Baqytymnyń baq qusy

Otbasy – Otannyń otaýy Gazetimizdiń belsendi avtory, re­dak­sııanyń ekonomıka taqyrybyna ja­zylǵan tańdaýly maqalalarǵa beriletin syılyǵynyń ıegeri, akademık Rahymjan Eleshev habarlasyp: «Jeńgeń ekeýmizdiń altyn toıymyz jaqyn qalyp edi, soǵan oraı bir oı­la­rymdy jazyp edim», degende: «Raha, áıelin maqtaǵannyń bárin birdeı basa bermespiz, jiberińiz, oqyp kó­reıik», dep ázil aıtqanbyz. «My­na­nyń kólemi kóbeıip ketti, qaıteıin?» dep taǵy telefon shalǵanynda: «Ja­raı­dy, qysqartý qolda ǵoı», dep ish­teı oılap qoıǵanbyz. Alaıda, oqı kele, akademık R.Eleshevtiń jazǵanyn onsha kóp qıqalamaı, tutastaı derlik kó­lemde oqyrman nazaryna usynýǵa bekindik. Bul jazbalarda kópti kórgen, al­dy­nan talaı shákirt órgen ulaǵatty tulǵanyń ómir týraly júrekjardy tol­ǵanysy bar. Bul jazbalarda jastaı ǵashyq bolyp qosylǵan asyl jar­ǵa degen aınymas mahabbattyń ys­tyq lebi bar. Bul jazbalarda bas­taǵy baqyttyń baǵasyn biletin baı­yptylyq bar. «Otbasy – Otannyń otaýy» degen bolatyn bir sózinde Elbasymyz. Uly Konfýsııdiń: «Eger adamnyń janynda tártip bolsa, onda otbasynda da tártip bolady. Eger otbasynda tártip bolsa, onda memlekette de tártip bolady. Eger memlekette tártip bolsa, onda álem de or­nyn­da turady» dep aıtqanyn biz Qytaı týraly jazǵanymyzda keltirgenbiz. Qysqa-qaıyrym alǵysóz jazýda­ǵy maqsatymyz esimi elge eleýli av­tor­dyń maqalasyn tuzdyqtap usyný ǵana emes. Negizgi maqsatymyz – bas­pasózge jazylý naýqany áne-mine aıaqtalǵaly turǵanyn esińizge taǵy bir salý, ardaqty aǵaıyn! Jan seri­gińizge aınalǵan «Egemenniń» keler jylǵy, Táýelsizdiktiń jıyrma­syn­shy jylyndaǵy betterinen de mundaı dámdi dúnıelerdi talaı-talaı tamsana oqıtynyńyzǵa biz kepildik ete alamyz. Jazylýdy jalǵastyrýdy umy­typ, qapy qalyp júrmeńiz. Jańa jylda da ózińizben júzdesýge jazsyn, qadirmendi Oqyrman!

Saýytbek ABDRAHMANOV.

* * *

Ushqan qus, júgirgen ańnyń bári tirshilik úshin kúresedi. Al adam she? Adam da myna tátti ómirge tamsanyp ótý úshin ǵana emes, artynda iz qaldyrý úshin tyrbanady, tirlik keshedi. Aqylyna aqyl qosqysy keledi. – E, Jaratqan Iem, bizdi óstip artyqsha jaratqanyńa myń da bir alǵys! – deımin ómirlik jarym Turǵanaıǵa. – Raha-aý, ne boldy? Búgin buryn-sońdy estimegen sóz aıttyń ǵoı, – deıdi jyly jymıǵan zaıybym. – Bul týraly buryn da oılap edim. Endi búgin esime túsip... Keıingi kezderi estip júrgen bir án bar emes pe, «Bárimiz pendemiz ǵoı, perishte kókte ǵana», dep keletin. Sol ras. Áıtpese myna men ǵana emes, jer basyp júrgen adamdardyń bári Allaǵa adam etip jaratqany úshin myń alǵys emes, mıllıon alǵys aıtar edi. Mine, elý jyldyń júzi boldy, biz árbir kúndi osylaı kúlip, ádemi ázilimizdi ara­las­tyryp ótkizip kelemiz. Taryqqan kezderimiz de ótken. Kisi esigin saǵaladyq, azyn-aýlaq jalaqymen jan baqtyq. Sol ýaqytta da jan-jaǵymyzda ne ishem, ne jeımin demeı, aıaqtaryn alshań basyp júrgender ushy­ras­qan. Sondaılarǵa qyzyqqanymyzben, dál so­lardaı bolsaq eken demeppiz. О́ıtkeni, biz dú­nıe baılyǵyn murat tutpadyq. Muratty is­terdi alǵa saldyq. Biz úshin jan baıly­ǵynan asqan dáýlet joq edi. Sóıtip, jettik qoı búginge. «Jaqsy áıel – Qudaıdyń syıy», deıdi eken atalarymyz. Ne degen ǵajap sóz, á?! О́te taýyp aıtylǵan. Arǵy jaǵyndaǵy oıdy aıtqyzbaı uǵatyn, degenine qulaq asyp, quraq ushatyn, azamatym ǵoı, ardaqtym ǵoı dep únemi erin arqa tutyp, tý kóteretin áıelder kóp te shyǵar. Biraq, jaqsy kóptik qyla ma? Álgi, kókaıyl bireýlerin kórgende, eriksiz «táýbe» deıtinimiz de bar... Shyny kerek, oqyrman, men sondaıda barymdy asyryp, joǵymdy jasyryp, aby­roıymdy aspandatyp júretin jan ja­rym­dy jaqsy kórip ketemin. Meniń osy sózime qarap: «Nemene, buryn unatpaýshy ma edi­ńiz?..», deıtin shyǵarsyz, qymbattym. Jo-joq, unatpasam – úılenem be? * * * «Rýhanı jaqyndyq rýlyq jaqyndyqty tárk etedi» depti belgili kósemsóz sheberi, baspager Jaqaý Dáýrenbekov. Mine, sóz­mer­gen degen osyndaı bolsa kerek! Aıtqan oıy atylǵan oq sııaqty, týra oıyńa dóp tıedi. Keńester Odaǵy tarap, erkindik degen osy eken dep baılyq bólisi men bılik bólinisine oıymyz aýyp edi, júzshildigimiz de jan­da­nyp, rýshyl­dyq aýrýymyz da asqynyp shyǵa keldi. Tanys-tamyrlyq jaılady. Korrýpsııa kórkeıdi. Jaq­sy men jamandy shatas­ty­ratyndy shy­ǵardyq... Osy jaǵy janymdy jeıdi, qınaıdy. Shydaı almaı, tipti shaı iship otyryp ta kúızelisimdi sezdirip qoıa­tynym bar. – Raha-aı, sen ǵana emes, eldiń bári dál osylaı topshylasa ǵoı, – deıdi oıymdy qup­taǵan Turǵanaı. Keıde ózi de áńgimeme qo­sylyp ketedi. Búginmen shektelmeı, ne­mere-shóberelerimiz tirlik keshetin keleshegimiz mazalaıdy. Qandaı zaman bolar eken, qaıtip ómir