyrsa­ńyz, qandaı ǵajap bolar edi. О́ner ıeleriniń bárine osyny aıtyp, ózderińiz týraly kitapty ózderińiz jazyńyzdar deımin. – Árkim óz isimen aınalysqany jón, etikshi etik tigýi, ánshi án shyrqaýy, jazýshy kitap jazýy tıis degendeı. Bir jaǵynan pikirińiz oryndy, ótkenge oı jibersem, shy­­ny­men qansha oqys, qyzyqty jáıt­­terge kýámin, este qalarlyqtaı júzdesýler... – Solardyń biren-saranyn esińizge túsirińizshi. – Leonıd Ilıch Brejnevtiń 70 jyldyq toıyna qatysyp, Arkadıı Raıkın, Lıýdmıla Zykınalarmen birge boldym. Pehlevıdiń qyzymen ta­­nystym... Edvard Kennedı qo­lym­­­dy qysyp, iltıpat tanytty... Pý­­­tın­men birneshe ret til qatystyq... – Kómek suraıtyndar kóp pe, adamdarǵa qolushyn sozýǵa qalaısyz? – Ákem “qolyńnan kelse, kó­mek­­tes” deıtin. Járdem kútetinder bar­shylyq. О́tinish aıtqandardyń be­tin qaıtarmaımyn, múmkindigim jet­kenshe kómektesemin. Ras, kóp ýa­qy­tyńdy alady. Bir áıelge bala­syn emdetýge yqpal jasadym, sóıt­sem densaýlyq saqtaý salasy­nyń bir mamany sol jaǵdaıǵa oraı qyz­me­ti­nen qýylyp,keıin maǵan habar­las­­qanda,qatty renjidim. Eshkimge tıt­­teı de zııanymdy tıgizgim kel­meı­di, eshkimge. Jalpy, adam basqa­lar­dyń problemasyn ózine almaýy tıis. Degen­men, qysylyp, qymty­ryl­­­­ǵandarǵa kómektesýge tyrysamyn. – Janyńyzdy kútip, depýtat­tyń ba, qandaı da bir mekeme basty­ǵy­nyń ba ornyna jaıǵasqyńyz kelmeı me? – О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyl­dary sońynda Qazaq KSR Jo­ǵar­­ǵy keńesiniń depýtattyǵyna saı­lan­ǵanym bar. Depýtat bolǵan­nan góri ánshilik unaıdy. Qyzmet­kerlik meniń tabıǵatyma múldem jat. Bas­tyq bolý úshin emes, men án úshin jaratyl­ǵanmyn. О́nerde ózin tap­paǵandar, joly bolmaǵandar beıim ǵoı deımin bıik minbe, laýa­zymǵa. Qyzyǵarlyq­taı-aq usynys­tar ja­sal­­dy talaı ret, biraq kelis­ken joq­­pyn. О́zińiz de baıqaı­tyn shy­ǵar­­syz, qyzmetinen tómen­de­se, tú­sip qalsa, ómiri taýsyl­ǵandaı kúı­­zele­tinder ushyrasady. Janym názik, jamandyq­tan júregim tez jara­lanady, bárine birdeı jaqpaı­syń, jurttyń kóńilin qaldyratyn bas­shy bolǵansha, ózime qýanysh syı­laıtyn ispen aınalys­paımyn ba! – Ata-ana, ustazyńyzdan basqa, kózqarasyńyzdyń, tanym, talǵamy­ńyz­dyń qalyptasýyna áser etkender bar ma? – Ol meniń aǵam Farhad. Esim kirgennen búkil ǵumyryma yqpal etip keledi. Ynta, yqylasyma she­ıin kishkentaı kezimnen aıqyndap otyrdy. Áli de solaı, tiregim, súıe­ni­shim.Sirá de umytpaımyn, bala­lyq shaǵymda Iаltaǵa barýdyń sáti tústi. “Qalaıda Chehovtyń mýzeı úıine baryp tanys” dep tapsyrdy. Jet­kennen keıin dereý aǵamnyń aıtqa­nyn oryndaýǵa asyqtym. Sodan bylaı Chehovtyń kitaptaryn oqýǵa talpyndym. Ádebıetke súıis­penshi­ligimdi oıatty, Nagıbın, Fazıl Iskander, Trıfonov syn­dy jazý­shy­lar álemin ashty. Far­had aǵam tirlik-tynysymnyń ba­ǵyt­­taýshy kúshi, basty baǵdary. – Mádenıetimiz ben ónerimizdiń qazirgi ahýalyna qalaı qaraısyz? – Elimizde ónerdiń damyp gúl­denýine tolyq jaǵdaı jasalynǵan. Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev ne qajet ekenin júregi­men sezinip, barlyq múmkindikti tý­ǵy­zyp otyr. Bári biledi,keı kór­shilerimizde opera, balet teatrlary jabylyp jat­sa, bizde jańadan ashylyp, san­dary artýda. О́zin qadirleıtin ár mem­lekette mundaı teatrlar bolýy shart. Astanadaǵy bolashaq teatr­lary­myzdyń jón-jobasyn El­basy­nyń óz aýzynan estip, keýde­mizdi shat­tyq kernedi. Oral qala­syndaǵy Bısenǵalıevtiń sımfonııa­lyq or­kestri, jaqynda Astanada boı kóter­gen О́ner akade­mııasy... nesin aıta­syz, mádenıet qanatyn keń jaıýda. Janashyr­lyqty baǵa­lap, talaptan shyǵa alyp júrmiz be,bul endi basqa másele. – Qoǵamnyń damý terbelisi oıy­ńyzdan shyǵa ma, neni saǵynasyz, ótken shaqpen salystyrǵanda ne unap, ne unamaıdy? – Jańalyq jeterlik, ónerimiz­degi oń ózgerister qoǵamnyń mánin aıqyndap, kókeıge jaǵymdy áser etedi. Biraq, ózim unatpaıtyn,ishki saraıym múldem qabyldamaıtyn nárseler kóbeıýde. О́nerdiń qadirin taıdyryp, jappaı shoýǵa aınal­dyrý basym. Músilim Magomaevpen birge qurdymǵa ketken án dáýirin saǵy­namyn! 21 jasynda bergen kon­serti­ne Rıshat, Músilim aǵa­la­ry­m­nyń qalaı kirgizgeni áli ja­dym­da. Qazirgi estrada keńes za­ma­nyn­daǵy aýdan­dyq kórkemóner­pa­zdar úıirmeleri men ansambl­deri­niń deńgeıinde ǵana. Mine, solar búgin úlken sahna­ny bılep-tós­teý­de, tutastaı jaýlap aldy desek te bolady. О́zderimen salta­natty kesh­terde kezdesip, jıi aralasamyz, jeke basyma qaı-qaısy da qurmet­pen qaraıdy. Estrada da ulttyq naqysh joǵalyp ketti, tipti tyń­daı­­tyn áýen de qalmady. Álde qa­­laı 101 radıodan dombyramyn súıe­meldenip, kóne taspadan tógil­gen halyq shyǵarmalaryn estip, shaby­tymnyń shalqyǵany-aı, qazaq án­derindegi keń tynystylyq, áýe­le­gen bıiktik, qoıý boıaý, fıloso­fııa­­lyq astar netken ǵajap de­seńiz­­shi! Búgingi tańdaǵy mýzyka taırań­dap bıleýge ǵana yńǵaıly, aqyl, jan-dúnıeniń damyp, baıýy­na múl­dem qaýqarsyz, rýhanı qazy­namen úsh qaınasa sor­pasy qosyl­maıdy. Ǵazıza Ju­bano­va, Sydyq Mu­ha­med­janov, basqa da kórnekti kompozı­torlary­myzdyń shyǵarma­lary, bireýler unata ma, unatpaı ma, bári­bir qazaqpen birge jasaıdy. Qur­manbek Jandarbekov, Qanybek Baıseıitov, aǵaıyndy Abdýllınder dástúri urpaqtan-ur­paq­qa jalǵasa beredi. Ermek Serke­baev, Bıbigúl Tólegenova men úshin báseke­den tys, salystyrylmaıtyn sheber­ler. Jastardyń arasynda jaqsy daýys­tar kóp, Mádenıet mınıstr­ligi de qoldan kelgenniń bárin jasaýda, bolashaǵymyz zor dep úmittenemin. – Qandaı talantty bolǵanymen, joly ashylmaıtyndar da ushyra­sady. Bul oraıda jónińiz bólek. Sahnaǵa shyǵyp, aýzyńyzdy ash­qanyńyz sol eken, kórer­menderi­ńizdiń iltıpatyna bólene kettińiz. О́zińizdiń eshkimge uqsamaıtyny­ńyzǵa, erekshe ekenińizge senesiz be? – О́zińizdi deýden góri, ózińizdegi ónerdi deý durys shyǵar. Jeke basymdy emes, ónerimdi qurmet­teıdi. Qudaıǵa shúkir, Amerıka, Afrıka, Germanııa, Ulybrıtanııa ma, dúnıe­niń qaı buryshyn arala­saq ta, qazaq­tyń ánimen, máde­nıeti­men tanys­tyryp, namysty qoldan bermeı kelemin. Túrli el-jurt ata­ǵymdy aspan­datyp jatsa, erekshe de shyǵar­myn. О́nerimizdi ba­ǵalaıtyn jan­kúıerler ǵoı baqyt­ty sezimge bóleı­tin. Shyn talant qalaıda jaryp shyǵady, maqsatyna jetedi dep esepteımin. – Áńgimeńizge úlken rahmet. Maǵıra QOJAHMETOVA, jazýshy.