Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńiske bıyl 65 jyl toldy. Al mıllıondaǵan adamnyń qanyn júktegen osy alapat soǵystyń bastalǵanyna 70 jylǵa taıady. Ákesi maıdanǵa attanǵanda týǵandar qazir aq saqaldy qarııaǵa aınalǵan. Sol jyldardyń qaharyn kórgen aǵa urpaq ókilderiniń qaısysy da beıbit kún úshin ómirin qıǵan bozdaqtardy umytpaı, jas urpaq olardyń rýhyna taǵzym etip júrgenin qalaıdy.
Naýyrzym aýdanyndaǵy Mereke aýlynda Uly Otan soǵysynan qaıtyp oralmaǵan aýyldastarǵa arnap eskertkish belginiń qoıylýyna aǵa urpaq ókilderiniń ózderi túrtki boldy. Osy aýylda týyp-ósken, qazir Qostanaı qalasynda turatyn soǵys jáne eńbek ardageri Baltabaı Qazıev bas qosqan jerde: “Mereke aýylynan soǵysqa eki júzge jaqyn jigit ketip edi, sonyń teń jartysynan astamyna týǵan jerdiń topyraǵyn qaıtyp basý jazylǵan joq. Balalar umytyp ketpesin, solarǵa arnap belgi ornataıyq” degendi aıtyp júrdi. Aǵanyń bastamasyn inileri jerge tastamady. Mereke orta mektebinde kóp jyldar dırektor bolyp qyzmet atqarǵan, ardager ustaz Suńqar Ospanov bastaǵan top aýylda Uly Otan soǵysynan oralmaǵan bozdaqtarǵa arnalǵan eskertkish belgi qoıý jumysyn aıaǵyna deıin jetkizdi.
–“Bozdaqtar” kitabyn alyp, osy Qaıǵy jerinen maıdanǵa attanǵandardy túgendegenimde, solardyń soǵysta qaza tapqandary 101 boldy. Olardyń 40 shaqtysy erlikpen maıdan dalasynda kóz jumǵanda jıyrmanyń ishindegi ǵana jigitter edi. Olardan urpaq ta qalmady,– deıdi Suńqar Ospanov. Naýyrzym men Torǵaıdyń ortasyndaǵy Qaıǵy dep atalatyn jerde kindik qany tamǵan sol bozdaqtardyń súıegi Reseıde, Ýkraınada, Belorýssııada, tipti Polsha men Germanııada, Iranda qaldy.
Júz bir bozdaq – júz bir otbasynyń ıesi, júz bir taǵdyr edi. Eskertkish belginiń ashylý saltanatyna olardyń týǵan-týystary, urpaqtary keldi.
– Ákem Ábdibek Tolyqbaev soǵysqa ketkende úsh aılyq náreste ekenmin. Jas bosanǵan sheshemdi kúzde astyq tasýǵa ógiz aıdaıtyn adam joq dep, qyrǵa alyp ketken. Sosyn meni ájem asyraǵan. Bala ashyǵyp jylaı bergen soń jeńgem emizgen eken. Sonymen tiri qalyp, ileske ilinip ketippin,– deıdi eńbek ardageri Muhtar Ábdibekov. – Ákem jastaıynan din jolyn ustaǵan, namazyn qaza etpegen kisi eken. Al onyń inisi Sándibek oqýǵa, qushtar bolypty. Dostary soǵysqa attanǵanda, ol da ózi suranyp ketip qalǵan eken. Ekeýi de habarsyz ketti.
– Myna qara granıt taqtada aty-jóni jazylǵan Doskeı Meńlibaevtyń nemeresimin. Atam 1942 jyly maıdanǵa ketkende ákem Baǵyt úsh jasta qalǵan eken. Atamnyń rýhyna taǵzym etip kelip turmyn,–deıdi Almas Doskeev.
– Myna taqtada aǵaıyndy úsh Ospanov bar. Meniń týǵan aǵam Ǵalymjan Ospanov adamnyń irisi, alyby eken. Aýylda júrgende aıaǵyna aıaq kıim tigýge úlken teri tappaı qınalady eken. Bir hatynda: “ Úlken aǵa, komandırlerim aıaǵyma durys etik, ne báteńke taýyp bere almaǵan soń, daıyndyq jattyǵýlaryna kirise almaı, bólmede úsh kún jattym”, dep jazypty ákemiz Ospanǵa. Stalıngrad maıdanynda opat boldy,– dep eske alady Suńqar aqsaqal.