súrip, qyzmet jasar eken deımiz. Biz buryn da sondaı edik. Endi egde tartyp, júzimizdegi ájimderimiz tereńdep, shashy­myz­dyń aǵy qoıýlanǵan saıyn oılanatyn-tolǵanatyn, tipti tolǵatatyn sátterimiz kó­beıdi. Ashyǵyn aıtqanda, balalarymyz úsh­in ǵana emes, solar qabyrǵasyn qataıtyp, shańyraǵyn tikteı túsetin Qazaq eliniń erteńi úshin de oı keshemiz... Iá, sóıtip tań atady. Turǵanaıdyń baptap bergen birer kese kúreń shaıyn iship alyp, elý jyldaı esiginde júrgen oqý or­dasyndaǵy jumysyma ketemin. Jumys degen jaqsy-aý, shirkin! Oıyń da, boıyń da sergıdi, el-jurtpen júzdesesiń. Aýdı­to­rııaǵa enip, esilip sóıleısiń. Bir dárisim ekinshisine uqsamasa eken, tyńdaǵan stýdentter odan da beter elitip, qulaq túrse deısiń. Bir kezderi Turǵanaı da sabaq bergen. Qatardaǵy jaı muǵalim emes, ǵylymı dá­rejesi bar, dosent edi. Átteń, densaýlyǵy... Baılyqtyń zory – denniń saýlyǵy eken. Ony ózi de aıtady. «Eger aıaǵym saý bolsa, tilim saırap tur ǵoı, Raha-aý!» – deıdi. Bilimi de, biliktiligi de jetedi. Áli de bereri mol, úıreteri kóp Turǵanaı jeńgesin bú­gin­de qara shańyraqty shaıqaltpaı, jaıqaltyp ustap otyrǵan Tilektes Esbolov inim, shá­kirtim shettetpeı, ómirin ótkizgen kafedra­syn­da ustar edi. Kadrdyń qadirin biletin azamat qoı. Myna meniń ózimdi eki kúnniń birinde jaqsy sóz, ystyq yqylasymen aıalap qoıady. – Rahymjan aǵa, biz de adambyz. Bizdiń de qatelesýge qaqymyz bar shyǵar. Sondaıda túzetip qoıyńyz, asyp bara jatsaq, ba­syńqyrap qoıyńyz, – deıdi áńgimesine ázilin astarlap. – Oı, sender myqtysyńdar ǵoı! Biz senderdi osal bolsyn dep ósirgen joqpyz, osylaı bolsyn dep mápeledik. Memleket tárbıeledi, endigi kezek senderdiki, – deımin. Júrip kele jatyp aıtamyz, kúlip otyryp syr shertisemiz. Kúlki – ómir. Qandaı sharýany da kóńildi bastap, kóńilmen atqarsań sátti shyǵady. Dámi tátti bolady. Áıtkenmen, ómirdiń óz soqpaǵy, qıyr-shıyr joldary bar emes pe? Árkim árqalaı júredi. Árqıly minez, tú­sinikteri bolady. Jaqsylaryna janassań, janyń jaılanady; tynysyń keńip, ómirdiń ǵajaptyǵyn sezine túsesiń. Al qyńyr­la­ry­men, qısyqtarymen júzbe-júz kep qalsań... Endi sondaı kisi ómirlik jaryń bop shyqsa she? Azamatqa odan artyq azap bola ma?.. * * * Bir danyshpan: «Aınala-tóńiregińe ja­ryq sáýleńdi shashyp júr, basqa bireýdiń kóleń­kesi túspesin», depti. Aıtyp turǵan jaryq sáýlesi – jaqsy isteriń men jyly lebizderiń, al kóleńkesi – kesirli sóz, kedergi tirlik qoı. Ony qazaq qııanat deıdi. Qudaı qııanattan saqtasyn! Bári-bárimizdi saq­tasyn!!! – Áı, Raha, – deıdi hanym desem de, janym desem de jarasatyn Turǵanaıym, – ekeýmizdiń tútin tútetkenimizge osy qysta elý jyl tolady eken ǵoı. – Ne deıdi?! Shynymen-aq, jarty ǵasyr zý etip óte shyqqany ma? – deımin tańdanyp. – Alpysynshy jyldyń aq qarly qysy emes pe edi, ekeýmizdiń úı bolǵanymyz?.. – Oıpyrmaı, á?! Mine, ushqyr ýaqyt, zymyran jyldar degen... Sen meni oı­lan­dyryp tastadyń-aý, Turash-aý. Ne istesek eken, a? Saǵan qandaı tartý jasasam?.. – Bilmeımin ǵoı, dosym-aý! Qolyńda aq qusyń bop qonaqtap otyrmyn ǵoı, – deıdi ol aqtaryla kúlip. * * * Men óz ómirimdi úılengenge deıingi jáne úılengennen keıingi dep eki kezeńge bólemin. Úılengenge deıingi ómirińniń bar tynysy jeke basyńnyń tóńireginde órbıdi. Árıne, áke-shesheń – tilekshi, tárbıeshi, jan­ashyr. Olar men úshin dep dúnıe jıdy, tyrbanyp tirshilik jasady. Oılarynyń ta­za­lyǵy, maǵan degen yqylastarynyń mól­dirligi boıyma nur bolyp quıyldy. «Kekti bolma, tekti bol», – deıtin edi ekeýi. Meniń áke-sheshem oqyǵany kem bolsa da, toqyǵany qısapsyz mol jandar bolatyn. О́mirdiń óz synynan ótken. Bastan keshken jaqsydan da, jamannan da oı túıgen. Meni es bile, etek jaba eńbekke baýlydy. «Araıly tańdy qarsy al», deıtin edi-aý, jany jánnatta bolǵyrlar. Tektilik te – Táńirden. Sony ushtaı túsetin ózińsiń. Isińmen, sózińmen, jasaǵan jaqsylyqtaryńmen kim ekenińdi kórsete alasyń. Búginde tekti atanyń urpaǵy bolyp kóringisi keletinderdiń kúni týdy. Jetpis jyl boıy ákesi men atasynyń baı-baǵylan bolǵanyn aıtýdan jasqanyp kelgender kóp­sip, maqtanatyndy shyǵardy. Ras-ótirigin kim bilsin, endi kep aıaq astynan: «Bizdiń ar­ǵy atamyz bı-bolys bolǵan nemese myńǵyr­ǵan mal ustap, malaı jumsaǵan. Tekti ata­nyń urpaqtarymyz», deıdi. Árıne, maq­tan­ǵan da jaqsy-aý. Biraq, óz basym óıtip maqtana almaımyn. Arǵy atalarymnyń qa­ra­paıym tirligin, tazalyǵyn, eńbekqorly­ǵyn, kisige qııanat jasamaǵanyn, adam­ger­shiliktiń aq jibin attamaı ǵumyr keshkenin aıtamyn. Ákem de, ákemniń týǵan inisi de sum soǵystyń qurbany bolǵanyn, el basyna kún týǵan almaǵaıyp shaqta alǵashqylardyń biri bop attanyp, azamattyq aryn tý etkenin maqtan etemin. Odan