PARLAMENT "Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

Qazaq teatryna qamqorlyq qajet

Men kóp jyl Aqmola oblysynda, keıin Parlamentte ónerdiń, mádenıettiń janashyry, qamqorshysy, osy salanyń namysyn jyrtýshy retinde qal-qaderimshe eńbektendim jáne eńbektenip kelemin dep oılaımyn. Aqmola oblystyq qazaq mýzykalyq-drama teatrynyń ashylýynda  (1991 j.) meniń de úlesim bar. Svetlana JALMAǴAMBETOVA, Senat depýtaty. Osy teatr orystanyp bara jatqan Aqmolaǵa jańa lep, jańa betburys, ózgeris ákelip edi. Teatrdyń tóńireginde barlyq namysy bar qazaqtar jınalyp, shoǵyrlanyp, biri­ge­tinbiz. Teatrdyń árbir pre­merasyn  úlken oqıǵa  re­tin­de qabyldap, ony qy­zyq­tap, qýanyp, talqylap, ak­ter­lermen birge bolýshy edik. Ak­terlerdi ǵana emes, jalpy sah­na qyzmetkerleriniń  bárin bilip, tanyp, ártúrli qamqor­lyq kór­setýshi edik.  Qazaqstanda birin­shi ret “dala teatry” uǵymy da osy Aqmolada bastalyp edi.  Qa­zaq­tyń  talantty, aq mańdaıly teatr re­jıs­seri  Jaqyp Omarov Bógenbaı batyrdyń 300 jyldyq toıynda Ereımentaýdyń baýraıyn­da, ashyq dalada  spektakl qoıyp, ol keıin  basqa oblystarda da jalǵasyp ketip edi. Aqmola je­rindegi oń ózge­rister, sol qazaq teatrynyń  ashy­­lýynan, qalaǵa Aqmola  atyn qaı­tarýdan, buryn bolmaǵan záýlim meshit sa­lý­dan bas­talyp edi. Keıin  osy ózge­ris­ter Aqmo­lanyń Astana bolýyna alyp keldi. Árıne, qazir qalada teatr da, talantty óner ujymdary da kóp. Biraq qazaq  mýzykalyq-drama tea­try­nyń osy qalaǵa, jańa Astanaǵa, Táýelsiz Qazaqstanǵa  jasaǵan eńbegi erekshe edi, meniń oıymsha, ol áli laıyqty baǵalanbaı keledi. Kelesi jyly Táýelsizdigimizge — 20 jyl, Astana  Qazaq  teatryna  da — 20 jyl. Teatr 20  jylda  ǵımaratyn ózgerte almaı, sol baıaǵy oblystyq deńgeıdegi qalpynda tur. Osy jyldary Asta­nada kóptegen mádenıet oshaqtary salynsa da, Qazaq teatryna kezek jetpeı keledi. Ne mádenıetti  damytý, ne qazaq tilin damytý baǵdarlamalarynda da teatrdyń  orny baıqalmaıdy. Teatrdyń abyroıyna  nuqsan keltiretin taǵy bir jaǵdaı:  teatr basshylarynyń tym jıi aýysyp jatýy.  Osy teatr­da birinshi kúnnen bastap eńbektenip, kóptegen spektakl­derde  bas rólderdi  talantty som­dap, súıikti akterlerimizge  aınal­ǵan, birneshe teatr festıval­darynyń  júlde ıegerleri Bolat Ybyraev, Túımehan Atymtaeva, Baqyt Isabekova, Gúlbarshyn Qylyshbaeva osy kúnge deıin bir de bir ataq ala  alǵan joq. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Rymkesh Omarhanova ne 70 jyldyǵyn durys toılaı almady, memlekettik marapatqa qoly jeter emes. Osy máselelerdi qorytyn­dy­laı  kele, Úkimetke mynadaı saýaldardy kóldeneń tartqan jón ǵoı dep esepteımin: — Astana qazaq  teatrynyń jańa ǵımaraty qashan salynady? — Táýelsizdigimizdiń 20 jyldy­ǵynda  20 jylǵa kelip otyrǵan Qazaq  teatryna óz deńgeıinde qamqorlyq  kórsetile me? — Osy teatrda óner jolynyń birinshi kúninen bastap jumys istep, Astanaǵa úlken eńbek sińirip kele jatqan akterler elene me,  laıyqty ataqqa,  marapatqa usynyla ma? Bilim berýge qatysty zańnamalar tanystyryldy Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń uıym­dastyrýymen “Nazarbaev Ýnı­ver­sıteti”, “Nazarbaev Zııat­ker­lik mektepteri” jáne “Na­zar­baev Qory” mártebesi tý­ra­ly, “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń keıbir zańnamalyq akti­le­rine bilim