Al jıyrmaǵa da tolmaǵan qyrshyn jasynda oqqa ushqan Qabden Janbosynovtyń janyp turǵan ot bolǵanyn da aýyldastary ańyz etedi. Ol orta mekteptiń 10-synybynda oqyp júrip, aýdandyq komsomol komıtetin basqarǵan eken. Aǵasy Shaısultan ekeýi de birdeı soǵystan qaıtyp oralmaǵan. Mine, granıt taqtaǵa jazylǵan ár bozdaq týraly suraı berseń, talaı áńgimeniń sheti shyǵady.
Osy júz bir bozdaqtyń basym kópshiliginiń artynan “qara qaǵaz” da kelmeı, habarsyz ketken. Shyn mánisinde olardyń maıdanda opat bolǵandyǵy týraly anyqtama aýylǵa kelgen. Jurttyń yńyrshaǵy aınalyp turǵan kezde aýdan, aýyl basshylary artynda qalǵan anasyn, jaryn, bala-shaǵasyn aıap, shýlatpaı-aq qoıaıyq, úmit jibin úzbesin dep, “qara qaǵazdy” olardyń úıine bergizbegen. Ana balasyn kútýmen júrip kóz jumdy, bala ákesin kútýmen júrip erjetti. Aýyldyń ústinen ushyp ótken tyrnalardaı bozdaqtardyń qol bulǵaǵan estelik-elesi ǵana qaldy...
Eskertkish-belginiń jobasyn Mereke aýylynyń túlegi Abylaı Baıshın syzyp, jasap beripti. Qurylys jumystaryna maıdannan qaıtpaǵan azamattar urpaqtarynyń eshqaısysy da shet qalmaı, jumyla kiristi. Onyń ashylý saltanatynda Qazaqstan dinı basqarmasynyń oblystaǵy ókili, oblys ortalyǵyndaǵy Aqmeshittiń naıb-ımamy Ertaı qajy Islamuly árýaqtarǵa Quran baǵyshtady. Ardagerler, kóz kórgender sóz aldy. Aqyndar Naǵashybaı Muqatov pen Abaı Qajıev tebirene óleń oqydy.
Eskertkish-belgi aýyldyń ortasyna emes, mekteptiń aýlasyna ornatyldy. Ol jas urpaq atalaryn, olardyń erlik isterin umytpasyn degen nıetten týǵan edi. Jas urpaq umytpasa olar úshin keýdesin oqqa tosqan, týǵan jerden alysta qalǵan bozdaqtar da elimen birge bolady. Olarǵa munan artyq eshteńeniń keregi joq.
Názıra JÁRIMBETOVA,
Qostanaı oblysy,
Naýyrzym aýdany,
Mereke aýyly.
Naýyrzym aýdanyndaǵy Mereke aýlynda Uly Otan soǵysynan qaıtyp oralmaǵan aýyldastarǵa arnap eskertkish belginiń qoıylýyna aǵa urpaq ókilderiniń ózderi túrtki boldy. Osy aýylda týyp-ósken, qazir Qostanaı qalasynda turatyn soǵys jáne eńbek ardageri Baltabaı Qazıev bas qosqan jerde: “Mereke aýylynan soǵysqa eki júzge jaqyn jigit ketip edi, sonyń teń jartysynan astamyna týǵan jerdiń topyraǵyn qaıtyp basý jazylǵan joq. Balalar umytyp ketpesin, solarǵa arnap belgi ornataıyq” degendi aıtyp júrdi. Aǵanyń bastamasyn inileri jerge tastamady. Mereke orta mektebinde kóp jyldar dırektor bolyp qyzmet atqarǵan, ardager ustaz Suńqar Ospanov bastaǵan top aýylda Uly Otan soǵysynan oralmaǵan bozdaqtarǵa arnalǵan eskertkish belgi qoıý jumysyn aıaǵyna deıin jetkizdi.
–“Bozdaqtar” kitabyn alyp, osy Qaıǵy jerinen maıdanǵa attanǵandardy túgendegenimde, solardyń soǵysta qaza tapqandary 101 boldy. Olardyń 40 shaqtysy erlikpen maıdan dalasynda kóz jumǵanda jıyrmanyń ishindegi ǵana jigitter edi. Olardan urpaq ta qalmady,– deıdi Suńqar Ospanov. Naýyrzym men Torǵaıdyń ortasyndaǵy Qaıǵy dep atalatyn jerde kindik qany tamǵan sol bozdaqtardyń súıegi Reseıde, Ýkraınada, Belorýssııada, tipti Polsha men Germanııada, Iranda qaldy.
Júz bir bozdaq – júz bir otbasynyń ıesi, júz bir taǵdyr edi. Eskertkish belginiń ashylý saltanatyna olardyń týǵan-týystary, urpaqtary keldi.