arǵy atalarymyz ha­lyq batyr­lary bastaǵan qoldyń quramynda bolǵany sózsiz. At ústinen túspegen. Jaý keldi degendi estise, er-azamattardan qa­lyspaı jasanǵan jaýǵa qarsy shapqan. Eki­niń biriniń basyna han bolýdy, bılik pen batyrlyqty jazbaǵan. Tipti bar ǵoı, adal­dyqty, azamattyqty da ekiniń biriniń ba­syna jazbaǵan. Ony ustana bilý de árkimniń ózine syn. * * * Qazir «toqta» dese – qaramaıtyn, «aq­sha» dese – qalt turatyn bir zaman boldy ǵoı. Aqsha bılep tur. Kóp nárseniń qadiri qashty. Ne kóp, akademık kóp. Aty bar da zaty joq «ataqtylardyń» arasynda «akademıkpin» dep aıtýǵa ımenetin boldyq. El analardyń dáreje-deńgeıine qaraıdy da, «á, sen de sondaı akademık ekensiń ǵoı» dep qala ma dep qınalasyń. О́zińniń bul ataqty baıaǵyda, osydan jıyrma-jıyrma bes jyl buryn alǵanyńdy aıtyp, onsyz da jetpeı jatqan altyn ýaqytty sarp etkiń kelmeıdi. Sebebi, bul ataqtar maǵan tatıtyn eńbegim úshin berilgen. Bir ret qana emes, úsh ret berilgen. Satylatyn emes, daýys berip saı­lanatyn saraby qatal shaqta berilgen. QR Ulttyq Ǵylym akademııasyna da, Reseı Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııa­sy men Halyqaralyq agrarlyq bilimder akademııasyna da sóıtip saılanǵanmyn. Ol az bolsa, D.N.Prıanıshnıkov atyndaǵy KSRO Memlekettik syılyǵyn, odan keıin A.I.Ba­raev atyndaǵy QR Memlekettik syılyǵyn ǵylymdaǵy qol jetken tabys, jetistikterimizdi elep-eskere otyryp berdi. Eger bitirgen birdeńemiz bolmasa, osynshama syı­lyq­qa qolym jeter me edi. «Sengenińnen súı­engeniń myqty bolsyn» demekshi, súıen­genim, shynynda da, myqty edi! Ol – adal eńbegim. «Eńbektiń emshegi egiz» eken, ataq-dáreje de, marapat-syılyqtar da óz retimen kele berdi, beretin bılik bere berdi. О́ńirime taǵylǵan táýelsiz elimizdiń «Qurmet» ordeni de, «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy da osy oıymnyń aıqyn dáleli. * * * «Baǵyń óskenshe tileýińdi el de tileıdi, óziń de tileısiń, baǵyń ósken soń óziń ǵana tileısiń» deı me uly Abaı. Rasynda, solaı. Ata-anań álpeshteıdi, ulaǵatty jandar bar bilgenin úıretedi, úlkender bilgen ósıetin aıtyp baǵady. Iá, áli kúnge deıin jadymda tur, ol aqyrǵan aqpannyń kezi-tin. Ásker kúni – 23-shi aqpannyń qarsańynda altynshy sy­nyp­tyń betke ustar úsh balasyn komsomolǵa ótýge qyryq shaqyrym qashyqtaǵy aýdan ortalyǵyna aparatyn boldy. Arasynda men de barmyn. Sodan bir kún buryn ǵana Elesh ákem: – Balam, mine, eseıdi degen osy. Endi komsomol bolasyń. Nurly bolashaǵyńnyń basy bul. Men tilekshimin, aınalaıyn, – dedi daýysy báseńsip. Áldenege ımengendeı túrin sezinip: – Aıta berińiz, áke, – dedim. – Aıtsam... endi buryn da aıtyp edim ǵoı... Seniń shyn ákeń sum soǵystyń qur­ba­ny boldy. Men sony joqtatpaı, áke ornyna áke bolyp júrmin, shyraǵym. Sen jalǵyz tuıaqsyń. Ákeniń atyn shyǵaratyn sensiń. О́zi de, kózi de bolatyn sensiń, aınalaıyn. Nesin jasyraıyn, batpaı da otyrmyn,.. – dep jáne bir kidirdi. – Áke, men endi bala emespin ǵoı. Ne degińiz kelse de, tartynbaı aıtyńyzshy. – Aıtsam... aınalaıyn, komsomolǵa ótken­nen keıin qolyńa qyzyl bılet beredi. Oǵan kim dep jazylar eken dep, sony ashyp aıtýǵa batpaı otyrǵan jaıym bar, aı­nalaıyn... – Eldiń bárine Eleshtiń balasymyn dep júrmin ǵoı, áke. Siz maǵan ákeniń shapaǵat-shýaǵyn shashqan asyl adamsyz. Men sizdi umytpaımyn! Aıtqan sózim – sóz. Qashan da Eleshev bop ótemin. О́z ákemdi de umyt­paı­myn. Nur-júzi saqtalmasa da, aty-jóni – júregimde. Men Sarybas Sultanǵalıevtiń kindiginen jaralǵan ulmyn ǵoı. Alaıda siz ol kisiden bir de kem emessiz. Sizdi umytý – jasaǵan jaqsylyqtaryńyzdy esten shyǵarý, ol oıym túgili túsime de kirmeıdi, áke, – degenimde, kóńili kem kisi emes pe, meni qu­shaqtaı aldy. «Aınalaıyn, aınalaıyn» degen úni de dirildi estildi. Kózinen bir tamshy ystyq jastyń yrshyp shyqqanyn, ony qolynyń qyrymen bildirtpeýge tyry­syp súrtip alǵanyn kórmesem de, ishim sezip turdy. Men de jylap jiberdim. – El-e-esh-ev bop ótemin, áke. Bıletti sóıtip alamyn, áke! – dedim jınaqtalyp. – Sóıt, shyraǵym. Barym da, narym da sensiń, aınalaıyn. Jer basyp júrsem, qolymnan kelgenniń bárin ózińe arnaımyn. Bar jaqsylyqty saǵan jasaımyn, janym, – dedi bar yqylasymen. Qandaı áńgime de­seńizshi. Erkek kindikke zar qylyp qoıǵan qý taǵdyrdy, sondaı qaıǵyny júregine júk etken asyl adamdy umytýǵa bola ma? Sonymen, men sózimde turdym. Eleshev Rahymjan dep jazdyrtyp, qyp-qyzyl bılet aldym. Oǵan qaıta-qaıta qarap, qaraǵan saıyn ózgeshe kúıge bólendim. Iá, qurmetti oqyrman, men muny ne úshin aıtyp otyr deısiz? Árıne, maqtan úshin emes. О́ıtkeni, dál osyǵan uqsas áńgimeni meniń tustastarymnyń qaı-qaısysy da bastan keshken. Olar da men sekildi