berý máseleleri boı­ynsha ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly” zań jo­balarynyń tanystyrylymy ótti. Zań jobalary boıynsha “Nazarbaev Ýnıversıteti” AQ prezıdenti Aslan Sárinjipov baıandama jasady. “Nazarbaev Ýnıversıteti”, “Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri” jáne “Nazarbaev Qory” mártebesi týraly” Qazaqstan Respýb­lı­kasy Zańynyń  jobasy  Mem­leket basshysy Nursultan Na­zarbaevtyń Qazaqstan halqyna 2006 jylǵy 1 naýryzdaǵy “Qazaqstannyń álemdegi bá­sekege barynsha qabiletti 50 el­diń qataryna kirý strate­gııa­sy” jáne 2010 jylǵy 29 qańtardaǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń  jańa múm­kindikteri” atty Joldaýlaryna sáıkes ázirlendi. Joldaýda  Memleket basshysy Astanada túlekterge erekshe qabyldaý sharttary men aıryqsha qoıy­latyn talaptary bar bedeldi ınjenerlik-ǵylymı oqý ornyn qurý jáne tıisti zań jobasyn Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Parlamentine engizý mindetin alǵa qoıǵan edi. Bolashaqta ózin zamanaýı joǵary zertteý oqý orny jáne joǵary bilimniń halyqaralyq standarttaryn is-tájirıbede qoldanatyn joǵary bilim ordasy retinde tanytýy úshin álemniń jetekshi bilim berý mekemelerimen yntymaqtastyq qurýdy maqsat tutqan. Zań jobalary boıynsha depýtattar R.Sárpekov, Sh.О́te­misov, B.Baımaǵambe­to­va, Q.Bısenov, S.Temirbolatov suraqtar qoıyp, pikirlerin bildirdi. Atalǵan qujat boıynsha tanystyrylymdy jumys tobynyń  jetekshisi depýtat Gúlmıra Isimbaeva júrgizip otyrdy. Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst. Aýyl mádenıetine basa nazar Senatta Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń basshysy Aqan Bıjanovtyń tóraǵalyq etýimen bolǵan depýtattardyń Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedpen kezdesýinde aýyldaǵy mádenıet nysandaryn damytýdy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etýdiń máseleleri talqylandy, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Kezdesýdi asha kelip A.Bıjanov mádenıet salasyn jan-jaqty da­mytýǵa arnalǵan ulttyq “Mádenı mura” strategııalyq jobasyn jú­zege asyrý máselelerine basa nazar aýdardy. Senator “qazirgi kezde mádenıetti damytýǵa jáne klas­sı­kalyq jáne ulttyq ónerdiń úzdik dástúrlerin damytýǵa, saq­taýǵa, onyń álemdik mádenı keńis­tikke kirigýine barlyq jaǵdaı ja­salǵan” dep atap ótti. Tek ústimiz­degi jyly mádenıet oshaqtaryn jóndeý jumystaryna 4 mıllıard teńgeden astam qarjy bólindi. Qazirgi kezde mádenıetti damy­tý jónindegi memlekettik saıasat tıisti zańnamamen qamtamasyz eti­lip otyr. Atap aıtqanda, bıylǵy jyly “Mádenıet týraly” zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizildi. Salanyń ınfraqurylymyn, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý úshin, A.Bıjanovtyń aı­týynsha, mádenıet salasyndaǵy qyzmet kórsetýlermen aýyl hal­qyn qamtamasyz etýdiń júıesin kú­sheıtý qajet. “Bul jumys Má­de­nıet mınıstrliginiń aýqymdy úılestirý isterimen júzege asýy jáne jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń turaqty baqylaýynda bo­lýy tıis”, – dep atap ótti senator. Mádenıet mınıstri M.Qul-Muhammed Memleket basshysynyń bastamasymen dúnıege kelgen ulttyq “Mádenı mura” strategııa­lyq jobasynyń júzege asqan eki kezeńiniń negizgi qorytyndylary  týraly habardar etti. Kezdesýde mádenıet salasyn damytý týraly