Qarapaıymdyq

Adamdyq aınasy Taraz – talaı jıhankezderdi tamsan­dyrǵan, talaı ǵalymdardyń atyn tórtkúl dúnıege tanytqan, talaı sport sańlaq­taryn baptap, qııaǵa ushyrǵan shahar! Taraz – altyn qursaqty anadaı talaı talanttardyń mańdaıyn jarqyratyp, dúnıe júzine áli de tanyta beretin arýana shahar! Al qazaq halqynyń basy noqtadan bosaǵaly beri Taraz, tipti, jasaryp ket­kendeı. Ál-Farabı babamyzdyń “Qaıy­rymdy qala basshysy týraly” traktatyn oqyp týǵandaı ózin kileń kisiligi men kishiligi mol basshylar basqardy taǵy. Kisilik pen kishilikten shyǵady, my­saly, keıbir basshylarǵa qyzmet babymen telefon shala qalsań, qulaǵyna maqta tyǵyp alǵandaı, qońyraýyńa bylq et­peıdi, al záýimen kezdese qalyp, álgi qy­­lyǵyn betine bassań, albastynyń alpys alty aılasyna salyp, “estimedim”, “bil­medimge” kóshedi. Irili-usaqty bılik dá­lizderindegi “tońmoıyndyq” dep atalatyn bul emi joq aýrý, abyroı bolǵanda, Er­tar­ǵyn Astaev myrzaǵa juqpapty. Qashan kórseń elgezek, qashan kórseń qarapaıym. Arada toǵyz aı ótse de áseri áli este... Tarazdyqtar jańa jyldy qarsy alýǵa daıyndalyp jatqan. Dostyq alańyna ornatylǵan shyrsha mańy yǵy-jyǵy halyq. Úlkeni de, kishisi de Aıaz atany asyǵa kútip tur. Ásirese, búldirshinderde taǵat joq. Bir kezde qyzyl bórikti, aq shapandy, aq saqaldy Aıaz ata da jetti-aý qorjyn-qosqolańyn arqalap! Jete sala ózin asyǵa kútken halyqpen ańqyldaı amandasyp, sańqyldaı sálemdesip, jańa jyl túniniń dýmanyn qyzdyryp jiber­geni. Syılyq­tarynda da qısap joq. Aıaz atamen qol us­ta­syp, shyrshany aınala án salǵan búl­­dirshinder, tipti, baqytty. Bir kezde bireý qulaǵyma sybyrlady. – Aıaz atanyń kim ekenin tanyp tursyz ba? – Teatr ártisteriniń biri shyǵar. Jyl­da solar bolýshy edi ǵoı. – Joq, qalanyń jańa ákimi. – Ras pa?!. Sybyr etken “dál solaı” degendi kó­zimen aıtyp, qabaǵymen túsindirip, jy­lystap ketti. Men tańǵaldym. Tańǵaldym da, jańa ákimniń halyq júregine jol tabýdyń jańa túrin oılap tapqanyna ishteı rıza boldym. Jaqynda taǵy bir qyrynan tanydym. Dastarqan basyndaǵy keıbir basshy­lar­dyń, ádette, qarapaıym halyqtan kórineý úrkip, kórineý shetteı beretini bar. О́z­deriniń “qara tobyrdan” joǵary ekenin jarııa túrde jarnamalaǵandaı oqshaýlana osha­rylyp, temeki shegiserin qaıtersiń tipti. Al elden oqshaýlaný, jurttan jy­rylý degen jaman ádet oıy turmaq túsine de kirmeıtin Erekeń... Bloktyń óleńin jatqa oqıdy. Beıimbettiń kim ekenin bilmeıtinder “Blok­tyń, mysaly, dostyq, adaldyq, satqyndyq týraly mynandaı óleńi bar” degen kezde, aıtarǵa sóz tappaı sasady áýeli. Sol-aq, bir qaraǵanda qarapaıym, qasqalaý kelgen mańdaıyna suıyqtaý kelgen shashyn japsyra taraǵan qyzyl shyraıly qaǵylez adam kópshi­liktiń aldynda rýhanı turǵydan bıikteı bastaıdy. Qala “qorjynyna” qan­sha qarjy túsip, qansha qarjy shyqqanyn, turǵyndar kásibi men násibiniń hali neshik bop jatqanyn, bárekeldi, densaýlyq pen bilim, tazalyq pen tártip degen sııaqty bas­qa­laryn da bir ózi úılestirip, uıym­das­ty­ryp, qadaǵalap otyratyn basshynyń aqyn­dardan, anaý-mynaý emes, poezııa aspanyn­daǵy juldyzdardyń jyrlarynan jatqa óleń oqyp tursa, qalaı tańǵal­maısyń! Bir baıqaǵanym, jaqsy adamdar qa­rapaıym bolady eken. Ertarǵyn da qara­paıym. Buryn qansha jumys istese de baıqala bermeıtin, biraq kele sala kóp úmitker ishinen osy azamatty dál tanyp, Taraz qalasynyń ákimi etip taǵaıyndaǵan Jambyl oblysynyń jas basshysy Qanat Bozymbaev boldy. Kóptegen salada qyz­met atqarǵan, ásirese, qala sharýashyly­ǵyn júrgizýde tájirıbesi mol Ertarǵyn Astaev oǵan deıin orynbasar bolyp júrdi. Jazý­shy, jýrnalıst