áserlengen. Lenın komsomolynyń qataryna ótýdi, Kom­par­tııa­nyń múshesi bolýdy mártebe kórge­ni­miz – ómir shyndyǵy. Ol dáýir sondaı edi. Álgi uıymdarǵa múshe bolý – úlken jaýapkershilik júgin moıynǵa artý edi. Bizdi solaı baýlyǵan. Sondaı mekteptiń túlegi edik biz. Elmen qalaı sóılesý qajet, júrý-turýdyń máde­nıe­ti, qoǵamdyq isterge aralasý, qaıy­rym­dy bolý, kópshilikti baǵalaý, ortany syı­laý, qys­qasy, adamdyq bolmys máselesi edi úıreteri. Búginde otanshyl dep júrmiz ǵoı, ol ýaqytta ony patrıotızm rýhy deýshi edik, osy jaǵyna aıryqsha mán beriletin. Demokratııalyq uǵymdar sińiriletin. Eldiń ıesi sendersińder dep úıretetin. Sondaı oıdy ılandyryp aıtatyn. Shynynda, qaı-qaısymyz da soǵan ynty-shyntymyzben senetin edik. * * * Ýaqyt shirkin altyn ǵoı. Oıǵa alǵan jumysyńdy jasasań – jasap qaldyń, áıtpese ony keler kúni atqarýǵa tıissiń. Osynyń bári ótip jatqan ómiriń. Sol sebepti de men mekteptegi shaǵymnan ýaqyttyń parqyn bilýge umtyldym. Negizgi jumysym qaısy? Sodan soń ne isteýim kerek? Rasyn aıtqanda, mende stýdenttik kezde de elteń-selteńge ýaqyt bolmady. Kúnde­lik­ti sabaqtyń syrtynda qoǵamdyq jumys­ta­rym kóp. Jeksenbi kúnniń ekinshi jar­ty­synda ǵana qolym bosańsıdy. Turǵanaı sulýǵa qaraı tura umtylatyn kezimdi sol kúnge josparlaımyn. Keı aptada aıaq asty­nan shyqqan asa qajetti bir sharýalar kıip ketedi. Ol osyǵan ábden úırendi. – Úırengem joq, sen soǵan eriksiz úı­rettiń ǵoı, – deıdi búginde jastyq shaǵy alystaǵan, ájelik aýylyna qońsy qonǵan Turǵanaıym. – Aınalaıyn, endi qaıteıin? Bárine óziń kináli. Qaltasynda aqshasy az maǵan qa­ramaı, qaltaly basqa bir jigittiń qol­tyǵynan qarmasań, kúnde kúlki, kúnde toı – júrer ediń qydyryp... – deımin. – Áı, men de bilem-aý, – deıdi kúlip. – Aqshasy kópti emes, aqyly kópti izdedim ǵoı... «Adam qansha sekirse de, basynan bıik sekire almaıdy». Men qansha jerden myq­tymsımyn degenimmen, óıte almas edim. О́ıtkeni, artymnan apta saıyn kep turatyn aqsha joq. Áke-sheshem kúndelikti janba­ǵys­pen ǵana otyrǵan jandar. Qaıta, ol ki­si­lerdiń jaǵdaıyn eskerip, qaıtkende de salmaq salǵym kelmedi. Máselen, tórtinshini támamdaǵan jazda bólim bastyǵy: «Elý ógizsheni baǵyp, semirtip etke ótkizý kerek. Kimde-kim sony jasasa, álgi elý maldyń bireýin óz tańdaýlaryń boıynsha beremin», dedi. Sol kezde balalardyń arasynan: «Aǵaı, aǵaı, men baǵaıynshy, men baǵaıynshy!» dep sýyrylyp shyqtym. «Kettik endeshe, qane, sanap al!» dedi. Baryp aryq-turaq elý ógizsheni qabyldap aldym. Sodan bastap kúndiz-túni oılaıtynym – aldymdaǵy mal­dyń amandyǵy. Tań qulanıektene aıdap ketemin. Kún qyzǵansha uzatyp baǵamyn. О́ri­sin kúnde aýystyramyn. Qarańǵy túskenshe sońynda júremin. Ol da túk emes-aý, eń qıyny sý boldy. Turǵan jerimizde sý tap­shy. Qudyq sýyn beresiń. Ol otyz-otyz bes metrden alynady. Aınalasy shegendelgen qudyq. Aýyldyń bar maly sol jerden sý ishedi. Meniń qıqarlyǵymdy qarańyz, áýeli ókimettiń maly ishsin dep eshqaısysyn jolatpaımyn. Ár ógizshe kemi bir jarym-eki shelek sý ishedi. Qanyp ishpeı, ketpeıdi. Mine, osy jumystar qanshalyqty azapty bolsa da, qaıtpadym, abyroımen atqardym. Sondaı qaısarlyǵymdy kórgen úlkender bir jaǵy qyzyǵady, bir jaǵy razylyq tany­tady. «Kórersińder, myna baladan túbi birdeńe shyǵady. Jeke malyńdy qoıa tur dep jolatpaıdy. О́zi ókimetshil», deıdi. Sonymen, eki aı jaz óte shyqty. Bir ógizsheni de joǵaltpaı, ıt-qusqa jem qyl­maı, ósirip-baǵyp, junttaı qylyp semirtip, etke ótkizdim. Bólimshe basshysy sózinde turyp, tańdaǵan malymdy berdi. Sol maǵan kıim de, tamaq ta, qalam-qaǵaz da boldy. Mine, eńbektiń dámin osylaısha tatyp óstim. Áý basta sińgen ádet qalady eken. Stýdent shaǵymda kýrstastarym aýyl-aýyl­da­ryna ketip jatqanda, men akademııanyń Geobotanıka ınstıtýty ǵalymdarymen ekspe­dı­sııaǵa birge shyǵyp, eńbek ettim. Onda da eńbegińe qaraı aqy tóleıdi. Bul bir qyry bolsa, ekinshi jaǵy, keleshektegi ǵylymı jumystaryńa materıal jınaısyń, tájirıbe jınaqtaısyń. Kúzge salym Almatyǵa oral­ǵanda qaltamda qomaqty qarjy bolady. Sol kezde ózimshe jomarttyq jasaýǵa múmkindik týady. Jer-jerden Almatyny saǵynyp, ań­sap kelgen Turǵanaı men jany jaqyn qur­bylaryn birge ala shyǵyp, Medeýdi ara­latamyn, parkti kórsetemin, keshinde kınoteatrda júrip jatqan qyzyqty seanstarǵa aparamyn. Yńǵaıy kelgendeı bolsa, meı­ram­hanaǵa otyrǵyzamyn. Araq-sharap degendi ta­typ almaımyz. Bı bıleımiz, kóńil kóteremiz. Biz, sol ýaqyttaǵy meniń zamandas­ta­rymdy aıtamyn, materıaldyq baılyqty emes, rýhanı baılyqty áýelgi kezekke shy­ǵar­dyq. Az ǵana aqshamyz bolsa, kitap dú­kenderin araladyq. Áýezov atyndaǵy teatrda júrgen qoıylymdardyń ishinde kórme­genimiz