egjeı-tegjeıli aıta kelip, M.Qul-Muhammed taıaý arada sheshilýi tıis kókeıkesti máselelerdi atap ótti. Talqylaý barysynda sóz alǵan depýtattar mádenıet salasyndaǵy ınfraqurylymdy odan ári kórkeıtý, aýyldyq jerlerdegi mádenı-demalys oshaqtaryn qalpyna keltirý jáne qurylysyn salý jónindegi jumystardy belsendilendirý jaıynda oılaryn ortaǵa saldy. Maqsat – kásipkerlik týraly zańnamany jetildirý Senattaǵy Ekonomıkalyq jáne óńirlik saıasat komıtetiniń depýtattary Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı ınnovasııalar jáne ınternasıonaldyq jobalar salasy boıynsha resmı konsýltanty, Kemnıts qalasyndaǵy (GFR) tehnıkalyq ýnıversıtettiń professory Volfram Sharffpen kezdesýinde shaǵyn jáne orta bıznes jónindegi zańnamany odan ári jetildirý máseleleri talqylandy. Kezdesýdi asha kelip, komıtet tóraǵasy Nurlyǵaıym Joldasbae­va ulttyq ekonomıkany jańǵyrtý, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý mindetteri turǵysynda kez­desýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Senator ınnovasııalyq damý salasy, ekonomıkanyń basym sek­toryn ındýstrııalandyrýdaǵy memlekettik saıasatty júzege asyrý jónindegi  ulttyq zańnamaǵa en­gizil­gen sońǵy ózgerister týraly V.Sharffty habardar etti. Kezdesýde sóz alǵan V.Sharff GFR-daǵy kásipkerlikti memle­kettik qoldaý tájirıbesi týraly áń­gimeledi, shaǵyn jáne orta bız­nes sektoryn nyǵaıtýǵa,  ınfra­qurylymdy damytý jáne quramdas ınnovasııany engizýge arnalǵan zańnamalarǵa toqtaldy. V.Sharff Qazaqstan ekonomı­ka­syn jańǵyrtý salasyndaǵy Prezıdent N.Nazarbaevtyń saıasa­tyn joǵary baǵalady jáne shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary úshin mamandar daıarlaýda nemis tarapynyń tájirıbe almasýǵa, bıznes ortalaryna jastardy tartýǵa ázirligin aıtty. Bul maqsatty júzege asyrýǵa yqpal etetin sharalar qatarynda shaǵyn jáne orta kásiporyndardy qoldaý, ǵylymı-zertteý áleýetti, kásibı jáne tehnıkalyq bilim berý júıesin belsendirek iske qosý jónindegi memlekettik baǵ­darlamany ázirleý jáne qabyldaý qajettigi atalyp ótti, dep habarlady Senattyń baspasóz qyzmeti. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkespeıdi Jarasbaı SÚLEIMENOV, Májilis depýtaty. “...Qostanaı qalasynda ob­lys­tyq tehnıkalyq retteý jáne me­t­o­rologııa komıtetiniń qyzmet­ker­leri Qytaıda shyǵarylǵan ba­lalar densaýlyǵyna qaýipti oı­yn­shyqtardyń bir partııasyn tár­ki­ledi...”, “...Ońtústik Qazaqstan oblysynyń prokýrorlary tek­serilgen 267 oıynshyqtyń 22-sin balalar densaýlyǵyna qaýipti dep tapty...”. Sońǵy kezderi osyndaı eldi eleń etkizerlik, úreı týǵyzarlyq habarlar jıilep ketti. Biraq jýr­nalısterdiń janaıqaıyna qulaq asyp jatqan eshkim joq. Qaıda bar­sań da, Qytaıdan jetkizilgen qaýipti oıynshyqtardan aıaq alyp júre almaısyz. Al olardyń qaýip-qaterge toly, quramynda adam aǵza­syna zııandy ýly hımııalyq zattardyń bar ekenin aıtyp, búkil álem dabyl qaǵýda. Dabyl qaǵyp qana jatqan joq, oǵan qarsy sha­ralar qoldanýda. Máselen, búginde Aspanasty elinde shyǵarylǵan oıynshyqtardy Soltústik Amerı­ka men Avstralııanyń dúkenderinde satýǵa tyıym salynǵan. Sol sııaq­ty, Reseı Qytaı oıynshyqtaryn zertteý nátıjesinde onyń qu­ramynda ýly hımııalyq zattardyń kóptigin anyqtaǵan soń, daıyn ónimderdi keri qaıtaryp, tipti osyǵan baılanysty arnaıy zań qa­byldaǵan. О́kinishke