– Ákem Ábdibek Tolyqbaev soǵysqa ketkende úsh aılyq náreste ekenmin. Jas bosanǵan sheshemdi kúzde astyq tasýǵa ógiz aıdaıtyn adam joq dep, qyrǵa alyp ketken. Sosyn meni ájem asyraǵan. Bala ashyǵyp jylaı bergen soń jeńgem emizgen eken. Sonymen tiri qalyp, ileske ilinip ketippin,– deıdi eńbek ardageri Muhtar Ábdibekov. – Ákem jastaıynan din jolyn ustaǵan, namazyn qaza etpegen kisi eken. Al onyń inisi Sándibek oqýǵa, qushtar bolypty. Dostary soǵysqa attanǵanda, ol da ózi suranyp ketip qalǵan eken. Ekeýi de habarsyz ketti.
– Myna qara granıt taqtada aty-jóni jazylǵan Doskeı Meńlibaevtyń nemeresimin. Atam 1942 jyly maıdanǵa ketkende ákem Baǵyt úsh jasta qalǵan eken. Atamnyń rýhyna taǵzym etip kelip turmyn,–deıdi Almas Doskeev.
– Myna taqtada aǵaıyndy úsh Ospanov bar. Meniń týǵan aǵam Ǵalymjan Ospanov adamnyń irisi, alyby eken. Aýylda júrgende aıaǵyna aıaq kıim tigýge úlken teri tappaı qınalady eken. Bir hatynda: “ Úlken aǵa, komandırlerim aıaǵyma durys etik, ne báteńke taýyp bere almaǵan soń, daıyndyq jattyǵýlaryna kirise almaı, bólmede úsh kún jattym”, dep jazypty ákemiz Ospanǵa. Stalıngrad maıdanynda opat boldy,– dep eske alady Suńqar aqsaqal.
Al jıyrmaǵa da tolmaǵan qyrshyn jasynda oqqa ushqan Qabden Janbosynovtyń janyp turǵan ot bolǵanyn da aýyldastary ańyz etedi. Ol orta mekteptiń 10-synybynda oqyp júrip, aýdandyq komsomol komıtetin basqarǵan eken. Aǵasy Shaısultan ekeýi de birdeı soǵystan qaıtyp oralmaǵan. Mine, granıt taqtaǵa jazylǵan ár bozdaq týraly suraı berseń, talaı áńgimeniń sheti shyǵady.
Osy júz bir bozdaqtyń basym kópshiliginiń artynan “qara qaǵaz” da kelmeı, habarsyz ketken. Shyn mánisinde olardyń maıdanda opat bolǵandyǵy týraly anyqtama aýylǵa kelgen. Jurttyń yńyrshaǵy aınalyp turǵan kezde aýdan, aýyl basshylary artynda qalǵan anasyn, jaryn, bala-shaǵasyn aıap, shýlatpaı-aq qoıaıyq, úmit jibin úzbesin dep, “qara qaǵazdy” olardyń úıine bergizbegen. Ana balasyn kútýmen júrip kóz jumdy, bala ákesin kútýmen júrip erjetti. Aýyldyń ústinen ushyp ótken tyrnalardaı bozdaqtardyń qol bulǵaǵan estelik-elesi ǵana qaldy...
Eskertkish-belginiń jobasyn Mereke aýylynyń túlegi Abylaı Baıshın syzyp, jasap beripti. Qurylys jumystaryna maıdannan qaıtpaǵan azamattar urpaqtarynyń eshqaısysy da shet qalmaı, jumyla kiristi. Onyń ashylý saltanatynda Qazaqstan dinı basqarmasynyń oblystaǵy ókili, oblys ortalyǵyndaǵy Aqmeshittiń naıb-ımamy Ertaı qajy Islamuly árýaqtarǵa Quran baǵyshtady. Ardagerler, kóz kórgender sóz aldy. Aqyndar Naǵashybaı Muqatov pen Abaı Qajıev tebirene óleń oqydy.
Eskertkish-belgi aýyldyń ortasyna emes, mekteptiń aýlasyna ornatyldy. Ol jas urpaq atalaryn, olardyń erlik isterin umytpasyn degen nıetten týǵan edi. Jas urpaq umytpasa olar úshin keýdesin oqqa tosqan, týǵan jerden alysta qalǵan bozdaqtar da elimen birge bolady. Olarǵa munan artyq eshteńeniń keregi joq.
Názıra JÁRIMBETOVA,
Qostanaı oblysy,
Naýyrzym aýdany,
Mereke aýyly.