kemde-kem. Ondaǵy basty rólderde oınaıtyn sahna sańlaqtarynyń bárin derlik tanyp alǵanbyz. Premerasyn tama­shalaýǵa asyǵa­myz. Sebebi, qoıylymnyń eń bir este qalatyn kezi sol. Oǵan avtor da shaqyrylady. Qazaq ádebıeti men óneriniń betke ustar qaımaqtarynyń bárin ushy­ra­tasyń. Mań-mań basyp Músirepov kele ja­tady, zaıybymen. Myna tustan Sábeń shy­ǵady, Márııam apaı ekeýi. Muhtar Áýezovti de talaı ret kórdik. Qoıylym sońynan spektakldi sahnalaǵan búkil quram sahna tórine kóteriledi. «Avtor, avtor!» dep aıqaılaıdy, qol soǵady kúlli zal. Sóıtip, sahnaǵa shyqpasyna qoımaıdy... * * * Jaqsy bola bilgenge, jany izgi adam atana alǵanǵa ne jetsin! Ondaı jandar qaı jerde de, qandaı ortada da qadirli. О́ıtkeni, ómirdiń sáni men saltanatyn kirgizetin kisini halyq ardaqtaıdy, alaqanynda ustaıdy. Ol – qoǵamnyń baılyǵy. Ondaılar ultqa da, ulysqa da bólinbeıdi. Dúıim jurtqa ortaq adam bolady. О́z ómirimde sondaı jan­dar­dyń talaıyn keziktirdim. Birge týǵan baýy­ry bolsam bir basqa, týyp-ósken topyraǵym da bólek. Biraq, sol kisiler qajet jerinde bolysty, qarjylyq jaǵynan qaraılasty, qyzmette ósýime yqpal etti. Qyzmet degennen shyǵady, mektepti al­tyn medalmen bitirgenim sekildi, joǵary oqý ornyn da úzdik aıaqtadym. Qyzyl dıplom aldym. Eshkimdi jumyssyz qaldyr­maı­tyn zaman ǵoı. Eń jaqsy jerlerge eń áýeli baly joǵary qyz-jigitterdi jiberedi. Bizben birge Tamara deıtin qyz da bitirdi. Ákesi – mınıstr. Men oǵan ilesip úıine baryp turatynmyn. Ákesi Mıhaıl Grıgorevıch Rogınespen áńgimelesip, talaı márte qatar otyryp dámdes te boldym. Qyzy sabaqqa onsha emes. Meni jaqyn tartyp jú­retin sebebi de Tamaranyń oqýyna baı­la­nysty. Bilgenimdi úıretemin. Sheshesi de jaqsy kisi. Bir jaǵy ázildegen bolyp, bir jaǵy ishki esebi shyǵar: – Rahımjan, eslı ty býdesh jenıtsıa, ıa s ýdovolstvıem Tamarý tebe otdam, – deıtin edi. Sóıtip, úzdik bitirgenime qaraı eń birinshi joldama maǵan buıyrdy. Tamaranyń baly tómen, soǵan qaraı komıssııa múshe­leriniń aldyna sońyna salym bardy. Ákesi – mınıstr, solaı bola tura Almatyda alyp qalmaı, Esikke jiberdi. Qarańyzshy, mınıstrdiń jalǵyz qyzy!.. «Áı, munyń bári jáı, syrt kóz úshin jasalǵan syrǵytpa tirlik qoı. Áli-aq kó­rersińder, ol osy jerden bir jaıly orynǵa jaıǵasady», dedi birge oqyǵan joldastar. Biraq, bári basqasha boldy. Tamara Esik qalasy emes, arǵy jaǵynda «Qaraturyq» deıtin keńshardaǵy orta mektepke baryp, bıologııadan sabaq berip, jergilikti uıǵyr jigitine kúıeýge shyqty. Mine, men soǵan kýámin. Qazir mınıstrler bylaı tursyn, aýdannyń ákimi nemese aýdannyń sot salasy men prokýratýrasynda júrgender sóıte me?.. Árıne, ádiletsizdikke ókinesiń. Mı­nıstr­diń balasy – mınıstr, generaldyń balasy general bolyp jatyr. Eger sol shirkinder atqarǵan isine laıyq bolsa, jón-aý. Áıtkenmen múlde olaı emes qoı!.. Qaıran, Qadyr kókem aıtqysh-aq! «О́z­gege adal bol, ózińe qatal bol», deıdi. Basqa emes, memlekettik úlken laýazymda júrgen­der­diń adaldyqtan aınyp, qoǵamnyń múd­desin jeke bastarynyń maqsatynan tómen­detip, tipti múlde eskermeıtin jaǵdaıǵa deıin jetkenine Prezıdenttiń ózi kúıinip, kúızelip sóıledi. «Bolashaq» baǵdarla­ma­symen bilim alyp keledi de, bir-bir kresloǵa qonjııa ketedi. Neniń ne ekenin bilmeıdi. Sol orynda ne úshin otyrǵanyn aıta al­maı­tyndardyń ábden kóbeıgendiginen halyq qasiret shegýde», dedi. Mine, sondaılarǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolǵan Rogınestiń prınsıpshildigi úlgi-ónege bolsa ǵoı, shirkin! * * * Dana Eskendirden: – Siz nege týǵan ákeńizden góri tá­lim­gerlerińizdi áz tutasyz? – dep surapty. Sonda ol: – Ákem maǵan ótpeli ómirdi ǵana berdi, al tálimgerlerim máńgilikke baratyn janymdy janyp, bekemdedi, – dep jaýap bergen eken. Árıne, ákeniń orny bólek. Áke ómirin jalǵastyrasyń. Úmiti bop janasyń, shy­raǵy bop jarqyraısyń. Ol – jalǵyz, jeke-dara. Al tálimgerleriń kóp. Olardyń biri sózimen dem berse, ekinshisi isimen jebeıdi. Men úshin sondaı orny ózgeshe aǵalardyń biri – Haıdar Arystanbekuly Arystanbekov. Bir kúni sol kisi qabyldaýyna shaqyryp, áńgimelesti. Jańadan bir fakýltet ashy­lady eken. – Rahymjan, sen soǵan dekan bolasyń, – dedi birden. Áýelgide tosylyp qaldym. Sodan úndemeı otyrýdy qolaı kórmeı: – Haıdar Arystanbekuly, eger siz kún­delikti aqyl-keńes berseńiz, men bolaıyn, – dedim. – Aqylyń jetedi, tek qana batyldyǵyń jetse, bitti! Baıqaýymsha, sen odan kende emes­siń. Qane, osy qazir ótinishińdi jaz, – dedi. Sóıtip, týra otyz úsh jasymda saılaý dodasyna saldy da jiberdi. Sonymen, kóp daýys jınap, jańadan qurylǵan fakýltet­tiń jas dekany bop shyǵa keldim. Sol ýaqytta ınstıtýtta qanshama fakýltet bar. Kileń