qaraı, bas­qalarǵa kereksiz bolyp qalǵan osy oıynshyqtar bizdiń elimizge esh kedergisiz, tekserýsiz aǵylyp ja­tyr. Qolda bar derekterge súıen­sek, saýda núktelerine shyǵatyn oıynshyqtardyń 80-90 paıyzy Qytaıdiki kórinedi. Mamandardyń aıtýynsha, Qy­taı­dan kelgen oıynshyqtar ha­lyq­aralyq standarttarǵa sáıkes kelmeıdi, olardyń quramynda sábılerdiń densaýlyǵyna, ómiri men keleshegine qater tóndiretin ýly zattar, máselen, formal­de­gıd ádettegiden 10-15 esege deıin kóp eken. Jáne boıaýdyń qu­ramyn­da fenol, qorǵasyn ele­ment­terimen qatar, hımııalyq ın­gredıentter de kezdesetin kórinedi. О́ıtkeni, oıynshyqtar negizinen hımııalyq óndiristiń qaldyqtary­nan jasalady. Al bul balanyń mıyn zaqymdap, kórý qabiletin tó­mendetip, kemtarlyqqa ushy­ratýy múmkin. Búldirshinderdiń qolyna tıgen kez kelgen zatty aýzyna salyp, ıiskeı bastaıtyny belgili. Osylaı zııandy, ýly zattar bala aǵzasyna túsip, túrli aýrýǵa ushyratady. Qy­taılyq oıynshyqtar shyǵa­ratyn dybystardyń da normadan asyp túsetini anyqtalyp otyr. Bul balanyń estý qabiletiniń tó­mendeýine, tipti sańyraý bolyp qalýyna ákelip soqtyrady. Osy­dan onshaqty jyl buryn Eýro­odaq elderinde tisi shyǵaıyn dep júrgen sábılerge arnalǵan ártúrli dybys shyǵaratyn oıynshyqtardy polıvınılhlorıdten jasaýǵa tyıym salynǵan bolatyn. Alaıda, Qytaıdan ákelingen oıynshyq­tar­dyń barlyǵy osy materıaldan ja­salǵan. Jumsaq rezeńke oıyn­shyq­taryn boıaıtyn zattar qu­ramyn­daǵy kadmıı men qorǵasyn mólsheriniń qalypty deńgeıden áldeqaıda joǵary bolýy da alań­daýshylyq týǵyzady. Mundaı ýly oıynshyqtardy paıdalanǵan bala­lardyń ımmýnıteti álsirep, al­ler­gııalyq aýrýǵa sondaı-aq, asqazan, ishek dertterine jıi ushyraıdy. Taldaýlar kórsetip otyrǵanyn­daı, azyq-túlik, sýsyn, boıaǵysh zat­tarǵa qaraǵanda, bala oıyn­shyq­tarynyń qaýipsizdigi 7-8 paı­yz joǵary. О́ıtkeni, oıynshyqtar kóbine-kóp az mólsherde, kishigirim sómkelermen ákelinetindikten, olardy eshkim de ustap, tekser­meıdi. Elimizdiń “Oıynshyqtar qaýipsizdigi týraly” Zańynyń 7-babynda oıynshyqtardyń syr­tyn­da ónimdi daıyndaýshy, taýar belgisi, oıynshyq ataýy, daıyn­dal­ǵan kúni men óndirgen memle­ket­tiń aty, taýar belgisi, qol­da­ny­lý sharttary, paıdalaný jónindegi nusqaýlyqtary kórsetilýi tıis ekeni aıtylǵan. Al bazardaǵy oıynshyqtarda mundaı málimetter múldem kezdespeıdi. Oıynshyq máselesine jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıdy.Onyń aıaǵy úlken ókinishterge ákelip soq­tyrýy múmkin. О́ıtkeni, oıyn­shyq – balanyń ermegi ǵana emes, qolynan túspeıtin, uıyqtasa qu­shaqtap jatatyn serigi de. Oıyn­shyq arqyly balanyń oılaý qabi­leti artady, sol arqyly ómirge beıimdeledi. Sondyqtan ult bola­myn degen, urpaǵyn oılaǵan el ba­lalar oıynshyǵyna, ásirese, syrt­tan ákelinetin oıynshyqtyń sapa­syna, qaýipsizdigine aıryqsha kó­ńil bólýge, qaterdiń aldyn alýǵa tıis. Alakóldiń jaǵalaýy alańdatady Erbolat ÁPSÁLIаMOV, Májilis depýtaty. Shyǵys Qazaqstannyń tumsa tabıǵaty talaı adamdy tamsandyratyny jasyryn emes. Eli­mizdiń sulý óńirleriniń biri – Alakól. Alaıda, keıingi jyldary Alakól jaǵalaýynyń úlken qar­qynmen buzylýy kól mańaıynda orna­lasqan eldi meken turǵyndary men jyl saıyn kól jaǵalaýyna kelip dem alýshy adamdar úshin úlken qaýip tóndirýde. Sý tolqyndary men qys­qy ýaqyttaǵy muz qursaýynan buzylyp jatqan