Ázilhan Nurshaıy­qovtyń “Redaktor jınalysta júredi, or­ynbasar qınalysta júredi” deıtin ádemi ázili bar edi, orynbasar kezinde, nesin aı­tasyz, Ta­raz qalasynyń “otymen kirip, kú­limen shyq­ty”. Ol “qyzmetinen” ákim bol­ǵan kez­de de qutylǵan joq. Bul, árıne, beıneli sóz. Ony rastaý úshin, qalanyń ekono­­­mı­ka­­sy men áleýmettik jaǵdaıyn kóz aldy­myz­ǵa ákeletin esepke de eptep júginip qoıalyq. Mysalǵa, aǵymdaǵy jyldyń segiz aı­yn alyp qarańyz. Bireýge kóp, bireýge az bolar, biraq Taraz qalasynda 40 mıllıard 965 mıllıon teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilipti. Bul shyndyq. “Tarazko­jo­býv” JShS teri jáne bylǵary aıaq kıim óndirýdi damytý úshin ıtalııalyq tehno­logııamen jabdyqtalyp, jumys istep ja­tyr. Sóıtip, kóp jyldan beri toqtap tur­ǵan kombınat (80-jyldyń sońynda, 90-jyldyń basynda bolar, bir týflı al­ǵanym esimde) iske qosyldy. Nátıjesinde 150 tarazdyq jumysty boldy. Jaqynda ǵana oblys ortalyǵyna El­basy kelip ketti. Eldiń ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýyna basa nazar aýdardy. Oblys, qala basshylarynyń óńir men ón­erkásipti, dala men qalany órkendetip jatqanyna rıza boldy. Taraz qalasynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy sheńberinde bıyl úsh joba: “Hım­­prom-2030” JShS men “Zapchast” AQ aýmaǵynda jańa metallýrgııalyq ón­diristi iske qosý, “Fabrıka POSh-Taraz” JShS-da tops óndirý (júndi shúıkeleý) júzege asyryla bastady. Bul ıgilikti is barysynda 2643 jumys orny ashyldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev, ásirese, “Fabrıka POSh-Taraz” JShS-nyń tops óndirý isin kórip, is basyndaǵy isker azamattarǵa sáttilik tiledi. Damý baǵdarlamasy bularmen shektel­mes. Ony tolyq jazý úshin kóp kólem kerek. Sondyqtan, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, shaǵyn bıznestiń sany men sapasy óskenin jáne qazirgi tańda olardyń uzyn sany 1068 bolǵanyn aıtyp, áńgimeni osymen toqtata turalyq. Aıtpaqshy, Taraz qalasynyń halqy men aýmaǵy da ulǵaıyp keledi. “Astana”, “Báıterek” shaǵyn aýdandary qala sáý­letin asha túsken. Munda qazir kóp páterli turǵyn úı qurylystary joǵary qarqyn­men júrgizilip jatyr. Qalanyń bas jos­paryna sáıkes aldaǵy ýaqytta qala kelbeti burynǵydan da túrlene túspek. Sóz sońynda Erekeńniń aqynjan­dy­ly­ǵy taǵy da eske túsip otyr. Nege? El jýrna­lısterine suhbat bergen saıyn El­basy Nur­sul­tan Nazarbaevqa qoıylatyn dástúrli saýaldardyń biri “Qandaı kitap­tar oqısyz?” degen turǵyda bolyp keledi. Sonda Nur­sultan Ábishuly: “Stoık”, “Fınansıst”, “Tıtan” (Teodor Draızer) ro­mandaryn oqydym dep bastap, jýrna­lıs­terdiń ózderi estip-bilmegen klassık­terdiń aty-jónderin tize jóneletini bar. Áriptes aǵaıymyz Seı­it­qazy Mataev toqsanynshy jyldary baspasóz hatshysy bolyp júrgende Prezı­­denttiń “Abaı jolyn” suratyp aldyrǵanyn aıtyp qal­ǵany jáne bar. Sondyqtan, ýaqytynyń tapshylyǵyna qaramastan Elba­synyń álemdik arǵy-bergi saıasatkerlerdiń eńbekterimen birge kórkem ádebıetti de qumarta oqıtynyna rıza bolyp, al keıbir úlkendi-kishili ákimderdiń muryndaryna osy dúnıelerdiń ıisi de barmaıtynyna qat­ty qynjylýshy em. Al Erekeń, aıt­tym ǵoı, Abaı, Muqaǵalımen bastaıdy da, Esenınmen aıaqtaıdy. Árıne, Pýshkındi de umytpaıdy... Bárin aıt ta, birin aıt, “ákim bol, halqyńa jaqyn bol” degen jaqsy tilekti aıtqanda, tórde otyrǵan tóreniń úlde men búldesin ǵana emes, adamgershilik qasıet­­­teri men rýhanı baılyǵyn da ǵıbart etýdi umytpasaq eken, aǵaıyn. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. Sýrette: Taraz qalasynyń ákimi Ertar­ǵyn Astaev.