dekandar rektorattaǵy jınalys, basqosýlarda jıi-jıi júzdesip qa­lamyz. Ishterindegi eń jasy men bolatyn­myn. Oǵan deıin dekannyń orynbasary, ıa basqadaı qyzmetter atqarǵanymmen, bastap­qyda «apyraı, qalaı bolar eken?» dep jasqanshaqtaǵanym ras. О́ıtkeni, irgesi endi ǵana qalanyp jatqan fakýltet, rektordyń seniminen shyǵa alar ma ekenmin dedim. Joq, birte-birte sharýamyz shıraı bastady. Arada eki jyl ótkende jańadan ashylǵan fakýltetimiz ınstıtýt, tipti qalanyń joǵary oqý oryndary arasynda ǵana emes, respýblıka aýqymynda, odan keıin búkil Keńester Oda­ǵyndaǵy salalyq bilim berý júıesinde jaqsy jaqtarynan jıi-jıi aýyzǵa alynyp, maqtalatyn deńgeıge kóterildi. Mine, sol kezde ǵoı Haıdekeńniń dúıim eldiń kózinshe: – Rahymjan, kúndelikti kómektesip, aq­yl-keńes berip tursańyz ǵana dekan bo­la­myn degeniń esińde me? Sodan beri úsh jyl ótti. Sen meniń aqylyma dilger bolmaı-aq, qanshama ister atqardyń, biz oılamaǵan jetistikterge qol jetkizdiń. Osy betińnen tanba! – dep rızashylyq bildirgeni. * * * «Arystandaı arpalysyp eńbektengen adamnyń qolyna baqyt qusy ózi kelip qonady. Qýys keýde jazǵandar ǵana: «Bári taǵdyrdan!», deıdi. Taǵdyrdy qaharmandyq isterińmen jeń; alda-jalda ynta-jigeriń tabysqa jetkize qoımasa, onda seniń kináń joq!» deıdi ejelgi úndilikter. Kandıdattyq jumysym sátti qorǵaldy. Endi aldymda doktorlyq dıssertasııa tur­dy. Reseılik ǵalym, ózime ustazdyq eńbegin aıamaǵan azamat Andreı Vasılevıch Soko­lov­pen kelise, keńese otyryp, fosforlyq ty­ńaıtqyshtardyń ósimdikterge tıgizetin áseri jóninde zertteýdi arnaıy taqyryp etip al­dym. Izdený barysynda álemge osy sala ǵy­lymynyń asqan maıtalman akademıkteri Bo­rıs Alekseevıch Iаgodın, agrohımııanyń ne­­gizin salǵan Andreı Vasılevıch Peter­býrg­skıı, Semen Iosıfovıch Volfkovıch, Petr Mıhaılovıch Smırnov, Dmıtrıı Aleksandrovıch Korenkov, belorýs ǵalymy Tamara Nıkandrovna Kýlakovskaıa, ýkraındyq Petr Aleksandrovıch Dmıtrıenko jáne bas­qa da ǵulamalarmen dıdarlastym, talaı sım­­pozıýmdar men semınarlarǵa birge qa­tystyq. Ondaı basqosýlarǵa kóptiń biri bop qana qoımaı, jasap jatqan jumystarym jóninde sóz sóılep, baıandamalar jasadym. Ǵylymı eńbegim kóz aldarynda eksheldi. Sonyń arqasynda 1984 jyly Tımırıazev atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııa­sy­nyń ǵylymı keńesinde doktorlyq dısserta­sııamdy oıdaǵydaı qorǵap shyqtym. Biraq, ókinishtisi, arada eki kún ótpeı áldekimniń VAK-qa jazǵan «domalaq aryzy» qýany­shymdy sýdaı basty. Qudaı-aý, sondaı alyp bara jatqan min bolsa eken! Bári ishtar­lyq­tyń kesiri. Árıne, qatty qynjyldym. Qor­ǵaǵan jumysymnyń qunyn biletin ǵa­lymdar da «áttegen-aılady». «Rahymjan, eregiskende eki ret qorǵa!», dedi. Sóıtip, ekinshi ret qorǵadym. «Sorly sýǵa tyshady, boǵy qal­qyp shyǵady» degen ǵoı atala­ry­myz. Álgi aryzsymaqta ózinshe shegelep kórsetken «kem­shilikterdiń» bárine dáleldi jaýap berip, túgelimen joqqa shyǵardym. Ǵylymı keńes­tiń músheleri taǵy da bir kisideı daýys berdi. Jeldiń qaıdan eskenin, báleniń qaı tus­tan qyltıǵanyn ishim sezdi. Biraq, Qadyr aqyn aıtqandaı, «О́zgeni keshire bildim, ózim­di ósire bildim». Sonyń nátıjesinde ja­ýym­dy kóbeıtpeı, eńbek ettim, alańsyz júr­dim. Júrekti de, júıkeni de saqtaıyn dedim. О́zimniń bar sanaly ómirimdi ótkizgen qara shańyraqta rektor bolmadym demesem, qyzmetke ókpem joq: men atqarmaǵan laýa­zymdy oryn qalmady. Zeınet demalysyna shyqqan soń da qadirim qashpady, agrohımııa jáne topyraqtaný kafedrasynda meńgerýshi bola júrip, izimnen ilesken jastarǵa jetekshilik ettim. Árbir professor, akademık men sekildi shákirtter tárbıeleı alsa, jaman bolmas edi. Máselen, osyǵan deıin otyz toǵyz ǵylym kandıdatyn, on tórt ǵylym doktoryn qorǵatyppyn. Solardyń arasynda bir shákirtim – Aqylbek Kúrishbaevtyń eli­mizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, ekinshi bir shákirtim – Andreı Leonıdovıch Iva­novtyń Reseı Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti bolyp júrgenin, Abdýlla Saparov­tyń ınstıtýt dırektory, Saǵyntaı Elý­baev­tyń ýnıversıtet rektory ekenin maq­tanysh sezimmen aýyzǵa alamyn. Sondaı-aq keıingi jyldary agrohımııa, topyraqtaný, ósimdik qorǵaýǵa qatysty ǵylym salasynda zertteýler júrgizip, ǵalymdyq jolǵa túsken azamattardyń ishinen Maqtaaral ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Ibadýlla Úmbetaev pen Shortandydaǵy orman sharýa­shylyǵy ortalyǵynyń dırektory, akademık Bolat Májınuly Muqanovty, Mehanıka­lan­dyrý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırek­tory, professor Seıitqazy Qashýovty, О́s­im­dik qorǵaý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Abaı Saǵıtovty bóle-jara