jaǵalaý osy kúni kól mańaıynda ornalasqan eldi mekenderge meılinshe jaqyndaı tústi. Jaǵalaýdyń sý ekpinine shydamaǵan shyǵys betkeıi 300 metrge deıin jyljyǵan. Jyl saıyn jaǵalaýdyń 20-30 metri buzylady. Sonyń saldarynan kól mańynda ornalasqan Qabanbaı aýyly arqyly ótetin uzyndyǵy 1800 metrlik tas joldy sý shaıyp ketken. Búginde kól sýy “Dorojnık” demalys úıi men basqa da demalys ortalyqtaryna jaqyndap qaldy. Al jyl saıyn kól jaǵasyna kelip demalyp, em qabyldaýshy­lardyń sany jylyna 60 myń adamnan asady. Jaǵalaý aldaǵy ýaqytta da mundaı qarqynmen buzylatyn bolsa, taıaý ornalasqan eldi mekenderdi sý basý qaýpi týyndap tur. Kól jaǵalaýynyń qarqyndy buzylýyn toqtatý maqsatynda 2007 jyly jaǵalaýdy nyǵaıtý jobasy qolǵa alynǵan bolatyn. Joba boıynsha kól jaǵalaýyna sý tolqyndaryna qarsy arnaıy tosqaýyldar turǵyzylýy kerek. Atalǵan qurylystyń birinshi kezeginiń qurylysyn júrgizý úshin jobalyq-smetalyq qujattama jasalyp, ol memlekettik saraptama­dan ótkizildi. Birinshi kezekte kól jaǵasyna uzyndyǵy 175 metrdi quraıtyn aılaq jáne 162 metrlik tosqaýyl turǵyzý josparlanǵan. Joba boıynsha bul jumystardyń quny 594 mln. 987 myń teńgeni qurady. Bas merdiger – “Semmelıorasııa” zańdy tulǵalar birlestigi. Merdiger joba aıasynda birinshi kezekti turǵyzý jumystaryn júzege asyrdy. Alaıda, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi atalǵan birinshi kezek qurylysynyń tolyq aıaqtalýyna qajetti qarajatty bólmeı otyr. Sol sebepti qurylys jumystary 2010 jyly ýaqytsha toqtatylǵan. Búginde qaryz qaldyǵy 57 mln. 737 myń teńgeni quraıdy. Qarjylandyrý jalǵastyrylmaıtyn bolsa, birinshi kezektiń qurylysyna jumsalǵan qarajat zaıa ketýi múmkin, al ekinshi kezektiń qurylysy múlde bastalmaýy yqtımal. О́ıtkeni, kól jaǵasyna salynǵan aılaq sý ishinde qalyp qoıý qaýpi bar. Sóıtip, atalǵan joba múlde aıaqsyz qalýy múmkin. Bul másele qazir aýdan, oblys basshylyǵyn da tolǵandyryp tur. Atalǵan óńirdiń turǵyndary Májilis depýtattaryna qıyn jaǵdaıdyń oń sheshilýine yqpal etýin ótindi. Osy oraıda Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń atyna depýtattyq saýal joldap, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany Qabanbaı aýylynyń janynda Alakól kóliniń jaǵalaýyn nyǵaıtý jumystarynyń birinshi kezeginiń qurylysyn aıaqtaý úshin 57 mln. 737 myń teńge qarajat bólý jónindegi máselege nazar aýdarýyn suradym. Alakól máselesiniń oń sheshilýine Úkimet basshysy da, tıisti mınıstrlikter de oń kózqaras tanytady degen senimdemin. Baılanystardy óristetý jolynda Túrkııanyń Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasyndaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Lale Úlker ha­nym men elimiz Parlamenti Má­ji­li­si­niń Ha­lyqaralyq ister, qor­ǵanys jáne qaýipsizdik komı­tetiniń mú­shesi, Qa­zaqstan-Túr­kııa parla­ment­­ara­lyq yn­ty­maq­tastyq to­by­nyń jetekshisi Ýá­lı­han Qo­ńyr­baevtyń kezdesýi bolyp ótti. Kezdesýde Qazaqstannyń táýel­­sizdigin Túrkııanyń álem el­deri ishinde alǵash bolyp ta­nyp, qoldaý bil­­dirgeni, eki mem­leket arasyn­daǵy saıası-ekono­mı­kalyq, rýhanı-mádenı, bilim men ǵylym salala­ryndaǵy yn­ty­maqtastyq qarym-qatynas­tyń qarqyndy damyp kele jat­qany týraly áńgime qoz­ǵaldy. Tarap­tar parlamentaralyq baı­la­nysty óristete túsýdiń keleshegi jaıly da pikir almasty. “Egemen-aqparat”.