aıtar edim. О́zimizdiń ýnıversıtettegi Tastanbek Ataqulov, Álimbaı Baltabaev, Saǵynbaı Qal­dybaev, Qızatolla Muhamedkárimov sekildi kafedra meńgerýshisi, dekan bolyp júr­gen Raýshan Ramazanova, Amangeldi Úm­betov, Marjan Salyqova, Alma Málimbaeva sekildi shákirtterimmen tek qana tyńaıt­qysh, topyraq jaǵdaıy emes, jalpy aýyl sharýashylyǵyn órkendetý máselesinde qo­ıan-qoltyq aralasa jumys isteýdemiz. * * * Jaqsy sózge jan uııdy. Jaqsy jumys jigerińdi janıdy, janyń lázzat alady. Aldymdaǵy ilim-bilimge baýlyǵan aǵa­la­ry­myz ben apalarymyzdyń súıgen isińmen ­aınalys deıtini sodan eken ǵoı. Iá, solaıy – solaı shyǵar. Alaıda aza­mattyń abyroıyn asyryp, eńbegin jan­dy­ratyn eń áýeli alǵan jary ekenine eshkimniń aıtar daýy bola qoımas. Sondyqtan qaı kezde de janashyrym, jeleýshim de, demeýshim de bola bilgen aıaýly jarymdy aýyzǵa alamyn. Áıel – er azamattyń taǵdyry ǵoı. Baǵyn da ashatyn – áıel, sory bolatyn da – áıel. О́ıtkeni, jaman áıeldi jeńý múmkin emes. Eger myqty bolsa, álemdi bılegen Aleksandr Makedonskıı áıeli Olımpıany degenine kóndirip, oıǵa alǵanyn isteter edi-aý! Alaıda olaı bolmaı: «Meniń barlyq soǵys­tarymnyń ishindegi eń joıqyny – áıelim Olımpıamen bolǵan soǵys», – dep jazypty óz ómiri jónindegi jazbalarynyń birinde... * * * «Qyz kezinde bári jaqsy, jaman qatyn qaıdan shyǵady?» deýshi edi aýyldyń úlkenderi. Bes jylda bilistik degenimizben, ómir – uzaq jol. Bul árkimge synaq. Soǵan synbaı, shydaı alamyz ba? Turǵanaı kezikken syndardyń bárinen súrinbeı ótti. Qaraǵany meniń qas-qabaǵym boldy. Kúlip júrdi, án saldyrdy. Bulbul-ekesh bulbul da jany jaı tapqan, tabıǵattyń tamyljyǵan shýaqty shaǵynda ǵana saıraıdy. Júzimniń jarqyn, oıymnyń ashyq, kúlkimniń kelisti bolǵany – myń qyzdyń arasynan tańdap alǵan Turǵanaıymnyń arqasy. Ǵylymnyń sońynda júrdim. Aılap stýdenttermen jolsaparlaıtyn, óndiristik tá­ji­rıbelerin birge ótkizetin jyldar qaldy ar­tymda. Úıge qaraıtyn, bala tárbıesine alań­daýǵa mursham bolmady. Sondaı tyǵy­ryqtyń bárinen qutqarǵan – Turǵanaı. Mu­ratymyzdy mápelep, el qyzyǵatyndaı etip ósirdi. Keıin Qudaı Indıradaı kelindi keziktirdi. Ekeýinen kórgen Aqmaral, Ardaq, Kámıla esimdi úsh nemeremiz bar. Aqma­ra­lymyz magıstratýrada oqysa, Ardaǵymyz KIMEP-tiń úshinshi kýrsynda, al Kámı­la­myz eń súıiktimiz, óıtkeni, nebary bes jasta. Ata men ájeniń aıtar áńgimeleri nemerelerine kóbirek aýa beredi eken. Qolymyz qalt etse, solardyń arasynda bolýǵa asyǵamyz. О́mir ótkinshi. Danalar aıtqandaı: «Taý­dyń ózi de birte-birte shógedi, jul­dyzdar da erte me, kesh pe sónedi». Qalatyny – estelik. Balalaryńa jınap bergen dúnıe – dúnıe bolmaıdy. Olar da óz ómirlerin ózderinshe quryp, biz ótken soqtyqpaly, soqpaqty ómir jolynan ótýi kerek. Biz sondaı tárbıe berip edik, endi ulymyz ben kelinimizdiń izderinen ergenderdiń kisilik kelbetterin qalyptas­ty­ra alsaq, ol da úlken eńbek, ata men ájeniń qasıetti eńbegi. «Adamdardyń jasaǵan isiniń eń jaqsysy – jaqsy tárbıelegen bala-shaǵasy jáne qııa­natsyz jasaǵan saýdasy» demeı me Muham­med paıǵambar (s.ǵ.s.) óz hadısterinde. Saýda-sattyq áýletimizdiń mańdaıyna ja­zyl­maǵan, bizge enshilisi – adal eńbek, rýhanı izdenister. Búgingi táýelsiz elimizdiń bizden talap etetini de – osy. * * * Shyǵarmashylyǵy keleshekke ketetin, qazaq óleń áleminiń kókjıegi bop jelkildep turatyn jyrlardy kóp jazǵan Qadekeńdi – Qadyr aǵamdy árbir shýmaǵyndaǵy emes, árbir tarmaǵyndaǵy uıyǵan oılary úshin pir tutam. – Áı, osy Qadekeń áıelder týraly da kóp jazady, – dedim bir kúni «Almaty aqshamy» gazetinde bergen naqyl sózderine kóz júgirtip. – E, ne depti? – deıdi Turǵanaı. – Ne depti deısiń be? – dedim kúlip. – Áıeldiń bar aýyrtpalyq, qıynshylyǵyn júreginen ótkizgendeı: Taǵdyr degeniń birde boran, Birde quıyn... Áıel bolý degeniń sondaı qıyn, Sondaı qıyn... – depti. Bul oılary oǵan unap ketse kerek: – E, sen qalaı dep ediń? Eger myqty bolsańdar, bir kún áıel bop kórińdershi! – dedi shıryǵyp. – Oıbaı, Turash, seniki jón. Qadekeń ekeýińdi quptamaı, maǵan ne kórindi? – dedim yǵyna jyǵylǵan bolyp. – Men endi basqa bir oıyn aıtaıyn: Jaqsy áıel – tatýlyqtyń irgesi, Jaman áıel – temir torly túrmesi. – Ras qoı, Raha, úıdiń úı bolmaǵy eń áýeli áıelden. Ol qytymyr, kókaıyl bop jolyqsa, iske olaq, saldyr-salaqtyǵy jáne qosylsa, ondaı áıeldi qaı erkek jóndeıdi? – dep tereńdep ketti Turǵanaı. – Erkek erkektigin jasap bir urar, odan keıin qol kótergendeı bolsa, sol sátte mılısııaǵa shaǵymdanyp aıdatyp jiberse qaıtedi? – Oıbaı, arǵy jaǵyn aıta kórme! Ondaılar ózimen ketsin... Iá, kórdik qoı talaıyn. Sonda azamat­ta­ryn aıaǵanbyz. «Alǵanyń jaman bolsa, kó­ńi­liń jarym» degen, syrtta kerim jigi­ti­mizdiń úıde pushaıman kúıge túskenin kór­genbiz. «Atyń jaman bolsa, armanyń ketedi; alǵa­nyń jaman bolsa, meımanyń ketedi» demekshi, ne durystap ishe almaı, ne emin-erkin kó­silip otyra almaı – ketkenbiz. Sondaı bir jo­ly altyn uıamnyń tabaldyryǵyn attaı bere: – Áı, Turǵanaı, sen meniń baqytym ekensiń! – degenmin. – Sen búgin jańalyq ashqandaı bop kirdiń ǵoı, Raha-aý! – degen ol aıdaı júzi shyraı shashyp. – Kúnde osylaı degim keledi. Alaıda ju­mysbasty bop aıtýdy umytyp ketip júrmin ǵoı, – deımin. Ol da kúledi, men de kúlemin. Álginde ǵana kýá bolǵan kóńilsiz jaı óz-ózinen umy­tyla beredi. Lajy bolsa, tek qana jaqsylyqty aý­yzǵa alyp, izgi júrekti jandarmen jıi-jıi júzdesken jón-aq. Olardan jan jylýyn alasyń, kóńil-qoshyń kóteriledi. Al sondaı jan ómirlik syńaryń bolsa she? Bir mezet jan jaryńdy qolpashtap qoı­ǵan da jaqsy. Bul jaı kóńil úshin emes, ómir úshin qajet. Muhammed paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) ózi hadısterinde: «Ádil, jaqsy adam áıeline bııazy minezben, meıirimdi qarym-qatynas jasaıdy. Ádiletsiz adam áıelderdi qorlaıdy, tómendetip ustaıdy. Áıelderge jaqsy, jyly sóz kerek. Áıel ol sózderdi erekshe baǵalaıdy», deıdi. * * * 1960 jyly áke-sheshemdi qýandyraıyn, el-jurtymdy kórseteıin dep poıyzben jolǵa shyqtyq. Uzaq jol. Vagonnyń ishi kóńildi. Jol-jónekeı jabyrqaı qoımaısyń. Yp-ystyq shaıymyzdy iship, áńgimemiz ja­ra­syp otyryp, ara-arasynda Turǵanaı «tú-ý, aýylyń ne degen alys edi!» dep qoıady. Arǵy jaǵy da tıip turmaǵan jer ekenin qulaǵyna quıyp, oıyn úıretý úshin: «Bul degen eń azaby ǵoı. Arǵy jaǵy nebary úsh-aq júz shaqyrym, zý etip jetip baramyz» dep qoıamyn. «Joldary jaqsy ma?» «Keremet! Jaltyraǵan asfalt jol ǵoı. Arǵy jaǵymyzda Reseı jaqyn. Máshıne degen toqtamaı zýlap aǵylyp jatady». «Jaqsy boldy ǵoı, – deıdi jas balasha qýanyp. – Bizdiń Túrkistandy kórdiń ǵoı, aınalasy mıdaı jazyq. Jazy ystyq. Jemis-jıdek, kókónisi mol. Qysy-jazy úzilmeıdi, qandaı rahat! Senderdiń jaqta da jasyl aǵash kóp shyǵar. Tabıǵaty qalaı?» – deıdi saýal ústine saýal qoıyp. «Oı, ol jaǵyn tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes! Qaptaǵan kól, sýly jer. Sýly jerdiń nýly bolatynyn óziń de bilesiń. Kólderimiz birinen keıin biri jalǵasyp jatady. Ústi qıqýlaǵan aqqý qus, qaz-úırekten bir arylmaıdy. Oraldyń búkil orystary sonda. О́zi, biz ondaıǵa joqpyz ǵoı, Aqkól, Qarakól, Shóptikól, Jıekti­kól­diń rahatyn kóretin tek qana solar. Ba­ly­ǵyn jeıdi, jaz boıy jaǵasynda jalańash­tanyp qyzdyrynyp jatady. О́zderiniń áıelderi de qyzyq», – dep qoıamyn. «Tú-ý, qandaı ǵajap jerde týǵansyń sen! Kóli de, shóbi de kóp eken. Orman-toǵaıly óńir ádemi bolady ǵoı», – deıdi kórgenshe asyǵyp. – Rahańnyń aldaıtynyn qaıdan bileıin, – dep, sol sózim áli kúnge deıin esine tússe kúledi. – Túni boıy júrip, tańerteń qarasaq, mıdaı dala. Yrymǵa kórsetetin aǵashy bolsaıshy! Bir aǵash joq-aý, bir aǵash... «Kúlip júrseń, mysqaldap et jınarsyń; kúlmeı júrseń, mysqaldap dert jınarsyń». Sondyqtan kúlip júrýge ilik izdegen jón-aq. Qazaqtyń týabitti tabıǵaty solaı jara­tylǵan emes pe? Osyndaı órshil minez, qasıetti bolmasaq, biz áldeqashan-aq jer betinen quryp ketetin ult edik. Nıetimiz taza, júregimiz aq. Qyryq jyldyq qyrǵynnan da, júz jyldyq jaýgershilik zamannan da, alapat ashtyqtan da aman shyqqanymyz, ósip, kóbeıgenimiz osy nıetimizdiń túziktiginen. Áıtpese, jońǵar shapqynshylyǵy, jońǵar qyrǵyny degendi tarıhtan óte jaqsy bilemiz. Al ata-babalarymyz alysyp ótken, aıamaı jeńgen sol jońǵar halqy qaıda ózi, bar ma, joq pa?.. Mine, men solardy jeńgen batyr ha­lyqtyń bir balasymyn ǵoı. Ata salty­myz­dy ardaqtaımyn, dástúrimizdi saqtaımyn. Álgi babalardan berilgen kıeli sezim, órshil minez, ójettigimizdi joǵaltyp almaýymyz úsh­in úıde de, túzde de aıta júremin. – Áı, Raha, osy qasıetińmen ata dástúrin attap ketpeıtin myna meni de ıliktirip, qolyńa qondyrdyń-aý! – deıdi ázili aýzynan túspeıtin Turǵanaı. – О́ziń emes pe, qoltyǵyma jarmasqan. Qaraǵa qyzdaryn bermeıtin qojalardyń qatyp qalǵan dástúrin buzǵan da óziń. «Bir kún tóre bola salsań neń ketedi» degeniń esińde me? – deımin kúlip. – Oıbaı-aı, ony shyǵarǵan men emes, Ǵa­lııa jeńgem ǵoı. Sol kisi ǵoı keńes bergen... Rasynda, solaı bolǵan. Barǵan bette, ońashalap: – Aınalaıyn qaraǵym, saǵan jasy úlken kisiler, atalar, apalar kelgende «qaı rý­syń?» dep surasa, «batystyń tóresimin» de. Áıtpese buǵan deıin bizder birde-bir qy­zymyzdy basqaǵa uzatqan emespiz, – dedi aqyryn ǵana. – Jeńgeı-aý, men qaıtip tóre bolamyn? – dep kele jatyr edim, kúldi. – Aınalaıyn, ekeýiń bir-birlerińdi qalap qosylǵan ekensińder, baqy